২.পচ্চেকবুদ্ধঅপদানৰণ্ণনা

ততো অনন্তরং অপদানং সঙ্গাযন্তো ‘‘পচ্চেকবুদ্ধাপদানং, আৰুসো আনন্দ, ভগৰতা কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি পুট্ঠো ‘‘অথ পচ্চেকবুদ্ধাপদানং সুণাথা’’তি আহ. তেসং অপদানত্থো হেট্ঠা ৰুত্তোযেৰ.

৮৩. ‘‘সুণাথা’’তি ৰুত্তপদং উপ্পত্তিনিব্বত্তিৰসেন পকাসেন্তো ‘‘তথাগতং জেতৰনে ৰসন্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ জেতকুমারস্স নামৰসেন তথাসঞ্ঞিতে ৰিহারে চতূহি ইরিযাপথৰিহারেহি দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেহি ৰা ৰসন্তং ৰিহরন্তং যথা পুরিমকা ৰিপস্সিআদযো বুদ্ধা সমত্তিংসপারমিযো পূরেত্ৰা আগতা, তথা অম্হাকম্পি ভগৰা আগতোতি তথাগতো. তং তথাগতং জেতৰনে ৰসন্তন্তি সম্বন্ধো. ৰেদেহমুনীতি ৰেদেহরট্ঠে জাতা ৰেদেহী, ৰেদেহিযা পুত্তো ৰেদেহিপুত্তো. মোনং ৰুচ্চতি ঞাণং, তেন ইতো গতো পৰত্তোতি মুনি. ৰেদেহিপুত্তো চ সো মুনি চেতি ‘‘ৰেদেহিপুত্তমুনী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ৰণ্ণাগমো’’তিআদিনা নিরুত্তিনযেন ই-কারস্স অত্তং পুত্ত-সদ্দস্স চ লোপং কত্ৰা ‘‘ৰেদেহমুনী’’তি ৰুত্তং. ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং সতিমন্তানং ধিতিমন্তানং গতিমন্তানং বহুস্সুতানং উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এতদগ্গে ঠপিতো আযস্মা আনন্দো নতঙ্গো নমনকাযঙ্গো অঞ্জলিকো হুত্ৰা ‘‘ভন্তে, পচ্চেকবুদ্ধা নাম কীদিসা হোন্তী’’তি অপুচ্ছীতি সম্বন্ধো. তে পচ্চেকবুদ্ধা কেহি হেতুভি কেহি কারণেহি ভৰন্তি উপ্পজ্জন্তি. ৰীরাতি ভগৰন্তং আলপতি.

৮৪-৮৫. ততো পরং ৰিস্সজ্জিতাকারং দস্সেন্তো ‘‘তদাহ সব্বঞ্ঞুৰরো মহেসী’’তিআদিমাহ. সব্বং অতীতাদিভেদং হত্থামলকং ৰিয জানাতীতি সব্বঞ্ঞূ, সব্বঞ্ঞূ চ সো ৰরো উত্তমো চেতি সব্বঞ্ঞুৰরো. মহন্তং সীলক্খন্ধং, সমাধিক্খন্ধং, পঞ্ঞাক্খন্ধং, ৰিমুত্তিক্খন্ধং, মহন্তং ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং এসতি গৰেসতীতি মহেসি. আনন্দভদ্দং মধুরেন সরেন তদা তস্মিং পুচ্ছিতকালে আহ কথেসীতি সম্বন্ধো. ভো আনন্দ, যে পচ্চেকবুদ্ধা পুব্ববুদ্ধেসু পুব্বেসু অতীতবুদ্ধেসু কতাধিকারা কতপুঞ্ঞসম্ভারা জিনসাসনেসু অলদ্ধমোক্খা অপ্পত্তনিব্বানা. তে সব্বে পচ্চেকবুদ্ধা ধীরা ইধ ইমস্মিং লোকে সংৰেগমুখেন একপুগ্গলং পধানং কত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধা জাতাতি অত্থো. সুতিক্খপঞ্ঞা সুট্ঠু তিক্খপঞ্ঞা. ৰিনাপি বুদ্ধেহি বুদ্ধানং ওৰাদানুসাসনীহি রহিতা অপি. পরিত্তকেনপি অপ্পমত্তকেনপি আরম্মণেন পচ্চেকবোধিং পটিএক্কং বোধিং সম্মাসম্বুদ্ধানন্তরং বোধিং অনুপাপুণন্তি পটিৰিজ্ঝন্তি.

৮৬. সব্বম্হি লোকম্হি সকলস্মিং লোকত্তযে মমং ঠপেত্ৰা মং ৰিহায পচেকবুদ্ধেহি সমোৰ সদিসো এৰ নত্থি, তেসং মহামুনীনং পচ্চেকবুদ্ধানং ইমং ৰণ্ণং ইমং গুণং পদেসমত্তং সঙ্খেপমত্তং অহং তুম্হাকং সাধু সাধুকং ৰক্খামি কথেস্সামীতি অত্থো.

৮৭. অনাচরিযকা হুত্ৰা সযমেৰ বুদ্ধানং অত্তনাৰ পটিৰিদ্ধানং ইসীনং অন্তরে মহাইসীনং মধূৰখুদ্দং খুদ্দকমধুপটলং ইৰ সাধূনি মধুরানি ৰাক্যানি উদানৰচনানি অনুত্তরং উত্তরৰিরহিতং ভেসজং ওসধং নিব্বানং পত্থযন্তা ইচ্ছন্তা সব্বে তুম্হে সুপসন্নচিত্তা সুপ্পসন্নমনা সুণাথ মনসি করোথাতি অত্থো.

৮৮-৮৯. পচ্চেকবুদ্ধানং সমাগতানন্তি রাসিভূতানং উপ্পন্নানং পচ্চেকবুদ্ধানং. অরিট্ঠো, উপরিট্ঠো, তগরসিখি, যসস্সী, সুদস্সনো, পিযদস্সী, গন্ধারো, পিণ্ডোলো, উপাসভো, নিথো, তথো, সুতৰা, ভাৰিতত্তো, সুম্ভো, সুভো, মেথুলো, অট্ঠমো, সুমেধো, অনীঘো, সুদাঠো, হিঙ্গু, হিঙ্গো, দ্ৰেজালিনো, অট্ঠকো, কোসলো, সুবাহু, উপনেমিসো, নেমিসো, সন্তচিত্তো, সচ্চো, তথো, ৰিরজো, পণ্ডিতো, কালো, উপকালো, ৰিজিতো, জিতো, অঙ্গো, পঙ্গো, গুত্তিজ্জিতো, পস্সী, জহী, উপধিং, দুক্খমূলং, অপরাজিতো, সরভঙ্গো, লোমহংসো, উচ্চঙ্গমাযো, অসিতো, অনাসৰো, মনোমযো, মানচ্ছিদো, বন্ধুমা, তদাধিমুত্তো, ৰিমলো, কেতুমা, কোতুম্বরঙ্গো, মাতঙ্গো, অরিযো, অচ্চুতো, অচ্চুতগামি, ব্যামকো, সুমঙ্গলো, দিব্বিলো চাতিআদীনং পচ্চেকবুদ্ধসতানং যানি অপদানানি পরম্পরং পচ্চেকং ব্যাকরণানি যো চ আদীনৰো যঞ্চ ৰিরাগৰত্থুং অনল্লীযনকারণং যথা চ যেন কারণেন বোধিং অনুপাপুণিংসু চতুমগ্গঞাণং পচ্চক্খং করিংসু. সরাগৰত্থুসূতি সুট্ঠু অল্লীযিতব্বৰত্থূসু ৰত্থুকামকিলেসকামেসু ৰিরাগসঞ্ঞী ৰিরত্তসঞ্ঞৰন্তো রত্তম্হি লোকম্হি অল্লীযনসভাৰলোকে ৰিরতচিত্তা অনল্লীযনমনা হিত্ৰা পপঞ্চেতি রাগো পপঞ্চং দোসো পপঞ্চং সব্বকিলেসা পপঞ্চাতি পপঞ্চসঙ্খাতে কিলেসে হিত্ৰা জিয ফন্দিতানীতি ফন্দিতানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি জিনিত্ৰা তথেৰ তেন কারণেন এৰং বোধিং অনুপাপুণিংসু পচ্চেকবোধিঞাণং পচ্চক্খং করিংসূতি অত্থো.

