১. বুদ্ধৰগ্গো

অব্ভন্তরনিদানৰণ্ণনা

৫. ‘‘অথ বুদ্ধাপদানানি, সুণাথ সুদ্ধমানসা;

তিংসপারমিসম্পুণ্ণা, ধম্মরাজা অসঙ্খিযা’’তি. –

এত্থ অথাতি অধিকারন্তরূপদস্সনত্থে নিপাতপদং, ৰিভত্তিযুত্তাযুত্তনিপাতদ্ৰযেসু ৰিভত্তিযুত্তনিপাতপদং. অথ ৰা –

‘‘অধিকারে মঙ্গলে চেৰ, নিপ্ফন্নত্থেৰধারণে;

অনন্তরেপগমনে, অথ-সদ্দো পৰত্ততি’’.

তথা হি –

‘‘অধিকিচ্চং অধিট্ঠানং, অধিঅত্থং ৰিভাসতি;

সেট্ঠজেট্ঠকভাৰেন, অধিকারো ৰিধীযতে’’তি. –

ৰুত্তত্তা বুদ্ধানং সমত্তিংসপারমিধম্মানং অধিকিচ্চতো, সেট্ঠজেট্ঠতো অধিকারট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি. তিৰিধবোধিসত্তানং পূজামঙ্গলসভাৰতো ‘‘পূজা চ পূজনেয্যানং, এতং মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি ৰচনতো (খু. পা. ৫.৩; সু. নি. ২৬২) মঙ্গলট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি. বুদ্ধাদীনং ভগৰন্তানং সম্পত্তিকিচ্চস্স অরহত্তমগ্গেন নিপ্ফন্নতো নিপ্ফন্নট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি. বুদ্ধাদীনং অরহত্তমগ্গাদিকুসলতো অঞ্ঞকুসলানং অভাৰতো অৰধারণট্ঠেন নিৰারণট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি. খুদ্দকপাঠসঙ্গহানন্তরং সঙ্গহিতন্তি অনন্তরট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি. ইতো খুদ্দকপাঠতো পট্ঠাযাতি অপগমনট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি.

বুদ্ধোতি এত্থ বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৰিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৰিসৰিতায বুদ্ধো, খীণাসৰসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিরুপক্কিলেসসঙ্খাতেন বুদ্ধো, পব্বজ্জাসঙ্খাতেন বুদ্ধো, অদুতিযট্ঠেন বুদ্ধো, তণ্হাপহানট্ঠেন বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৰিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধো, বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি অনত্থন্তরমেতং. যথা নীলাদিৰণ্ণযোগতো পটো ‘‘নীলো পটো, রত্তো পটো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং বুদ্ধগুণযোগতো বুদ্ধো. অথ ৰা ‘‘বোধি’’ৰুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তেন ঞাণেন সকলদিযড্ঢসহস্সকিলেসারিগণে খেপেত্ৰা নিব্বানাধিগমনতো ঞাণং ‘‘বোধী’’তি ৰুচ্চতি. তেন সম্পযুত্তো সমঙ্গীপুগ্গলো বুদ্ধো. তেনেৰ ঞাণেন পচ্চেকবুদ্ধোপি সব্বকিলেসে খেপেত্ৰা নিব্বানমধিগচ্ছতি. বুদ্ধানং পন চতূসু অসঙ্খ্যেয্যেসু কপ্পসতসহস্সেসু চ পারমিযো পূরেত্ৰা বোধিঞাণস্সাধিগতত্তা চ ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণমহাকরুণাসমাপত্তিঞাণযমকপাটিহীরঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ- অনাৰরণআসযানুসযাদিঅসাধারণঞাণানং সমধিগতত্তা চ একাযপি ধম্মদেসনায অসঙ্খ্যেয্যাসত্তনিকাযে ধম্মামতং পাযেত্ৰা নিব্বানস্স পাপনতো চ তদেৰ ঞাণং বুদ্ধানমেৰাধিকভাৰতো তেসমেৰ সম্বুদ্ধানং অপদানং কারণং বুদ্ধাপদানং. তঞ্হি দুৰিধং কুসলাকুসলৰসেন. পচ্চেকবুদ্ধা পন ন তথা কাতুং সমত্থা, অন্নাদিপচ্চযদাযকানং সঙ্গহং করোন্তাপি –

‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, খিপ্পমেৰ সমিজ্ঝতু;

পূরেন্তু চিত্তসঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নরসো যথা.

‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, খিপ্পমেৰ সমিজ্ঝতু;

পূরেন্তু চিত্তসঙ্কপ্পা, মণি জোতিরসো যথা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিকথা; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৯২; ধ. প. অট্ঠ. ১.সামাৰতীৰত্থু) –

ইমাহি দ্ৰীহিযেৰ গাথাহি ধম্মং দেসেন্তি. দেসেন্তাপি অসঙ্খ্যেয্যসত্তনিকাযে বোধেতুং ন সক্কুণন্তি, তস্মা ন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসদিসা হুত্ৰা পাটিএক্কং ৰিসুং বুদ্ধাতি পচ্চেকবুদ্ধা. তেসং অপদানং কারণং পচ্চেকবুদ্ধাপদানং.

চিরং ঠিতাতি থেরা. অথ ৰা থিরতরসীলাচারমদ্দৰাদিগুণেহি যুত্তাতি থেরা. অথ ৰা থিরৰরসীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিৰিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেহি যুত্তাতি থেরা. অথ ৰা থিরতরসঙ্খাতপণীতানুত্তরসন্তিনিব্বানমধিগতাতি থেরা, থেরানং অপদানানি থেরাপদানানি. তথা তাদিগুণেহি যুত্তাতি থেরী, থেরীনং অপদানানি থেরীপদানানি. তেসু বুদ্ধাপদানে পঞ্চেৰ অপদানানি, পঞ্চেৰ সুত্তন্তা. তেনাহু পোরাণা –

‘‘পঞ্চেৰ অপদানানি, পঞ্চ সুত্তানি যস্স চ;

ইদং বুদ্ধাপদানন্তি, পঠমং অনুলোমতো’’তি.

পচ্চেকবুদ্ধাপদানেপি পঞ্চেৰ অপদানানি, পঞ্চেৰ সুত্তন্তা. তেনাহু পোরাণা –

‘‘পঞ্চেৰ অপদানানি, পঞ্চ সুত্তানি যস্স চ;

ইদং পচ্চেকবুদ্ধাপদানন্তি, দুতিযং অনুলোমতো’’তি.

থেরাপদানেসু দসাধিকপঞ্চসতাপদানানি, ৰগ্গতো একপঞ্ঞাস ৰগ্গা. তেনাহু পোরাণা –

‘‘পঞ্চসতদসপদানানি, একপঞ্ঞাস ৰগ্গতো;

ইদং থেরাপদানন্তি, ততিযং অনুলোমতো’’তি.

থেরীঅপদানেসু চত্তালীসং অপদানানি, ৰগ্গতো চতুরো ৰগ্গা. তেনাহু পোরাণা –

‘‘চত্তালীসংপদানানি, চতুৰগ্গানি যস্স চ;

ইদং থেরীপদানন্তি, চতুত্থং অনুলোমতো’’তি.

অপদানন্তি এত্থ অপদান-সদ্দো কারণগহণঅপগমনপটিপাটিঅক্কোসনাদীসু দিস্সতি. তথা হি এস ‘‘খত্তিযানং অপদানং, ব্রাহ্মণানং অপদান’’ন্তিআদীসু কারণে দিস্সতি, খত্তিযানং কারণং ব্রাহ্মণানং কারণন্তি অত্থো. ‘‘উপাসকানং অপদান’’ন্তিআদীসু গহণে দিস্সতি, সংসুট্ঠু গহণন্তি অত্থো. ‘‘ৰাণিজানং অপদানং, সুদ্দানং অপদান’’ন্তিআদীসু অপগমনে দিস্সতি, ততো ততো তেসং অপগমনন্তি অত্থো. ‘‘পিণ্ডপাতিকো ভিক্খু সপদানচারৰসেন পিণ্ডায চরতী’’তিআদীসু পটিপাটিযা দিস্সতি, ঘরপটিপাটিযা চরতীতি অত্থো. ‘‘অপগতা ইমে সামঞ্ঞা, অপগতা ইমে ব্রহ্মঞ্ঞাতি অপদানেতী’’তিআদীসু অক্কোসনে দিস্সতি, অক্কোসতি পরিভাসতীতি অত্থো. ইধ পন কারণে দিস্সতি. তস্মা বুদ্ধানং অপদানানি বুদ্ধাপদানি, বুদ্ধকারণানীতি অত্থো. গঙ্গাৰালুকূপমানং অনেকেসং বুদ্ধানং দানপারমিতাদিসমত্তিংসপারমিতা কারণন্তি দট্ঠব্বং. অথ অধিকারাদীসু যুত্তঅপদানানি সুদ্ধমানসা সুণাথাতি সম্বন্ধো.

তত্থ সুদ্ধমানসাতি অরহত্তমগ্গঞাণেন দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেত্ৰা ঠিতত্তা সুদ্ধমানসা পরিসুদ্ধচিত্তা সুদ্ধহদযা পঞ্চসতা খীণাসৰা ইমস্মিং ধম্মসভাযে সন্নিসিন্না সুণাথ, ওহিতসোতা মনসি করোথাতি অত্থো.

এত্থ পন ‘‘অপদানানী’’তি অৰত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধাপদানথেরাপদানথেরীঅপদানেসু ৰিজ্জমানেসুপি ‘‘অথ বুদ্ধাপদানানী’’তি ৰচনং খন্ধযমকআযতনধাতুসচ্চসঙ্খারঅনুসযযমকেসু ৰিজ্জমানেসুপি পধানৰসেন আদিৰসেন চ ‘‘মূলযমক’’ন্তি ৰচনং ৰিয, তেরসসঙ্ঘাদিসেসদ্ৰেঅনিযততিংসনিস্সগ্গিযেসু ৰিজ্জমানেসুপি পধানৰসেন আদিৰসেন চ ‘‘পারাজিককণ্ডো’’তি ৰচনং ৰিয চ ইধাপি পধানৰসেন আদিৰসেন চ ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

‘‘সম্মাসম্বুদ্ধাপদানানী’’তি ৰত্তব্বে ‘‘ৰণ্ণাগমো…পে… পঞ্চৰিধং নিরুত্ত’’ন্তি নিরুত্তিনযেন ৰা ‘‘তেসু ৰুদ্ধিলোপাগমৰিকারৰিপরীতাদেসা চা’’তি সুত্তেন ৰা ততিযত্থৰাচকস্স সম্মাতিনিপাতপদস্স, সযংসদ্দত্থৰাচকস্স স-ন্তিউপসগ্গপদস্স চ লোপং কত্ৰা কিতন্তৰাচীবুদ্ধসদ্দমেৰ গহেত্ৰা গাথাবন্ধসুখত্থং ‘‘বুদ্ধাপদানানী’’তি ৰুত্তং. তস্মা সম্মাসম্বুদ্ধাপদানানীতি অত্থো.