৯০-৯১. সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডন্তি তজ্জনফালনৰধবন্ধনং নিধায ঠপেত্ৰা তেসং সব্বসত্তানং অন্তরে অঞ্ঞতরং কঞ্চি একম্পি সত্তং অৰিহেঠযং অৰিহেঠযন্তো অদুক্খাপেন্তো মেত্তেন চিত্তেন ‘‘সব্বে সত্তা সুখিতা হোন্তূ’’তি মেত্তাসহগতেন চেতসা হিতানুকম্পী হিতেন অনুকম্পনসভাৰো. অথ ৰা সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডন্তি সব্বেসূতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পরিযাদিযনৰচনমেতং. ভূতেসূতি ভূতা ৰুচ্চন্তি তসা চ থাৰরা চ. যেসং তসিণা তণ্হা অপ্পহীনা, যেসঞ্চ ভযভেরৰা অপ্পহীনা, তে তসা. কিং কারণা ৰুচ্চন্তি তসা? তসন্তি উত্তসন্তি পরিতসন্তি ভাযন্তি সন্তাসং আপজ্জন্তি, তং কারণা ৰুচ্চন্তি তসা. যেসং তসিণা তণ্হা পহীনা, যেসঞ্চ ভযভেরৰা পহীনা, তে থাৰরা. কিং কারণা ৰুচ্চন্তি থাৰরা? থিরন্তি ন তসন্তি ন উত্তসন্তি ন পরিতসন্তি ন ভাযন্তি ন সন্তাসং আপজ্জন্তি, তং কারণা ৰুচ্চন্তি থাৰরা.

তযো দণ্ডা – কাযদণ্ডো, ৰচীদণ্ডো, মনোদণ্ডোতি. তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং কাযদণ্ডো, চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং ৰচীদণ্ডো, তিৰিধং মনোদুচ্চরিতং মনোদণ্ডো. সব্বেসু সকলেসু ভূতেসু সত্তেসু তং তিৰিধং দণ্ডং নিধায নিদহিত্ৰা ওরোপযিত্ৰা সমোরোপযিত্ৰা নিক্খিপিত্ৰা পটিপ্পস্সম্ভেত্ৰা হিংসনত্থং অগহেত্ৰাতি সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং. অৰিহেঠযং অঞ্ঞতরম্পি তেসন্তি একমেকম্পি সত্তং পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা অন্দুযা ৰা রজ্জুযা ৰা অৰিহেঠযন্তো, সব্বেপি সত্তে পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা অন্দুযা ৰা রজ্জুযা ৰা অৰিহেঠযং অৰিহেঠযন্তো অঞ্ঞতরম্পি তেসং. ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহাযন্তি নাতি পটিক্খেপো. পুত্তন্তি চত্তারো পুত্তা অত্রজো পুত্তো, খেত্তজো, দিন্নকো, অন্তেৰাসিকো পুত্তো. সহাযন্তি সহাযো ৰুচ্চতি যেন সহ আগমনং ফাসু, গমনং ফাসু, ঠানং ফাসু, নিসজ্জা ফাসু, আলপনং ফাসু, সল্লপনং ফাসু, সমুল্লপনং ফাসু. ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহাযন্তি পুত্তম্পি ন ইচ্ছেয্য ন সাদিযেয্য ন পত্থেয্য ন পিহযেয্য নাভিজপ্পেয্য, কুতো মিত্তং ৰা সন্দিট্ঠং ৰা সম্ভত্তং ৰা সহাযং ৰা ইচ্ছেয্য সাদিযেয্য পত্থেয্য পিহযেয্য অভিজপ্পেয্যাতি ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহাযং. একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পোতি সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো, অদুতিযট্ঠেন একো, তণ্হায পহানট্ঠেন একো, একন্তৰীতরাগোতি একো, একন্তৰীতদোসোতি একো, একন্তৰীতমোহোতি একো, একন্তনিক্কিলেসোতি একো, একাযনমগ্গং গতোতি একো, একো অনুত্তরং পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো? সো হি পচ্চেকসম্বুদ্ধো সব্বং ঘরাৰাসপলিবোধং ছিন্দিত্ৰা, পুত্তদারপলিবোধং ছিন্দিত্ৰা, ঞাতিপলিবোধং, মিত্তামচ্চপলিবোধং, সন্নিধিপলিবোধং ছিন্দিত্ৰা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা নিক্খম্ম অনগারিযং পব্বজিত্ৰা অকিঞ্চনভাৰং উপগন্ত্ৰা একোৰ চরতি ৰিহরতি ইরিযতি ৰত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতীতি এৰং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো অদুতিযট্ঠেন একো? সো এৰং পব্বজিতো সমানো একো অরঞ্ঞৰনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৰতি অপ্পসদ্দানি অপ্পনিগ্ঘোসানি ৰিজনৰাতানি মনুস্সরাহস্সেয্যকানি পটিসল্লানসারুপ্পানি. সো একো তিট্ঠতি, একো গচ্ছতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৰিসতি, একো পটিক্কমতি, একো রহো নিসীদতি, একো চঙ্কমতি, একো চরতি ৰিহরতি ইরিযতি ৰত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতীতি এৰং সো অদুতিযট্ঠেন একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো তণ্হায পহানট্ঠেন একো? সো একো অদুতিযো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো মহাপধানং পদহন্তো মারং সসেনকং নমুচিং কণ্হং পমত্তবন্ধুং ৰিধমেত্ৰা চ তণ্হাজালিনিং ৰিসরিতং ৰিসত্তিকং পজহি ৰিনোদেসি ব্যন্তিং অকাসি অনভাৰং গমেসি.

‘‘তণ্হাদুতিযো পুরিসো, দীঘমদ্ধান সংসরং;

ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰং, সংসারং নাতিৰত্ততি.

‘‘এতমাদীনৰং ঞত্ৰা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৰং;

ৰীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু পরিব্বজে’’তি. (ইতিৰু. ১৫, ১০৫; মহানি. ১৯১) –

এৰং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো তণ্হায পহানট্ঠেন একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো একন্তৰীতরাগোতি একো? রাগস্স পহীনত্তা একন্তৰীতরাগোতি একো, দোসস্স পহীনত্তা একন্তৰীতদোসোতি একো, মোহস্স পহীনত্তা একন্তৰীতমোহোতি একো, কিলেসানং পহীনত্তা একন্তনিক্কিলেসোতি একো, এৰং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো একন্তৰীতরাগোতি একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো একাযনমগ্গং গতোতি একো? একাযনমগ্গো ৰুচ্চতি চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো.

‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;

এতেন মগ্গেন তরিংসু পুব্বে, তরিস্সন্তি যে চ তরন্তি ওঘ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৩৮৪; মহানি. ১৯১) –

এৰং সো একাযনমগ্গং গতোতি একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো একো অনুত্তরং পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো? বোধি ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং (মহানি. ১৯১; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১). পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্রিযং পঞ্ঞাবলং ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো ৰীমংসা ৰিপস্সনা সম্মাদিট্ঠি. সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো তেন পচ্চেকবোধিঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি বুজ্ঝি. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তি বুজ্ঝি, ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি বুজ্ঝি. ‘‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো’’তি বুজ্ঝি…পে… ‘‘ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’তি বুজ্ঝি. ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনিপটিপদা’’তি বুজ্ঝি. ‘‘ইমে আসৰা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং আসৰসমুদযো’’তি বুজ্ঝি…পে… ‘‘পটিপদা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ইমে ধম্মা পহাতব্বা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ইমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ইমে ধম্মা ভাৰেতব্বা’’তি বুজ্ঝি. ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ বুজ্ঝি, পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ…পে… নিস্সরণঞ্চ বুজ্ঝি, চতুন্নং মহাভূতানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ বুজ্ঝি, ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি বুজ্ঝি.

অথ ৰা যং বুজ্ঝিতব্বং অনুবুজ্ঝিতব্বং পটিবুজ্ঝিতব্বং সম্বুজ্ঝিতব্বং অধিগন্তব্বং ফস্সিতব্বং সচ্ছিকাতব্বং, সব্বং তং তেন পচ্চেকবোধিঞাণেন বুজ্ঝি অনুবুজ্ঝি পটিবুজ্ঝি সম্বুজ্ঝি অধিগঞ্ছি ফস্সেসি সচ্ছাকাসীতি, এৰং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো একো অনুত্তরং পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো.

চরেতি অট্ঠ চরিযাযো (চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) – ইরিযাপথচরিযা, আযতনচরিযা, সতিচরিযা, সমাধিচরিযা, ঞাণচরিযা, মগ্গচরিযা, পত্তিচরিযা, লোকত্থচরিযা. ইরিযাপথচরিযাতি চতূসু ইরিযাপথেসু, আযতনচরিযাতি ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিরেসু আযতনেসু, সতিচরিযাতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু, সমাধিচরিযাতি চতূসু ঝানেসু, ঞাণচরিযাতি চতূসু অরিযসচ্চেসু, মগ্গচরিযাতি চতূসু অরিযমগ্গেসু, পত্তিচরিযাতি চতূসু সামঞ্ঞফলেসু, লোকত্থচরিযাতি তথাগতেসু অরহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু, পদেসতো পচ্চেকসম্বুদ্ধেসু, পদেসতো সাৰকেসু.