ইতি ৰিসুদ্ধজনৰিলাসিনিযা অপদান-অট্ঠকথায

অব্ভন্তরনিদানৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. বুদ্ধঅপদানৰণ্ণনা

ইদানি অব্ভন্তরনিদানানন্তরং অপদানট্ঠকথং কথেতুকামো –

‘‘সপদানং অপদানং, ৰিচিত্রনযদেসনং;

যং খুদ্দকনিকাযস্মিং, সঙ্গাযিংসু মহেসযো;

তস্স দানি অনুপ্পত্তো, অত্থসংৰণ্ণনাক্কমো’’তি.

তত্থ যং অপদানং তাৰ ‘‘সকলং বুদ্ধৰচনং একৰিমুত্তিরস’’ন্তি ৰুত্তত্তা একরসে সঙ্গহং গচ্ছতি, ধম্মৰিনযৰসেন দ্ৰিধাসঙ্গহে ধম্মে সঙ্গহং গচ্ছতি, পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমবুদ্ধৰচনেসু মজ্ঝিমবুদ্ধৰচনে সঙ্গহং গচ্ছতি, ৰিনযাভিধম্মসুত্তন্তপিটকেসু সুত্তন্তপিটকে সঙ্গহং গচ্ছতি, দীঘনিকাযমজ্ঝিমসংযুত্তঅঙ্গুত্তরখুদ্দকনিকাযেসু পঞ্চসু খুদ্দকনিকাযে সঙ্গহং গচ্ছতি, সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং গাথা উদানং ইতিৰুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৰেদল্লন্তি নৰসু সাসনঙ্গেসু গাথায সঙ্গহিতং.

‘‘দ্ৰাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৰেসহস্সানি ভিক্খুতো;

চতুরাসীতিসহস্সানি, যেমে ধম্মা পৰত্তিনো’’তি. –

এৰং ৰুত্তচতুরাসীতিসহস্সধম্মক্খন্ধেসু কতিপযধম্মক্খন্ধসঙ্গহিতং হোতীতি.

ইদানি তং অপদানং দস্সেন্তো ‘‘তিংসপারমিসম্পুণ্ণা, ধম্মরাজা অসঙ্খিযা’’তি আহ. তত্থ দসপারমিতাৰ পচ্ছিমমজ্ঝিমুক্কট্ঠৰসেন দসপারমীদসউপপারমীদসপরমত্থপারমীনং ৰসেন সমত্তিংসপারমী. তাহি সংসুট্ঠু পুণ্ণা সম্পুণ্ণা সমন্নাগতা সমঙ্গীভূতা অজ্ঝাপন্না সংযুত্তাতি তিংসপারমিসম্পুণ্ণা. সকললোকত্তযৰাসিনে সত্তনিকাযে মেত্তাকরুণামুদিতাউপেক্খাসঙ্খাতাহি চতূহি ব্রহ্মৰিহারসমাপত্তীহি ৰা ফলসমাপত্তিৰিহারেন ৰা একচিত্তভাৰেন অত্তনো চ কাযে রঞ্জেন্তি অল্লীযাপেন্তীতি রাজানো, ধম্মেন রাজানো ধম্মরাজা, ইত্থম্ভূতা বুদ্ধা. দসসতং সহস্সং দসসহস্সং সতসহস্সং দসসতসহস্সং কোটি পকোটি কোটিপ্পকোটি নহুতং নিন্নহুতং অক্খোভিণি বিন্দু অব্বুদং নিরব্বুদং অহহং অববং অটটং সোগন্ধিকং উপ্পলং কুমুদং পুণ্ডরিকং পদুমং কথানং মহাকথানং অসঙ্খ্যেয্যানং ৰসেন অসঙ্খিযা সঙ্খারহিতা ধম্মরাজানো অতীতা ৰিগতা নিরুদ্ধা অব্ভত্থং গতাতি অধিপ্পাযো.

৬. তেসু অতীতবুদ্ধেসু কতাধিকারঞ্চ অত্তনা বোধিসত্তভূতেন চক্কৰত্তিরঞ্ঞা হুত্ৰা কতসম্ভারঞ্চ আনন্দত্থেরেন পুট্ঠো ভগৰা ‘‘সম্বোধিং বুদ্ধসেট্ঠান’’ন্তিআদিমাহ. ভো আনন্দ, মম অপদানং সুণোহীতি অধিপ্পাযো. আনন্দ, অহং পুব্বে বোধিসম্ভারপূরণকালে চক্কৰত্তিরাজা হুত্ৰা সেট্ঠানং পসট্ঠানং পটিৰিদ্ধচতুসচ্চানং বুদ্ধানং সম্বোধিং চতুসচ্চমগ্গঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰা সিরসা অভিৰাদযেতি সম্বন্ধো. সসঙ্ঘে সাৰকসঙ্ঘসহিতে লোকনাযকে লোকজেট্ঠে বুদ্ধে দসহি অঙ্গুলীহি উভোহি হত্থপুটেহি নমস্সিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা সিরসা সীসেন অভিৰাদযে আদরেন থোমনং কত্ৰা পণামং করোমীতি অত্থো.

৭. যাৰতা বুদ্ধখেত্তেসূতি দসসহস্সচক্কৰাল়েসু বুদ্ধখেত্তেসু, আকাসট্ঠা আকাসগতা, ভূমট্ঠা ভূমিতলগতা, ৰেল়ুরিযাদযো সত্ত রতনা অসঙ্খিযা সঙ্খারহিতা, যাৰতা যত্তকা, ৰিজ্জন্তি. তানি সব্বানি মনসা চিত্তেন সমাহরে, সং সুট্ঠু চিত্তেন অধিট্ঠহিত্ৰা আহরিস্সামীতি অত্থো, মম পাসাদস্স সামন্তা রাসিং করোমীতি অত্থো.

৮. তত্থ রূপিযভূমিযন্তি তস্মিং অনেকভূমিম্হি পাসাদে রূপিযমযং রজতমযং ভূমিং নিম্মিতন্তি অত্থো. অহং রতনমযং সত্তহি রতনেহি নিম্মিতং অনেকসতভূমিকং পাসাদং উব্বিদ্ধং উগ্গতং নভমুগ্গতং আকাসে জোতমানং মাপযিন্তি অত্থো.

৯. তমেৰ পাসাদং ৰণ্ণেন্তো ‘‘ৰিচিত্তথম্ভ’’ন্ত্যাদিমাহ. ৰিচিত্তেহি অনেকেহি মসারগল্লাদিৰণ্ণেহি থম্ভেহি উস্সাপিতং সুকতং সুট্ঠু কতং লক্খণযুত্তং আরোহপরিণাহৰসেন সুট্ঠু ৰিভত্তং অনেককোটিসতগ্ঘনতোরণনিম্মিতত্তা মহারহং. পুনপি কিং ৰিসিট্ঠং? কনকমযসঙ্ঘাটং সুৰণ্ণেহি কততুলাসঙ্ঘাটৰলযেহি যুত্তং, তত্থ উস্সাপিতকোন্তেহি চ ছত্তেহি চ মণ্ডিতং সোভিতং পাসাদন্তি সম্বন্ধো.

১০. পুনপি পাসাদস্সেৰ সোভং ৰণ্ণেন্তো ‘‘পঠমা ৰেল়ুরিযা ভূমী’’ত্যাদিমাহ. তস্স অনেকসতভূমিপাসাদস্স সুভা ইট্ঠা কন্তা মনাপা অব্ভসমা ৰলাহকপটলসদিসা ৰিমলা নিম্মলা ৰেল়ুরিযমণিমযা নীলৰণ্ণা পঠমা ভূমি অহোসীতি অত্থো. জলজনল়িনপদুমেহি আকিণ্ণা সমঙ্গীভূতা ৰরায উত্তমায কঞ্চনভূমিযা সুৰণ্ণভূমিযাৰ সোভতীতি অত্থো.

১১. তস্সেৰ পাসাদস্স কাচি ভূমি পৰাল়ংসা পৰাল়কোট্ঠাসা পৰাল়ৰণ্ণা, কাচি ভূমি লোহিতকা লোহিতৰণ্ণা, কাচি ভূমি সুভা মনোহরা ইন্দগোপকৰণ্ণাভা রস্মিযো নিচ্ছরমানা, কাচি ভূমি দস দিসা ওভাসতীতি অত্থো.

১২. তস্মিংযেৰ পাসাদে নিয্যূহা নিগ্গতপমুখসালা চ সুৰিভত্তা সুট্ঠু ৰিভত্তা কোট্ঠাসতো ৰিসুং ৰিসুং কতা সীহপঞ্জরা সীহদ্ৰারা চ. চতুরো ৰেদিকাতি চতূহি ৰেদিকাৰলযেহি জালকৰাটেহি চ মনোরমা মনঅল্লীযনকা গন্ধাৰেল়া গন্ধদামা চ ওলম্বন্তীতি অত্থো.

১৩. তস্মিংযেৰ পাসাদে সত্তরতনভূসিতা সত্তরতনেহি সোভিতা কূটাগারা. কিং ভূতা? নীলা নীলৰণ্ণা, পীতা পীতৰণ্ণা সুৰণ্ণৰণ্ণা, লোহিতকা লোহিতকৰণ্ণা রত্তৰণ্ণা, ওদাতা ওদাতৰণ্ণা সেতৰণ্ণা, সুদ্ধকাল়কা অমিস্সকাল়ৰণ্ণা, কূটাগারৰরূপেতা কূটাগারৰরেহি কণ্ণিককূটাগারৰরেহি উপেতো সমন্নাগতো সো পাসাদোতি অত্থো.