ইরিযাপথচরিযা চ পণিধিসম্পন্নানং, আযতনচরিযা চ ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারানং, সতিচরিযা চ অপ্পমাদৰিহারীনং, সমাধিচরিযা চ অধিচিত্তমনুযুত্তানং, ঞাণচরিযা চ বুদ্ধিসম্পন্নানং, মগ্গচরিযা চ সম্মাপটিপন্নানং, পত্তিচরিযা চ অধিগতফলানং, লোকত্থচরিযা চ তথাগতানং অরহন্তানং সম্মাসম্বুদ্ধানং, পদেসতো পচ্চেকসম্বুদ্ধানং, পদেসতো সাৰকানং. ইমা অট্ঠ চরিযাযো.

অপরাপি অট্ঠ চরিযাযো – অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায চরতি, পগ্গণ্হন্তো ৰীরিযেন চরতি, উপট্ঠপেন্তো সতিযা চরতি, অৰিক্খেপং করোন্তো সমাধিনা চরতি, পজানন্তো পঞ্ঞায চরতি, ৰিজানন্তো ৰিঞ্ঞাণচরিযায চরতি, এৰং পটিপন্নস্স কুসলা ধম্মা আযতনন্তি আযতনচরিযায চরতি. এৰং পটিপন্নো ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি ৰিসেসচরিযায চরতি. ইমা অট্ঠ চরিযাযো.

অপরাপি অট্ঠ চরিযাযো – দস্সনচরিযা চ সম্মাদিট্ঠিযা, অভিনিরোপনচরিযা চ সম্মাসঙ্কপ্পস্স, পরিগ্গহচরিযা চ সম্মাৰাচায, সমুট্ঠানচরিযা চ সম্মাকম্মন্তস্স, ৰোদানচরিযা চ সম্মাআজীৰস্স, পগ্গহচরিযা চ সম্মাৰাযামস্স, উপট্ঠানচরিযা চ সম্মাসতিযা, অৰিক্খেপচরিযা চ সম্মাসমাধিস্স. ইমা অট্ঠ চরিযাযো.

খগ্গৰিসাণকপ্পোতি যথা খগ্গস্স নাম ৰিসাণং একমেৰ হোতি, অদুতিযং, এৰমেৰ সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো তক্কপ্পো তস্সদিসো তপ্পটিভাগো. যথা অতিলোণং ৰুচ্চতি লোণকপ্পো, অতিতিত্তকং ৰুচ্চতি তিত্তকপ্পো, অতিমধুরং ৰুচ্চতি মধুরকপ্পো, অতিউণ্হং ৰুচ্চতি অগ্গিকপ্পো, অতিসীতং ৰুচ্চতি হিমকপ্পো, মহাউদকক্খন্ধো ৰুচ্চতি সমুদ্দকপ্পো, মহাভিঞ্ঞাবলপ্পত্তো সাৰকো ৰুচ্চতি সত্থুকপ্পোতি. এৰমেৰ সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো খগ্গৰিসাণকপ্পো, খগ্গৰিসাণসদিসো খগ্গৰিসাণপটিভাগো একো অদুতিযো মুত্তবন্ধনো সম্মা লোকে চরতি ৰিহরতি ইরিযতি ৰত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতীতি একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো. তেনাহু পচ্চেকসম্বুদ্ধা –

‘‘সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং, অৰিহেঠযং অঞ্ঞতরম্পি তেসং;

ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহাযং, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘সংসগ্গজাতস্স ভৰন্তি স্নেহা, স্নেহন্ৰযং দুক্খমিদং পহোতি;

আদীনৰং স্নেহজং পেক্খমানো; একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘মিত্তে সুহজ্জে অনুকম্পমানো, হাপেতি অত্থং পটিবদ্ধচিত্তো;

এতং ভযং সন্থৰে পেক্খমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘ৰংসো ৰিসালোৰ যথা ৰিসত্তো, পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা;

ৰংসে কল়ীরোৰ অসজ্জমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘মিগো অরঞ্ঞম্হি যথা অবদ্ধো, যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচরায;

ৰিঞ্ঞূ নরো সেরিতং পেক্খমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘আমন্তনা হোতি সহাযমজ্ঝে, ৰাসে চ ঠানে গমনে চারিকায;

অনভিজ্ঝিতং সেরিতং পেক্খমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘খিড্ডা রতী হোতি সহাযমজ্ঝে, পুত্তেসু পেমং ৰিপুলঞ্চ হোতি;

পিযৰিপ্পযোগং ৰিজিগুচ্ছমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি, সন্তুস্সমানো ইতরীতরেন;

পরিস্সযানং সহিতা অছম্ভী, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘দুস্সঙ্গহা পব্বজিতাপি একে, অথো গহট্ঠা ঘরমাৰসন্তা;

অপ্পোস্সুক্কো পরপুত্তেসু হুত্ৰা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘ওরোপযিত্ৰা গিহিব্যঞ্জনানি, সঞ্ছিন্নপত্তো যথা কোৰিল়ারো;

ছেত্ৰান ৰীরো গিহিবন্ধনানি, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘সচে লভেথ নিপকং সহাযং, সদ্ধিং চরং সাধুৰিহারিধীরং;

অভিভুয্য সব্বানি পরিস্সযানি, চরেয্য তেনত্তমনো সতীমা.

‘‘নো চে লভেথ নিপকং সহাযং, সদ্ধিং চরং সাধুৰিহারিধীরং;

রাজাৰ রট্ঠং ৰিজিতং পহায, একো চরে মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগো.

‘‘অদ্ধা পসংসাম সহাযসম্পদং, সেট্ঠা সমা সেৰিতব্বা সহাযা;

এতে অলদ্ধা অনৰজ্জভোজী, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘দিস্ৰা সুৰণ্ণস্স পভস্সরানি, কম্মারপুত্তেন সুনিট্ঠিতানি;

সঙ্ঘট্টমানানি দুৰে ভুজস্মিং, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘এৰং দুতীযেন সহা মমস্স, ৰাচাভিলাপো অভিসজ্জনা ৰা;

এতং ভযং আযতিং পেক্খমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘কামা হি চিত্রা মধুরা মনোরমা, ৰিরূপরূপেন মথেন্তি চিত্তং;

আদীনৰং কামগুণেসু দিস্ৰা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘ঈতী চ গণ্ডো চ উপদ্দৰো চ, রোগো চ সল্লঞ্চ ভযঞ্চ মেতং;

এতং ভযং কামগুণেসু দিস্ৰা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ খুদং পিপাসং, ৰাতাতপে ডংসসরীসপে চ;

সব্বানিপেতানি অভিব্ভৰিত্ৰা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘নাগোৰ যূথানি ৰিৰজ্জযিত্ৰা, সঞ্জাতখন্ধো পদুমী উল়ারো;

যথাভিরন্তং ৰিহরং অরঞ্ঞে, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘অট্ঠানতং সঙ্গণিকারতস্স, যং ফস্সযে সামযিকং ৰিমুত্তিং;

আদিচ্চবন্ধুস্স ৰচো নিসম্ম, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘দিট্ঠীৰিসূকানি উপাতিৰত্তো, পত্তো নিযামং পটিলদ্ধমগ্গো;

উপ্পন্নঞাণোম্হি অনঞ্ঞনেয্যো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘নিল্লোলুপো নিক্কুহো নিপ্পিপাসো, নিম্মক্খ নিদ্ধন্তকসাৰমোহো;

নিরাসযো সব্বলোকে ভৰিত্ৰা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘পাপং সহাযং পরিৰজ্জযেথ, অনত্থদস্সিং ৰিসমে নিৰিট্ঠং;

সযং ন সেৰে পসুতং পমত্তং, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘বহুস্সুতং ধম্মধরং ভজেথ, মিত্তং উল়ারং পটিভানৰন্তং;

অঞ্ঞায অত্থানি ৰিনেয্য কঙ্খং, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘খিড্ডং রতিং কামসুখঞ্চ লোকে, অনলঙ্করিত্ৰা অনপেক্খমানো;

ৰিভূসট্ঠানা ৰিরতো সচ্চৰাদী, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘পুত্তঞ্চ দারং পিতরঞ্চ মাতরং, ধনানি ধঞ্ঞানি চ বন্ধৰানি;

হিত্ৰান কামানি যথোধিকানি, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘সঙ্গো এসো পরিত্তমেত্থ সোখ্যং, অপ্পস্সাদো দুক্খমেৰেত্থ ভিয্যো;