১৪. তস্মিংযেৰ পাসাদে ওলোকমযা উদ্ধম্মুখা পদুমা সুপুপ্ফিতা পদুমা সোভন্তি, সীহব্যগ্ঘাদীহি ৰাল়মিগগণেহি চ হংসকোঞ্চমযূরাদিপক্খিসমূহেহি চ সোভিতো সো পাসাদোতি অত্থো. অতিউচ্চো হুত্ৰা নভমুগ্গতত্তা নক্খত্ততারকাহি আকিণ্ণো চন্দসূরেহি চন্দসূরিযরূপেহি চ মণ্ডিতো সো পাসাদোতি অত্থো.

১৫. সো এৰ চক্কৰত্তিস্স পাসাদো হেমজালেন সুৰণ্ণজালেন সঞ্ছন্না, সোণ্ণকিঙ্কণিকাযুতো সুৰণ্ণকিঙ্কণিকজালেহি যুতো সমন্নাগতোতি অত্থো. মনোরমা মনল্লীযনকা সোণ্ণমালা সুৰণ্ণপুপ্ফপন্তিযো ৰাতৰেগেন ৰাতপ্পহারেন কূজন্তি সদ্দং করোন্তীতি অত্থো.

১৬. মঞ্জেট্ঠকং মঞ্জিট্ঠৰণ্ণং, লোহিতকং লোহিতৰণ্ণং, পীতকং পীতৰণ্ণং, হরিপিঞ্জরং জম্বোনদসুৰণ্ণৰণ্ণং পঞ্জরৰণ্ণঞ্চ ধজং নানারঙ্গেহি অনেকেহি ৰণ্ণেহি, সম্পীতং রঞ্জিতং ধজং, উস্সিতং তস্মিং পাসাদে উস্সাপিতং. ধজমালিনীতি লিঙ্গৰিপল্লাসৰসেন ৰুত্তং, ধজমালাযুত্তো সো পাসাদোতি অত্থো.

১৭. তস্মিং পাসাদে অত্থরণাদযো ৰণ্ণেন্তো ‘‘ন নং বহূ’’ত্যাদিমাহ. তত্থ নং পাসাদং বহূহি অৰিজ্জমানং নাম নত্থীতি অত্থো, নানাসযনৰিচিত্তা অনেকেহি অত্থরণেহি ৰিচিত্তা সোভিতা মঞ্চপীঠাদিসযনা অনেকসতা অনেকসতসঙ্খ্যা, কিং ভূতা? ফলিকা ফলিকমণিমযা ফলিকাহি কতা, রজতামযা রজতেহি কতা, মণিমযা নীলমণীহি কতা, লোহিতঙ্গা রত্তজাতিমণীহি কতা, মসারগল্লমযা কবরৰণ্ণমণীহি কতা, সণ্হকাসিকসন্থতা সণ্হেহি সুখুমেহি কাসিকৰত্থেহি অত্থতা.

১৮. পাৰুরাতি পাৰুরণা. কীদিসা? কম্বলা লোমসুত্তেহি কতা, দুকূলা দুকূলপটেহি কতা, চীনা চীনপটেহি কতা, পত্তুণ্ণা পত্তুণ্ণদেসে জাতপটেহি কতা, পণ্ডু পণ্ডুৰণ্ণা, ৰিচিত্তত্থরণং অনেকেহি অত্থরণেহি পাৰুরণেহি চ ৰিচিত্তং, সব্বং সযনং, মনসা চিত্তেন, অহং পঞ্ঞপেসিন্তি অত্থো.

১৯. তদেৰ পাসাদং ৰণ্ণেন্তো ‘‘তাসু তাস্ৰেৰ ভূমীসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ রতনকূটলঙ্কতন্তি রতনমযকূটেহি রতনকণ্ণিকাহি অলঙ্কতং সোভিতন্তি অত্থো. মণিৰেরোচনা উক্কাতি ৰেরোচনমণীহি রত্তমণীহি কতা, উক্কা দণ্ডপদীপা. ধারযন্তা সুতিট্ঠরেতি আকাসে সুট্ঠু ধারযন্তা গণ্হন্তা অনেকসতজনা সুট্ঠু তিট্ঠন্তীতি অত্থো.

২০. পুন তদেৰ পাসাদং ৰণ্ণেন্তো ‘‘সোভন্তি এসিকাথম্ভা’’তিআদিমাহ. তত্থ এসিকাথম্ভা নাম নগরদ্ৰারে সোভনত্থায নিখাতা থম্ভা, সুভা ইট্ঠা, কঞ্চনতোরণা সুৰণ্ণমযা, জম্বোনদা জম্বোনদসুৰণ্ণমযা চ, সারমযা খদিররুক্খসারমযা চ রজতমযা চ তোরণা সোভন্তি, এসিকা চ তোরণা চ তং পাসাদং সোভযন্তীতি অত্থো.

২১. তস্মিং পাসাদে সুৰিভত্তা অনেকা সন্ধী কৰাটেহি চ অগ্গল়েহি চ চিত্তিতা সোভিতা সন্ধিপরিক্খেপা সোভযন্তীতি অত্থো, উভতোতি তস্স পাসাদস্স উভোসু পস্সেসু, পুণ্ণঘটা অনেকেহি পদুমেহি অনেকেহি চ উপ্পলেহি, সংযুতা পুণ্ণা তং পাসাদং সোভযন্তীতি অত্থো.

২২-২৩. এৰং পাসাদস্স সোভং ৰণ্ণেত্ৰা রতনমযং পাসাদঞ্চ সক্কারসম্মানঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘অতীতে সব্ববুদ্ধে চা’’তিআদিমাহ. তত্থ অতীতেতি অতিক্কন্তে ৰিগতে কালে জাতে ভূতে, সসঙ্ঘে সাৰকসমূহসহিতে, সব্বে লোকনাযকে বুদ্ধে সভাৰেন পকতিৰণ্ণেন রূপেন সণ্ঠানেন চ, সসাৰকে সাৰকসহিতে, বুদ্ধে নিম্মিনিত্ৰা যেন দ্ৰারেন পাসাদো পৰিসিতব্বো হোতি, তেন দ্ৰারেন পৰিসিত্ৰা সসাৰকা সব্বে বুদ্ধা সব্বসোণ্ণমযে সকলসুৰণ্ণমযে, পীঠে নিসিন্না অরিযমণ্ডলা অরিযসমূহা অহেসুন্তি অত্থো.

২৪-২৫. এতরহি ৰত্তমানে কালে অনুত্তরা উত্তরৰিরহিতা যে চ বুদ্ধা অত্থি সংৰিজ্জন্তি, তে চ পচ্চেকবুদ্ধে অনেকসতে সযম্ভূ সযমেৰ ভূতে অঞ্ঞাচরিযরহিতে, অপরাজিতে খন্ধকিলেসাভিসঙ্খারমচ্চুদেৰপুত্তমারেহি অপরাজিতে, জযমাপন্নে সন্তপ্পেসিন্তি অত্থো. ভৰনং ময্হং পাসাদং অতীতকালে চ ৰত্তমানকালে চ, সব্বে বুদ্ধা সমারুহুং সং সুট্ঠু আরুহিংসূতি অত্থো.

২৬. যে দিব্বা দিৰি ভৰা দিব্বা দেৰলোকে জাতা, যে চ বহূ কপ্পরুক্খা অত্থি. যে চ মানুসা মনুস্সে জাতা যে চ বহূ কপ্পরুক্খা অত্থি, ততো সব্বং দুস্সং সমাহন্ত্ৰা সং সুট্ঠু আহরিত্ৰা তেচীৰরানি কারেত্ৰা তে পচ্চেকবুদ্ধে তিচীৰরেহি অচ্ছাদেমীতি সম্বন্ধো.

২৭. এৰং তিচীৰরেহি অচ্ছাদেত্ৰা পারুপাপেত্ৰা তেসং নিসিন্নানং পচ্চেকবুদ্ধানং সম্পন্নং মধুরং খজ্জং খাদিতব্বং পূৰাদি কিঞ্চি, মধুরং ভোজ্জং ভুঞ্জিতব্বং আহারঞ্চ, মধুরং সাযনীযং লেহনীযঞ্চ, সম্পন্নং মধুরং পিৰিতব্বং অট্ঠপানঞ্চ, ভোজনং ভুঞ্জিতব্বং আহারঞ্চ, সুভে সুন্দরে মণিমযে সেলমযে পত্তে সং সুট্ঠু পূরেত্ৰা অদাসিং পটিগ্গহাপেসিন্তি অত্থো.

২৮. সব্বে তে অরিযমণ্ডলা সব্বে তে অরিযসমূহা, দিব্বচক্খু সমা হুত্ৰা মট্ঠাতি দিব্বচক্খুসমঙ্গিনো হুত্ৰা মট্ঠা কিলেসেহি রহিতত্তা সিলিট্ঠা সোভমানা চীৰরসংযুতা তিচীৰরেহি সমঙ্গীভূতা মধুরসক্খরাহি চ তেলেন চ মধুফাণিতেহি চ পরমন্নেন উত্তমেন অন্নেন চ মযা তপ্পিতা অপ্পিতা পরিপূরিতা অহেসুন্তি অত্থো.

২৯. তে এৰং সন্তপ্পিতা অরিযমণ্ডলা রতনগব্ভং সত্তহি রতনেহি নিম্মিতগব্ভং গেহং, পৰিসিত্ৰা গুহাসযা গুহাযং সযমানা, কেসরীৰ কেসরসীহা ইৰ, মহারহম্হি সযনে অনগ্ঘে মঞ্চে, সীহসেয্যমকপ্পযুং যথা সীহো মিগরাজা দক্খিণপস্সেন সযন্তো পাদে পাদং অচ্চাধায দক্খিণহত্থং সীসূপধানং কত্ৰা ৰামহত্থং উজুকং ঠপেত্ৰা ৰালধিং অন্তরসত্থিযং কত্ৰা নিচ্চলো সযতি, এৰং সেয্যং কপ্পযুং করিংসূতি অত্থো.

৩০. তে এৰং সীহসেয্যং কপ্পেত্ৰা সম্পজানা সতিসম্পজঞ্ঞসম্পন্না. সমুট্ঠায সং সুট্ঠু উট্ঠহিত্ৰা সযনে পল্লঙ্কমাভুজুং ঊরুবদ্ধাসনং করিংসূতি অত্থো.

৩১. গোচরং সব্ববুদ্ধানন্তি সব্বেসং অতীতানাগতানং বুদ্ধানং গোচরং আরম্মণভূতং ঝানরতিসমপ্পিতা ঝানরতিযা সং সুট্ঠু অপ্পিতা সমঙ্গীভূতা অহেসুন্তি অত্থো, অঞ্ঞে ধম্মানি দেসেন্তীতি তেসু পচ্চেকবুদ্ধেসু অঞ্ঞে একচ্চে ধম্মে দেসেন্তি, অঞ্ঞে একচ্চে ইদ্ধিযা পঠমাদিজ্ঝানকীল়ায কীল়ন্তি রমন্তি.