গল়ো এসো ইতি ঞত্ৰা মতিমা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘সন্দালযিত্ৰান সংযোজনানি, জালংৰ ভেত্ৰা সলিলম্বুচারী,

অগ্গীৰ দড্ঢং অনিৰত্তমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘ওক্খিত্তচক্খূ ন চ পাদলোলো, গুত্তিন্দ্রিযো রক্খিতমানসানো;

অনৰস্সুতো অপরিডয্হমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘ওহারযিত্ৰা গিহিব্যঞ্জনানি, সঞ্ছন্নপত্তো যথা পারিছত্তো;

কাসাযৰত্থো অভিনিক্খমিত্ৰা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘রসেসু গেধং অকরং অলোলো, অনঞ্ঞপোসী সপদানচারী;

কুলে কুলে অপ্পটিবদ্ধচিত্তো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘পহায পঞ্চাৰরণানি চেতসো, উপক্কিলেসে ব্যপনুজ্জ সব্বে;

অনিস্সিতো ছেজ্জ সিনেহদোসং, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘ৰিপিট্ঠিকত্ৰান সুখঞ্চ দুক্খং, পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সং;

লদ্ধানুপেক্খং সমথং ৰিসুদ্ধং, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘আরদ্ধৰীরিযো পরমত্থপত্তিযা, অলীনচিত্তো অকুসীতৰুত্তি;

দল়্হনিক্কমো থামবলূপপন্নো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘পটিসল্লানং ঝানমরিঞ্চমানো, ধম্মেসু নিচ্চং অনুধম্মচারী;

আদীনৰং সম্মসিতা ভৰেসু, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘তণ্হক্খযং পত্থযমপ্পমত্তো, অনেল়মূগো সুতৰা সতীমা;

সঙ্খাতধম্মো নিযতো পধানৰা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘সীহোৰ সদ্দেসু অসন্তসন্তো, ৰাতোৰ জালম্হি অসজ্জমানো;

পদুমংৰ তোযেন অলিম্পমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘সীহো যথা দাঠবলী পসয্হ, রাজা মিগানং অভিভুয্য চারী;

সেৰেথ পন্তানি সেনাসনানি, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘মেত্তং উপেক্খং করুণং ৰিমুত্তিং, আসেৰমানো মুদিতঞ্চ কালে;

সব্বেন লোকেন অৰিরুজ্ঝমানো, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘রাগঞ্চ দোসঞ্চ পহায মোহং, সন্দালযিত্ৰান সংযোজনানি;

অসন্তসং জীৰিতসঙ্খযম্হি, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো.

‘‘ভজন্তি সেৰন্তি চ কারণত্থা, নিক্কারণা দুল্লভা অজ্জ মিত্তা;

অত্তত্থপঞ্ঞা অসুচীমনুস্সা, একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি.

তত্থ সব্বেসু ভূতেসূতি খগ্গৰিসাণপচ্চেকবুদ্ধাপদানসুত্তং. কা উপ্পত্তি? সব্বসুত্তানং চতুব্বিধা উপ্পত্তি – অত্তজ্ঝাসযতো, পরজ্ঝাসযতো, অট্ঠুপ্পত্তিতো, পুচ্ছাৰসিতোতি. তত্থ খগ্গৰিসাণসুত্তস্স অৰিসেসেন পুচ্ছাৰসিতো উপ্পত্তি. ৰিসেসেন পন যস্মা এত্থ কাচি গাথা তেন তেন পচ্চেকবুদ্ধেন পুট্ঠেন ৰুত্তা, কাচি অপুট্ঠেন অত্তনা অধিগতমগ্গনযানুরূপং উদানংযেৰ উদানেন্তেন, তস্মা কাযচি গাথায পুচ্ছাৰসিতো, কাযচি অত্তজ্ঝাসযতো উপ্পত্তি. তত্থ যা অযং অৰিসেসেন পুচ্ছাৰসিতো উপ্পত্তি, সা আদিতো পভুতি এৰং ৰেদিতব্বা –

একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো আযস্মতো আনন্দস্স রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘বুদ্ধানং পত্থনা চ অভিনীহারো চ দিস্সতি, তথা সাৰকানং, পচ্চেকবুদ্ধানং ন দিস্সতি, যংনূনাহং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছেয্য’’ন্তি? সো পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা যথাক্কমেন এতমত্থং পুচ্ছি. অথস্স ভগৰা পুব্বযোগাৰচরসুত্তং অভাসি –

‘‘পঞ্চিমে, আনন্দ, আনিসংসা পুব্বযোগাৰচরে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চেৰ অঞ্ঞং আরাধেতি. নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চেৰ অঞ্ঞং আরাধেতি, অথ মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি. অথ দেৰপুত্তো সমানো অঞ্ঞং আরাধেতি. অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰে খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি. অথ পচ্ছিমে কালে পচ্চেকসম্বুদ্ধো হোতী’’তি.

এৰং ৰত্ৰা পুন আহ –

‘‘পচ্চেকসম্বুদ্ধা নাম, আনন্দ, অভিনীহারসম্পন্না পুব্বযোগাৰচরা হোন্তি, তস্মা পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং সব্বেসং পত্থনা চ অভিনীহারো চ ইচ্ছিতব্বো’’তি.

সো আহ – ‘‘বুদ্ধানং, ভন্তে, পত্থনা কীৰ চিরং ৰট্টতী’’তি. বুদ্ধানং, আনন্দ, হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেন চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মজ্ঝিমপরিচ্ছেদেন অট্ঠ অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, উপরিমপরিচ্ছেদেন সোল়স অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ. এতে চ ভেদা পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৰীরিযাধিকানং ৰসেন ঞাতব্বা. পঞ্ঞাধিকানঞ্হি সদ্ধা মন্দা হোতি, পঞ্ঞা তিক্খা. সদ্ধাধিকানং পঞ্ঞা মজ্ঝিমা হোতি, সদ্ধা তিক্খা. ৰীরিযাধিকানং সদ্ধা পঞ্ঞা মন্দা হোতি, ৰীরিযং তিক্খন্তি. অপ্পত্ৰা পন চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ দিৰসে দিৰসে ৰেস্সন্তরদানসদিসং দানং দেন্তোপি তদনুরূপে সীলাদিপারমিধম্মে আচিনন্তোপি অন্তরা বুদ্ধো ভৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. কস্মা? ঞাণং গব্ভং ন গণ্হাতি, ৰেপুল্লং নাপজ্জতি, পরিপাকং ন গচ্ছতীতি. যথা নাম তিমাসচতুমাসপঞ্চমাসচ্চযেন নিপ্ফজ্জনকং সস্সং তং তং কালং অপ্পত্ৰা দিৰসে দিৰসে সতক্খত্তুং সহস্সক্খত্তুং কেল়াযন্তোপি উদকেন সিঞ্চন্তোপি অন্তরা পক্খেন ৰা মাসেন ৰা নিপ্ফাদেস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. কস্মা? সস্সং গব্ভং ন গণ্হাতি, ৰেপুল্লং নাপজ্জতি, পরিপাকং ন গচ্ছতীতি. এৰমেৰং অপ্পত্ৰা চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ অন্তরা বুদ্ধো ভৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. তস্মা যথাৰুত্তমেৰ কালং পারমিপূরণং কাতব্বং ঞাণপরিপাকত্থায. এত্তকেনাপি চ কালেন বুদ্ধত্তং পত্থযতো অভিনীহারকরণে অট্ঠ সম্পত্তিযো ইচ্ছিতব্বা. অযঞ্হি –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতি’’. (বু. ৰং. ২.৫৯);