৩২. অঞ্ঞে একচ্চে অভিঞ্ঞা পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো ৰসিভাৰিতা ৰসীকরিংসু, পঞ্চসু অভিঞ্ঞাসু আৰজ্জনসমাপজ্জনৰুট্ঠানঅধিট্ঠানপচ্চৰেক্খণসঙ্খাতাহি পঞ্চৰসিতাহি ৰসীভাৰং ইতা গতা পত্তা অভিঞ্ঞাযো, অপ্পেন্তি সমাপজ্জন্তি. অঞ্ঞে একচ্চে অনেকসহস্সিযো ৰিকুব্বনানি একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতীতি এৰমাদীনি ইদ্ধিৰিকুব্বনানি ৰিকুব্বন্তি করোন্তীতি অত্থো.

৩৩. বুদ্ধাপি বুদ্ধেতি এৰং সন্নিপতিতেসু পচ্চেকবুদ্ধেসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰিসযং আরম্মণভূতং পঞ্হং বুদ্ধা বুদ্ধে পুচ্ছন্তীতি অত্থো. তে বুদ্ধা অত্থগম্ভীরতায গম্ভীরং নিপুণং সুখুমং, ঠানং কারণং, পঞ্ঞায ৰিনিবুজ্ঝরে ৰিসেসেন নিরৰসেসতো বুজ্ঝন্তি.

৩৪. তদা মম পাসাদে সন্নিপতিতা সাৰকাপি বুদ্ধে পঞ্হং পুচ্ছন্তি, বুদ্ধা সাৰকে সিস্সে পঞ্হং পুচ্ছন্তি, তে বুদ্ধা চ সাৰকা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাকরোন্তি ৰিস্সজ্জেন্তি.

৩৫. পুন তে সব্বে একতো দস্সেন্তো ‘‘বুদ্ধা পচ্চেকবুদ্ধা চা’’তিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধা, পচ্চেকবুদ্ধা চ সাৰকা চ সিস্সা পরিচারকা নিস্সিতকা এতে সব্বে, সকায সকায রতিযা রমমানা সল্লীনা মম পাসাদে অভিরমন্তীতি অত্থো.

৩৬. এৰং তস্মিং ৰেজযন্তপাসাদে পচ্চেকবুদ্ধানং আচারসম্পত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তনো আনুভাৰং দস্সেন্তো সো তিলোকৰিজযো চক্কৰত্তিরাজা ‘‘ছত্তা তিট্ঠন্তু রতনা’’তিআদিমাহ. তত্থ রতনা সত্তরতনমযা, ছত্তা কঞ্চনাৰেল়পন্তিকা সুৰণ্ণজালেহি ওলম্বিতা তিট্ঠন্তু. মুত্তাজালপরিক্খিত্তা মুত্তাজালেহি পরিৰারিতা, সব্বে ছত্তা মম মত্থকে মুদ্ধনি, ধারেন্তূতি চিন্তিতমত্তেযেৰ ছত্তা পাতুভূতা হোন্তীতি অত্থো.

৩৭. সোণ্ণতারকচিত্তিতা সুৰণ্ণতারকাহি দদ্দল্লমানা চেলৰিতানা ভৰন্তু নিব্বত্তন্তু. ৰিচিত্তা অনেকৰণ্ণা, মল্যৰিততা পুপ্ফপত্থটা, সব্বে অনেকৰিতানা, মত্থকে নিসীদনট্ঠানস্স উপরিভাগে ধারেন্তূতি অত্থো.

৩৮-৪০. মল্যদামেহি অনেকসুগন্ধপুপ্ফদামেহি ৰিততা পরিকিণ্ণা, গন্ধদামেহি চন্দনকুঙ্কুমতগরাদিসুগন্ধদামেহি, সোভিতা পোক্খরণীতি সম্বন্ধো. দুস্সদামেহি পত্তুণ্ণচীনাদিঅনগ্ঘদুস্সদামেহি, পরিকিণ্ণা সত্তরতনদামেহি ভূসিতা অলঙ্কতা পোক্খরণী, পুপ্ফাভিকিণ্ণা চম্পকসল়লসোগন্ধিকাদিসুগন্ধপুপ্ফেহি অভিকিণ্ণা সুট্ঠু ৰিচিত্তা সোভিতা. পুনরপি কিং ভূতা পোক্খরণী? সুরভিগন্ধসুগন্ধেহি ভূসিতা ৰাসিতা. সমন্ততো গন্ধপঞ্চঙ্গুললঙ্কতা পঞ্চহি অঙ্গুলেহি লিম্পিতগন্ধেহি অলঙ্কতা, হেমচ্ছদনছাদিতা সুৰণ্ণছদনেহি সুৰণ্ণৰিতানেহি ছাদিতা, পাসাদস্স চাতুদ্দিসা পোক্খরণিযো পদুমেহি চ উপ্পলেহি চ সুট্ঠু সন্থতা পত্থটা সুৰণ্ণরূপে সুৰণ্ণৰণ্ণা, খাযন্তু, পদ্মরেণুরজুগ্গতা পদুমরেণূহি ধূলীহি চ আকিণ্ণা পোক্খরণিযো সোভন্তূতি অত্থো.