অভিনীহারোতি মূলপণিধানস্সেতং অধিৰচনং. তত্থ মনুস্সত্তন্তি মনুস্সজাতি. অঞ্ঞত্র হি মনুস্সজাতিযা অৰসেসজাতীসু দেৰজাতিযম্পি ঠিতস্স পণিধি ন ইজ্ঝতি, তত্থ ঠিতেন পন বুদ্ধত্তং পত্থযন্তেন দানাদীনি পুঞ্ঞকম্মানি কত্ৰা মনুস্সত্তংযেৰ পত্থেতব্বং, তত্থ ঠত্ৰা পণিধি কাতব্বো. এৰঞ্হি সমিজ্ঝতি. লিঙ্গসম্পত্তীতি পুরিসভাৰো. মাতুগামনপুংসকউভতোব্যঞ্জনকানঞ্হি মনুস্সজাতিযং ঠিতানম্পি পণিধি ন ইজ্ঝতি. তত্থ ঠিতেন পন বুদ্ধত্তং পত্থেন্তেন দানাদীনি পুঞ্ঞকম্মানি কত্ৰা পুরিসভাৰোযেৰ পত্থেতব্বো, তত্থ ঠত্ৰা পণিধি কাতব্বো. এৰঞ্হি সমিজ্ঝতি. হেতূতি অরহত্তস্স উপনিস্সযসম্পত্তি. যো হি তস্মিং অত্তভাৰে ৰাযমন্তো অরহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো, তস্স পণিধি সমিজ্ঝতি, নো ইতরস্স যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি দীপঙ্করপাদমূলে পব্বজিত্ৰা তেনত্তভাৰেন অরহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো অহোসি. সত্থারদস্সনন্তি বুদ্ধানং সম্মুখাদস্সনং. এৰঞ্হি ইজ্ঝতি, নো অঞ্ঞথা যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি দীপঙ্করং সম্মুখা দিস্ৰা পণিধিং অকাসি. পব্বজ্জাতি অনগারিযভাৰো. সো চ খো সাসনে ৰা কম্মৰাদিকিরিযৰাদিতাপসপরিব্বাজকনিকাযে ৰা ৰট্টতি যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি সুমেধো নাম তাপসো হুত্ৰা পণিধিং অকাসি. গুণসম্পত্তীতি ঝানাদিগুণপটিলাভো. পব্বজিতস্সপি হি গুণসম্পন্নস্সেৰ ইজ্ঝতি, নো ইতরস্স যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি পঞ্চাভিঞ্ঞো চ অট্ঠসমাপত্তিলাভী চ হুত্ৰা পণিধেসি. অধিকারোতি অধিককারো, পরিচ্চাগোতি অত্থো. জীৰিতাদিপরিচ্চাগঞ্হি কত্ৰা পণিদহতোযেৰ ইজ্ঝতি, নো ইতরস্স যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি –

‘‘অক্কমিত্ৰান মং বুদ্ধো, সহ সিস্সেহি গচ্ছতু;

মা নং কললে অক্কমিত্থ, হিতায মে ভৰিস্সতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৩);

এৰং অত্তপরিচ্চাগং কত্ৰা পণিধেসি. ছন্দতাতি কত্তুকম্যতা. সা যস্স বলৰতী হোতি, তস্স ইজ্ঝতি পণিধি. সা চ সচে কোচি ৰদেয্য ‘‘কো চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ নিরযে পচ্চিত্ৰা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতী’’তি. তং সুত্ৰা যো ‘‘অহ’’ন্তি ৰত্তুং উস্সহতি, তস্স বলৰতীতি ৰেদিতব্বা. তথা যদি কোচি ৰদেয্য ‘‘কো সকলচক্কৰাল়ং ৰীতচ্চিকানং অঙ্গারানং পূরং অক্কমিত্ৰা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতি, কো সকলচক্কৰাল়ং সত্তিসূলেহি আকিণ্ণং অক্কমন্তো অতিক্কমিত্ৰা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতি, কো সকলচক্কৰাল়ং সমতিত্তিকং উদকপুণ্ণং উত্তরিত্ৰা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতি, কো সকলচক্কৰাল়ং নিরন্তরং ৰেল়ুগুম্বসঞ্ছন্নং মদ্দন্তো অতিক্কমিত্ৰা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতী’’তি, তং সুত্ৰা যো ‘‘অহ’’ন্তি ৰত্তুং উস্সহতি, তস্স বলৰতীতি ৰেদিতব্বা. এৰরূপেন চ কত্তুকম্যতাছন্দেন সমন্নাগতো সুমেধপণ্ডিতো পণিধেসীতি.

এৰং সমিদ্ধাভিনীহারো চ বোধিসত্তো ইমানি অট্ঠারস অভব্বট্ঠানানি ন উপেতি. সো হি ততো পভুতি ন জচ্চন্ধো হোতি ন জচ্চপধিরো, ন উম্মত্তকো, ন এল়মুগো, ন পীঠসপ্পি, ন মিলক্খেসু উপ্পজ্জতি, ন দাসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্ততি, ন নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, নাস্স লিঙ্গং পরিৰত্ততি, ন পঞ্চানন্তরিযকম্মানি করোতি, ন কুট্ঠী হোতি, ন তিরচ্ছানযোনিযং ৰট্টকতো পচ্ছিমত্তভাৰো হত্থিতো অধিকত্তভাৰো হোতি, ন খুপ্পিপাসিকনিজ্ঝামতণ্হিকপেতেসু উপ্পজ্জতি, ন কালকঞ্চিকাসুরেসু, ন অৰীচিনিরযে, ন লোকন্তরিকেসু উপ্পজ্জতি. কামাৰচরেসু পন ন মারো হোতি, রূপাৰচরেসু ন অসঞ্ঞীভৰে, ন সুদ্ধাৰাসেসু উপ্পজ্জতি, ন অরূপভৰেসু, ন অঞ্ঞং চক্কৰাল়ং সঙ্কমতি.

যা চিমা উস্সাহো চ উম্মঙ্গো চ অৰত্থানঞ্চ হিতচরিযা চাতি চতস্সো বুদ্ধভূমিযো, তাহি সমন্নাগতো হোতি. তত্থ –

‘‘উস্সাহো ৰীরিযং ৰুত্তং, উম্মঙ্গো পঞ্ঞা পৰুচ্চতি;

অৰত্থানং অধিট্ঠানং, হিতচরিযা মেত্তাভাৰনা’’তি. –

ৰেদিতব্বা. যে চ ইমে নেক্খম্মজ্ঝাসযো, পৰিৰেকজ্ঝাসযো, অলোভজ্ঝাসযো, অদোসজ্ঝাসযো, অমোহজ্ঝাসযো, নিস্সরণজ্ঝাসযোতি ছ অজ্ঝাসযা বোধিপরিপাকায সংৰত্তন্তি, যেহি সমন্নাগতত্তা নেক্খম্মজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা কামেসু দোসদস্সাৰিনো, পৰিৰেকজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সঙ্গণিকায দোসদস্সাৰিনো, অলোভজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা লোভে দোসদস্সাৰিনো, অদোসজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা দোসে দোসদস্সাৰিনো, অমোহজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা মোহে দোসদস্সাৰিনো, নিস্সরণজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সব্বভৰেসু দোসদস্সাৰিনোতি ৰুচ্চন্তি, তেহি চ সমন্নাগতো হোতি.

পচ্চেকবুদ্ধানং পন কীৰ চিরং পত্থনা ৰট্টতীতি? পচ্চেকবুদ্ধানং দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, ততো ওরং ন সক্কা, পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰেত্থ কারণং ৰেদিতব্বং. এত্তকেনাপি চ কালেন পচ্চেকবুদ্ধত্তং পত্থযতো অভিনীহারকরণে পঞ্চ সম্পত্তিযো ইচ্ছিতব্বা. তেসঞ্হি –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, ৰিগতাসৰদস্সনং;

অধিকারো চ ছন্দতা, এতে অভিনীহারকারণা’’.

তত্থ ৰিগতাসৰদস্সনন্তি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৰকানং যস্স কস্সচি দস্সনন্তি অত্থো. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

অথ ‘‘সাৰকানং পত্থনা কিত্তকং ৰট্টতী’’তি? দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ, অসীতিমহাসাৰকানং কপ্পসতসহস্সমেৰ. তথা বুদ্ধস্স মাতাপিতূনং উপট্ঠাকস্স পুত্তস্স চাতি, ততো ওরং ন সক্কা, তত্থ কারণং ৰুত্তনযমেৰ. ইমেসং পন সব্বেসম্পি অধিকারো চ ছন্দতাতি দ্ৰঙ্গসমন্নাগতোযেৰ অভিনীহারো হোতি.

এৰং ইমায পত্থনায ইমিনা চ অভিনীহারেন যথাৰুত্তপ্পভেদং কালং পারমিযো পূরেত্ৰা বুদ্ধা লোকে উপ্পজ্জন্তা খত্তিযকুলে ৰা ব্রাহ্মণকুলে ৰা উপ্পজ্জন্তি, পচ্চেকবুদ্ধা খত্তিযব্রাহ্মণগহপতিকুলানং অঞ্ঞতরস্মিং, অগ্গসাৰকা পন বুদ্ধা ৰিয খত্তিযব্রাহ্মণকুলেস্ৰেৰ. সব্ববুদ্ধা সংৰট্টমানে কপ্পে ন উপ্পজ্জন্তি, ৰিৰট্টমানে কপ্পে উপ্পজ্জন্তি, তথা পচ্চেকবুদ্ধা. তে পন বুদ্ধানং উপ্পজ্জনকালে ন উপ্পজ্জন্তি. বুদ্ধা সযঞ্চ বুজ্ঝন্তি, পরে চ বোধেন্তি. পচ্চেকবুদ্ধা সযমেৰ বুজ্ঝন্তি, ন পরে বোধেন্তি. অত্থরসমেৰ পটিৰিজ্ঝন্তি, ন ধম্মরসং. ন হি তে লোকুত্তরধম্মং পঞ্ঞত্তিং আরোপেত্ৰা দেসেতুং সক্কোন্তি, মূগেন দিট্ঠসুপিনো ৰিয ৰনচরকেন নগরে সাযিতব্যঞ্জনরসো ৰিয চ নেসং ধম্মাভিসমযো হোতি. সব্বং ইদ্ধিসমাপত্তিপটিসম্ভিদাপভেদং পাপুণন্তি. গুণৰিসিট্ঠতায বুদ্ধানং হেট্ঠা সাৰকানং উপরি হোন্তি, ন অঞ্ঞে পব্বাজেত্ৰা আভিসমাচারিকং সিক্খাপেন্তি, ‘‘চিত্তসল্লেখো কাতব্বো, ৰোসানং নাপজ্জিতব্ব’’ন্তি ইমিনা উদ্দেসেন উপোসথং করোন্তি, অজ্জ উপোসথোতি ৰচনমত্তেন ৰা, উপোসথং করোন্তা চ গন্ধমাদনে মঞ্জূসকরুক্খমূলে রতনমাল়ে সন্নিপতিত্ৰা করোন্তীতি. এৰং ভগৰা আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চেকবুদ্ধানং সব্বাকারপরিপূরং পত্থনঞ্চ অভিনীহারঞ্চ কথেত্ৰা ইদানি ইমায পত্থনায ইমিনা চ অভিনীহারেন সমুদাগতে তে তে পচ্চেকবুদ্ধে কথেতুং ‘‘সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ড’’ন্তিআদিনা নযেন ইমং খগ্গৰিসাণসুত্তং অভাসি. অযং তাৰ অৰিসেসেন পুচ্ছাৰসিতো খগ্গৰিসাণসুত্তস্স উপ্পত্তি.

ইদানি ৰিসেসেন ৰত্তব্বা. তত্থ ইমিস্সা তাৰ গাথায এৰং উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা – অযং কির পচ্চেকবুদ্ধো পচ্চেকবোধিসত্তভূমিং ওগাহন্তো দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরেত্ৰা কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা আরঞ্ঞিকো হুত্ৰা গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেন্তো সমণধম্মং অকাসি. এতং কির ৰত্তং অপরিপূরেত্ৰা পচ্চেকবোধিং পাপুণন্তো নাম নত্থি. কিং পনেতং গতপচ্চাগতৰত্তং নাম? হরণপচ্চাহরণন্তি. তং যথা ৰিভূতং হোতি, তথা কথেস্সাম.

ইধ একচ্চো ভিক্খু হরতি ন পচ্চাহরতি, একচ্চো পচ্চাহরতি ন হরতি, একচ্চো নেৰ হরতি ন পচ্চাহরতি, একচ্চো হরতি চ পচ্চাহরতি চ. তত্থ যো ভিক্খু পগেৰ ৰুট্ঠায চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৰত্তং কত্ৰা বোধিরুক্খে উদকং আসিঞ্চিত্ৰা পানীযঘটং পূরেত্ৰা পানীযমাল়ে ঠপেত্ৰা আচরিযৰত্তং উপজ্ঝাযৰত্তং কত্ৰা দ্ৰেঅসীতি খন্ধকৰত্তানি চ চুদ্দস মহাৰত্তানি সমাদায ৰত্ততি. সো সরীরপরিকম্মং কত্ৰা সেনাসনং পৰিসিত্ৰা যাৰ ভিক্খাচারৰেলা, তাৰ ৰিৰিত্তাসনে ৰীতিনামেত্ৰা ৰেলং ঞত্ৰা নিৰাসেত্ৰা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা উত্তরাসঙ্গং কত্ৰা সঙ্ঘাটিং খন্ধে করিত্ৰা পত্তং অংসে আলগ্গেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোন্তো চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰা চেতিযঞ্চ বোধিঞ্চ ৰন্দিত্ৰা গামসমীপে চীৰরং পারুপিত্ৰা পত্তং আদায গামং পিণ্ডায পৰিসতি. এৰং পৰিট্ঠো চ লাভী ভিক্খু পুঞ্ঞৰা উপাসকেহি সক্কতো গরুকতো উপট্ঠাককুলে ৰা পটিক্কমনসালাযং ৰা পটিক্কমিত্ৰা উপাসকেহি তং তং পঞ্হং পুচ্ছিযমানো তেসং পঞ্হৰিস্সজ্জনেন ধম্মদেসনাৰিক্খেপেন চ তং মনসিকারং ছড্ডেত্ৰা নিক্খমতি. ৰিহারং আগতোপি ভিক্খূহি পঞ্হং পুট্ঠো কথেতি, ধম্মং ভণতি, তং তং ব্যাপারঞ্চ আপজ্জতি. পচ্ছাভত্তম্পি পুরিমযামম্পি মজ্ঝিমযামম্পি এৰং ভিক্খূহি সদ্ধিং পপঞ্চেত্ৰা কাযদুট্ঠুল্লাভিভূতো পচ্ছিমযামেপি সযতি, নেৰ কম্মট্ঠানং মনসি করোতি. অযং ৰুচ্চতি ‘‘হরতি ন পচ্চাহরতী’’তি.

যো পন ব্যাধিবহুলো হোতি, ভুত্তাহারো পচ্চূসসমযে ন সম্মা পরিণমতি. পগেৰ ৰুট্ঠায যথাৰুত্তং ৰত্তং কাতুং ন সক্কোতি কম্মট্ঠানং ৰা মনসি কাতুং, অঞ্ঞদত্থু যাগুং ৰা খজ্জকং ৰা ভেসজ্জং ৰা ভত্তং ৰা পত্থযমানো কালস্সেৰ পত্তচীৰরমাদায গামং পৰিসতি. তত্থ যাগুং ৰা খজ্জকং ৰা ভেসজ্জং ৰা ভত্তং ৰা লদ্ধা পত্তং নীহরিত্ৰা ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসিন্নো কম্মট্ঠানং মনসি করিত্ৰা ৰিসেসং পত্ৰা ৰা অপত্ৰা ৰা ৰিহারং আগন্ত্ৰা তেনেৰ মনসিকারেন ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতি ‘‘পচ্চাহরতি ন হরতী’’তি. এদিসা হি ভিক্খূ যাগুং পিৰিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা বুদ্ধসাসনে অরহত্তং পত্তা গণনপথং ৰীতিৰত্তা, সীহল়দীপেযেৰ তেসু তেসু গামেসু আসনসালাযং তং আসনং নত্থি, যত্থ ভিক্খূ নিসিন্না যাগুং পিৰিত্ৰা অরহত্তং অপ্পত্তা.

যো পন পমাদৰিহারী হোতি নিক্খিত্তধুরো, সব্বৰত্তানি ভিন্দিত্ৰা পঞ্চৰিধচেতোখিলৰিনিবন্ধনবদ্ধচিত্তো ৰিহরন্তো কম্মট্ঠানমনসিকারমননুযুত্তো গামং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা গিহীহি সদ্ধিং কথাপপঞ্চেন পপঞ্চিতো তুচ্ছকোৰ নিক্খমতি. অযং ৰুচ্চতি ‘‘নেৰ হরতি ন পচ্চাহরতী’’তি.

যো পন পগেৰ ৰুট্ঠায পুরিমনযেনেৰ সব্বৰত্তানি পরিপূরেত্ৰা যাৰ ভিক্খাচারৰেলা, তাৰ পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসি করোতি. কম্মট্ঠানং নাম দুৰিধং – সব্বত্থকঞ্চ পারিহারিযঞ্চ. তত্থ সব্বত্থকং নাম মেত্তা চ মরণানুস্সতি চ. তঞ্হি সব্বত্থ অত্থযিতব্বং ইচ্ছিতব্বন্তি ‘‘সব্বত্থক’’ন্তি ৰুচ্চতি. মেত্তা নাম আৰাসাদীসু সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বা. আৰাসেসু হি মেত্তাৰিহারী ভিক্খু সব্রহ্মচারীনং পিযো হোতি মনাপো, তেন ফাসু অসঙ্ঘট্ঠো ৰিহরতি. দেৰতাসু মেত্তাৰিহারী দেৰতাহি রক্খিতগোপিতো সুখং ৰিহরতি. রাজরাজমহামত্তাদীসু মেত্তাৰিহারী তেহি মমাযিতো সুখং ৰিহরতি. গামনিগমাদীসু মেত্তাৰিহারী সব্বত্থ ভিক্খাচরিযাদীসু মনুস্সেহি সক্কতো গরুকতো সুখং ৰিহরতি. মরণানুস্সতিভাৰনায জীৰিতনিকন্তিং পহায অপ্পমত্তো ৰিহরতি.

যং পন সদা পরিহরিতব্বং চরিযানুকূলেন গহিতং. তং দসাসুভকসিণানুস্সতীসু অঞ্ঞতরং, চতুধাতুৰৰত্থানমেৰ ৰা, তং সদা পরিহরিতব্বতো রক্খিতব্বতো ভাৰেতব্বতো চ ‘‘পারিহারিয’’ন্তি ৰুচ্চতি, মূলকম্মট্ঠানন্তিপি তদেৰ. অত্থকামা হি কুলপুত্তা সাসনে পব্বজিত্ৰা দসপি ৰীসম্পি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি সতম্পি একতো ৰসন্তা কতিকৰত্তং কত্ৰা ৰিহরন্তি – ‘‘আৰুসো, তুম্হে ন ইণট্টা ন ভযট্টা ন জীৰিকাপকতা পব্বজিতা, দুক্খা মুচ্চিতুকামা পনেত্থ পব্বজিতা. তস্মা গমনে উপ্পন্নকিলেসে গমনেযেৰ নিগ্গণ্হথ, ঠানে, নিসজ্জায, সযনে উপ্পন্নকিলেসে সযনেযেৰ নিগ্গণ্হথা’’তি.

তে এৰং কতিকৰত্তং কত্ৰা ভিক্খাচারং গচ্ছন্তা অড্ঢউসভউসভঅড্ঢগাৰুতগাৰুতন্তরেসু পাসাণা হোন্তি, তায সঞ্ঞায কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাৰ গচ্ছন্তি. সচে কস্সচি গমনে কিলেসো উপ্পজ্জতি, সো তত্থেৰ নং নিগ্গণ্হাতি. তথা অসক্কোন্তো তিট্ঠতি, অথস্স পচ্ছতো আগচ্ছন্তোপি তিট্ঠতি. সো ‘‘অযং ভিক্খু তুয্হং উপ্পন্নং ৰিতক্কং জানাতি, অননুচ্ছৰিকং তে এত’’ন্তি অত্তানং পটিচোদেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা তত্থেৰ অরিযভূমিং ওক্কমতি. তথা অসক্কোন্তো নিসীদতি. অথস্স পচ্ছতো আগচ্ছন্তোপি নিসীদতীতি. সোযেৰ নযো অরিযভূমিং ওক্কমিতুং অসক্কোন্তোপি তং কিলেসং ৰিক্খম্ভেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তোৰ গচ্ছতি, ন কম্মট্ঠানৰিপ্পযুত্তেন চিত্তেন পাদং উদ্ধরতি. উদ্ধরতি চে, পটিনিৰত্তিত্ৰা পুরিমপদেসেযেৰ তিট্ঠতি. আলিন্দকৰাসী মহাফুস্সদেৰত্থেরো ৰিয.

সো কির একূনৰীসতিৰস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেন্তো এৰং ৰিহাসি. মনুস্সাপি সুদং অন্তরামগ্গে কসন্তা চ ৰপন্তা চ মদ্দন্তা চ কম্মানি করোন্তা চ থেরং তথা গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং থেরো পুনপ্পুনং নিৰত্তিত্ৰা গচ্ছতি, কিং নু খো মগ্গমূল়্হো, উদাহু কিঞ্চি পমুট্ঠো’’তি সমুল্লপন্তি. সো তং অনাদিযিত্ৰা কম্মট্ঠানযুত্তেন চিত্তেনেৰ সমণধম্মং করোন্তো ৰীসতিৰস্সব্ভন্তরে অরহত্তং পাপুণি. অরহত্তপত্তদিৰসেযেৰস্স চঙ্কমনকোটিযং অধিৰত্থা দেৰতা অঙ্গুলীহি দীপং উজ্জালেত্ৰা অট্ঠাসি, চত্তারোপি মহারাজানো সক্কো চ দেৰানমিন্দো ব্রহ্মা চ সহম্পতি উপট্ঠানং আগমিংসু. তঞ্চ ওভাসং দিস্ৰা ৰনৰাসী মহাতিস্সত্থেরো তং দুতিযদিৰসে পুচ্ছি – ‘‘রত্তিভাগে আযস্মতো সন্তিকে ওভাসো অহোসি, কিং সো’’তি? থেরো ৰিক্খেপং করোন্তো ‘‘ওভাসো নাম দীপোভাসোপি হোতি মণিওভাসোপী’’তি এৰমাদিমাহ. সো ‘‘পটিচ্ছাদেথ তুম্হে’’তি নিবদ্ধো ‘‘আমা’’তি পটিজানিত্ৰা আরোচেসি.

কাল়ৰল্লিমণ্ডপৰাসী মহানাগত্থেরো ৰিয চ. সোপি কির গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেন্তো ‘‘পঠমং তাৰ ভগৰতো মহাপধানং পূজেস্সামী’’তি সত্ত ৰস্সানি ঠানচঙ্কমমেৰ অধিট্ঠাসি, পুন সোল়স ৰস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. এৰং কম্মট্ঠানমনুযুত্তচিত্তেনেৰ পাদং উদ্ধরন্তো ৰিপ্পযুত্তেন চিত্তেন উদ্ধটে পটিনিৰত্তন্তো গামসমীপং গন্ত্ৰা ‘‘গাৰী নু খো পব্বজিতো নু খো’’তি আসঙ্কনীযপ্পদেসে ঠত্ৰা সঙ্ঘাটিং পারুপিত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা গামদ্ৰারং পত্ৰা কচ্ছকন্তরতো উদকং গহেত্ৰা গণ্ডূসং কত্ৰা গামং পৰিসতি ‘‘ভিক্খং ৰা দাতুং ৰন্দিতুং ৰা উপগতে মনুস্সে ‘দীঘাযুকা হোথা’তি ৰচনমত্তেনাপি মা মে কম্মট্ঠানৰিক্খেপো অহোসী’’তি. সচে পন নং ‘‘অজ্জ, ভন্তে, কিং সত্তমী, উদাহু অট্ঠমী’’তি দিৰসং পুচ্ছন্তি, উদকং গিলিত্ৰা আরোচেতি. সচে দিৰসপুচ্ছকা ন হোন্তি, নিক্খমনৰেলাযং গামদ্ৰারে নিট্ঠুভিত্ৰাৰ যাতি.

সীহল়দীপে কলম্বতিত্থৰিহারে ৰস্সূপগতা পঞ্ঞাস ভিক্খূ ৰিয চ. তে কির ৰস্সূপনাযিকউপোসথদিৰসে কতিকৰত্তং অকংসু – ‘‘অরহত্তং অপ্পত্ৰা ন অঞ্ঞমঞ্ঞং আলপিস্সামা’’তি. গামঞ্চ পিণ্ডায পৰিসন্তা গামদ্ৰারে উদকগণ্ডূসং কত্ৰা পৰিসিংসু, দিৰসে পুচ্ছিতে উদকং গিলিত্ৰা আরোচেসুং, অপুচ্ছিতে গামদ্ৰারে নিট্ঠুভিত্ৰা ৰিহারং আগমংসু. তত্থ মনুস্সা নিট্ঠুভনট্ঠানং দিস্ৰা জানিংসু – ‘‘অজ্জ একো আগতো, অজ্জ দ্ৰে’’তি. এৰঞ্চ চিন্তেসুং – ‘‘কিং নু খো এতে অম্হেহেৰ সদ্ধিং ন সল্লপন্তি, উদাহু অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি, যদি অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি ন সল্লপন্তি, অদ্ধা ৰিৰাদজাতা ভৰিস্সন্তি, হন্দ নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং খমাপেস্সামা’’তি. সব্বে ৰিহারং অগমংসু. তত্থ পঞ্ঞাসায ভিক্খূসু ৰস্সং উপগতেসু দ্ৰে ভিক্খূ একোকাসে নাদ্দসংসু. ততো তেসু যো চক্খুমা পুরিসো, সো এৰমাহ – ‘‘ন, ভো, কলহকারকানং ৰসনোকাসো ঈদিসো হোতি, সুসম্মট্ঠং চেতিযঙ্গণং বোধিযঙ্গণং, সুনিক্খিত্তা সম্মজ্জনিযো, সূপট্ঠপিতং পানীযপরিভোজনীয’’ন্তি, তে ততো নিৰত্তা. তেপি ভিক্খূ অন্তোৰস্সেযেৰ ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা মহাপৰারণায ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেসুং.

এৰং কাল়ৰল্লিমণ্ডপৰাসী মহানাগত্থেরো ৰিয কলম্বতিত্থৰিহারে ৰস্সূপগতা ভিক্খূ ৰিয চ কম্মট্ঠানযুত্তেনেৰ চিত্তেন পাদং উদ্ধরন্তো গামসমীপং গন্ত্ৰা উদকগণ্ডূসং কত্ৰা ৰীথিযো সল্লক্খেত্ৰা যত্থ সুরাসোণ্ডধুত্তাদযো কলহকারকা চণ্ডহত্থিঅস্সাদযো ৰা নত্থি, তং ৰীথিং পটিপজ্জতি. তত্থ চ পিণ্ডায চরন্তো ন তুরিততুরিতো জৰেন গচ্ছতি, জৰনপিণ্ডপাতিকধুতঙ্গং নাম নত্থি, ৰিসমভূমিভাগপ্পত্তং পন উদকভরিতসকটমিৰ নিচ্চলো হুত্ৰা গচ্ছতি. অনুঘরং পৰিট্ঠো চ দাতুকামং ৰা অদাতুকামং ৰা সল্লক্খেতুং তদনুরূপং কালং আগমেন্তো ভিক্খং গহেত্ৰা পতিরূপে ওকাসে নিসীদিত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তো আহারে পটিক্কূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰা অক্খব্ভঞ্জনৰণালেপনপুত্তমংসূপমাৰসেন পচ্চৰেক্খন্তো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং আহারং আহারেতি নেৰ দৰায ন মদায…পে… ভুত্তাৰী চ উদককিচ্চং কত্ৰা মুহুত্তং ভত্তকিলমথং ৰিনোদেত্ৰা যথা পুরেভত্তং, এৰং পচ্ছাভত্তং, পুরিমযামং পচ্ছিমযামঞ্চ কম্মট্ঠানং মনসি করোতি. অযং ৰুচ্চতি ‘‘হরতি চ পচ্চাহরতি চা’’তি. এৰমেতং হরণপচ্চাহরণং গতপচ্চাগতৰত্তন্তি ৰুচ্চতি.

এতং পূরেন্তো যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতি, পঠমৰযে এৰ অরহত্তং পাপুণাতি. নো চে পঠমৰযে পাপুণাতি, অথ মজ্ঝিমৰযে পাপুণাতি. নো চে মজ্ঝিমৰযে পাপুণাতি, অথ মরণসমযে পাপুণাতি. নো চে মরণসমযে পাপুণাতি, অথ দেৰপুত্তো হুত্ৰা পাপুণাতি. নো চে দেৰপুত্তো হুত্ৰা পাপুণাতি, অথ পচ্চেকসম্বুদ্ধো হুত্ৰা পরিনিব্বাতি. নো চে পচ্চেকসম্বুদ্ধো হুত্ৰা পরিনিব্বাতি, অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰে খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি সেয্যথাপি থেরো বাহিযো, মহাপঞ্ঞো ৰা হোতি সেয্যথাপি থেরো সারিপুত্তোতি.

অযং পন পচ্চেকবোধিসত্তো কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে পব্বজিত্ৰা আরঞ্ঞিকো হুত্ৰা ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি এতং গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেত্ৰা কালং কত্ৰা কামাৰচরদেৰলোকে উপ্পজ্জি. ততো চৰিত্ৰা বারাণসিরঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. কুসলা ইত্থিযো তদহেৰ গব্ভসণ্ঠানং জানন্তি. সা চ তাসং অঞ্ঞতরা, তস্মা এসাপি তং গব্ভপতিট্ঠানং রঞ্ঞো নিৰেদেসি. ধম্মতা এসা, যং পুঞ্ঞৰন্তে সত্তে গব্ভে উপ্পন্নে মাতুগামো গব্ভপরিহারং লভতি. তস্মা রাজা তস্সা গব্ভপরিহারং অদাসি. সা ততো পভুতি নাচ্চুণ্হং কিঞ্চি অজ্ঝোহরিতুং লভতি, নাতিসীতং নাচ্চম্বিলং নাতিলোণং নাতিকটুকং নাতিতিত্তকং. অচ্চুণ্হে হি মাতরা অজ্ঝোহটে গব্ভস্স লোহকুম্ভিৰাসো ৰিয হোতি, অতিসীতে লোকন্তরিকৰাসো ৰিয, অচ্চম্বিললোণকটুকতিত্তকেসু ভুত্তেসু সত্থেন ফালেত্ৰা অম্বিলাদীহি সিত্তানি ৰিয দারকস্স অঙ্গানি তিব্বৰেদনানি হোন্তি. অতিচঙ্কমনট্ঠাননিসজ্জসযনতোপি নং নিৰারেন্তি ‘‘কুচ্ছিগতস্স সঞ্চলনদুক্খং মা অহোসী’’তি. মুদুকত্থরণত্থতায ভূমিযা চঙ্কমনাদীনি মত্তায কাতুং লভতি, ৰণ্ণগন্ধাদিসম্পন্নং সাদুং সপ্পাযং অন্নপানং ভুঞ্জিতুং লভতি. পরিগ্গহেত্ৰাৰ নং চঙ্কমাপেন্তি নিসীদাপেন্তি ৰুট্ঠাপেন্তি.

সা এৰং পরিহরিযমানা গব্ভপরিপাককালে সূতিঘরং পৰিসিত্ৰা পচ্চূসসমযে পুত্তং ৰিজাযি পক্কতেলমদ্দিতমনোসিলাপিণ্ডিসদিসং ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণূপেতং. ততো নং পঞ্চমদিৰসে অলঙ্কতপটিযত্তং রঞ্ঞো দস্সেসুং, রাজা তুট্ঠো ছসট্ঠিযা ধাতীহি উপট্ঠাপেসি. সো সব্বসম্পত্তীহি ৰড্ঢমানো নচিরস্সেৰ ৰিঞ্ঞুতং পাপুণি. সোল়সৰস্সুদ্দেসিকং নং রাজা রজ্জেন অভিসিঞ্চি, ৰিৰিধনাটকাহি চ উপট্ঠাপেসি. অভিসিত্তো রাজপুত্তো রজ্জং কারেসি নামেন ব্রহ্মদত্তো, সকলজম্বুদীপে ৰীসতিযা নগরসহস্সেসু. জম্বুদীপে কির পুব্বে চতুরাসীতি নগরসতসহস্সানি অহেসুং, তানি পরিহাযন্তানি সট্ঠি অহেসুং, ততো পরিহাযন্তানি চত্তালীসং, সব্বপরিহাযনকালে পন ৰীসতিসহস্সানি হোন্তি. অযঞ্চ ব্রহ্মদত্তো সব্বপরিহাযনকালে উপ্পজ্জি, তেনস্স ৰীসতি নগরসহস্সানি অহেসুং ৰীসতি পাসাদসহস্সানি, ৰীসতি হত্থিসহস্সানি, ৰীসতি অস্সসহস্সানি, ৰীসতি রথসহস্সানি, ৰীসতি পত্তিসহস্সানি, ৰীসতি ইত্থিসহস্সানি ওরোধা চ নাটকিত্থিযো চ, ৰীসতি অমচ্চসহস্সানি.

সো মহারজ্জং কারযমানোযেৰ কসিণপরিকম্মং কত্ৰা পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো, অট্ঠ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেসি. যস্মা পন অভিসিত্তরঞ্ঞা নাম অৰস্সং অট্টকরণে নিসীদিতব্বং, তস্মা একদিৰসং পগেৰ পাতরাসং ভুঞ্জিত্ৰা ৰিনিচ্ছযট্ঠানে নিসীদি. তত্থ উচ্চাসদ্দমহাসদ্দং অকংসু, সো ‘‘অযং সদ্দো সমাপত্তিযা উপক্কিলেসো’’তি পাসাদতলং অভিরুহিত্ৰা ‘‘সমাপত্তিং অপ্পেমী’’তি নিসিন্নো নাসক্খি অপ্পেতুং রজ্জৰিক্খেপেন সমাপত্তি পরিহীনা. ততো চিন্তেসি – ‘‘কিং রজ্জং ৰরং, উদাহু সমণধম্মো’’তি? ততো ‘‘রজ্জসুখং পরিত্তং অনেকাদীনৰং, সমণধম্মসুখং পন ৰিপুলং অনেকানিসংসং উত্তমপুরিসেহি সেৰিতঞ্চা’’তি ঞত্ৰা অঞ্ঞতরং অমচ্চং আণাপেসি ‘‘ইমং রজ্জং ধম্মেন সমেন অনুসাস, মা খো অধম্মকারং কারেসী’’তি সব্বং তস্স নিয্যাতেত্ৰা পাসাদং অভিরুহিত্ৰা সমাপত্তিসুখেন ৰীতিনামেসি, ন কোচি উপসঙ্কমিতুং লভতি অঞ্ঞত্র মুখধোৰনদন্তকট্ঠদাযকভত্তনীহারকাদীহি.