৪১. মম ৰেজযন্তপাসাদস্স সমন্ততো পাদপা চম্পকাদযো রুক্খা সব্বে পুপ্ফন্তু এতে পুপ্ফরুক্খা. সযমেৰ পুপ্ফা মুঞ্চিত্ৰা ৰিগল়িত্ৰা গন্ত্ৰা ভৰনং ওকিরুং, ওকিণ্ণা পাসাদস্স উপরি করোন্তূতি অত্থো.

৪২. তত্থ তস্মিং মম ৰেজযন্তপাসাদে সিখিনো মযূরা নচ্চন্তূ, দিব্বহংসা দেৰতাহংসা, পকূজরে সদ্দং করোন্তু, করৰীকা চ মধুরসদ্দা কোকিলা গাযন্তু গীতৰাক্যং করোন্তু, অপরে অনুত্তা চ দিজসঙ্ঘা পক্খিনো সমূহা পাসাদস্স সমন্ততো মধুররৰং রৰন্তূতি অত্থো.

৪৩. পাসাদস্স সমন্তকো সব্বা আততৰিততাদযো ভেরিযো ৰজ্জন্তু হঞ্ঞন্তু, সব্বা তা অনেকতন্তিযো ৰীণা রসন্তু সদ্দং করোন্তু, সব্বা অনেকপ্পকারা সঙ্গীতিযো পাসাদস্স সমন্ততো ৰত্তন্তু পৰত্তন্তু গাযন্তূতি অত্থো.

৪৪-৫. যাৰতা যত্তকে ঠানে বুদ্ধখেত্তম্হি দসসহস্সিচক্কৰাল়ে ততো পরে চক্কৰাল়ে, জোতিসম্পন্না পভাসম্পন্না অচ্ছিন্না মহন্তা সমন্ততো রতনামযা সত্তহি রতনেহি কতা খচিতা সোণ্ণপল্লঙ্কা সুৰণ্ণপল্লঙ্কা তিট্ঠন্তু, পাসাদস্স সমন্ততো দীপরুক্খা পদীপধারণা তেলরুক্খা জলন্তু, পদীপেহি পজ্জলন্তু, দসসহস্সিপরম্পরা দসসহস্সীনং পরম্পরা দসসহস্সিযো একপজ্জোতা একপদীপা ৰিয ভৰন্তু উজ্জোতন্তূতি অত্থো.

৪৬. নচ্চগীতেসু ছেকা গণিকা নচ্চিত্থিযো চ লাসিকা মুখেন সদ্দকারিকা চ পাসাদস্স সমন্ততো নচ্চন্তু, অচ্ছরাগণা দেৰিত্থিসমূহা নচ্চন্তু, নানারঙ্গা অনেকৰণ্ণা নানারঙ্গমণ্ডলা পাসাদস্স সমন্ততো নচ্চন্তু, পদিস্সন্তু পাকটা হোন্তূতি অত্থো.

৪৭. তদা অহং তিলোকৰিজযো নাম চক্কৰত্তিরাজা হুত্ৰা সকলচক্কৰাল়ে দুমগ্গে রুক্খগ্গে পব্বতগ্গে হিমৰন্তচক্কৰাল়পব্বতাদীনং অগ্গে সিনেরূপব্বতমুদ্ধনি চ সব্বট্ঠানেসু ৰিচিত্তং অনেকৰণ্ণৰিচিত্তং পঞ্চৰণ্ণিকং নীলপীতাদিপঞ্চৰণ্ণং সব্বং ধজং উস্সাপেমীতি অত্থো.

৪৮. নরা লোকন্তরা নরা চ নাগলোকতো নাগা চ দেৰলোকতো গন্ধব্বা চ দেৰা চ সব্বে উপেন্তু উপগচ্ছন্তু, তে নরাদযো নমস্সন্তা মম নমক্কারং করোন্তা পঞ্জলিকা কতহত্থপুটা মম ৰেজযন্তং পাসাদং পরিৰারযুন্তি অত্থো.

৪৯. এৰং সো তিলোকৰিজযো চক্কৰত্তিরাজা পাসাদস্স চ অত্তনো চ আনুভাৰং ৰণ্ণেত্ৰা ইদানি অত্তনা সম্পত্তিকতপুঞ্ঞফলং সমাদপেন্তো ‘‘যং কিঞ্চি কুসলং কম্ম’’ন্তিআদিমাহ. যং কিঞ্চি কুসলকম্মসঙ্খাতং কিরিযং কত্তব্বং অত্থি, তং সব্বং মম মযা কাযেন ৰা ৰাচায ৰা মনসা ৰা তীহি দ্ৰারেহি কতং তিদসে সুকতং সুট্ঠু কতং, তাৰতিংসভৰনে উপ্পজ্জনারহং কতন্তি অত্থো.

৫০. পুন সমাদপেন্তো ‘‘যে সত্তা সঞ্ঞিনো’’তিআদিমাহ. তত্থ যে সত্তা মনুস্সা ৰা দেৰা ৰা ব্রহ্মানো ৰা সঞ্ঞিনো সঞ্ঞাসহিতা অত্থি, যে চ সত্তা অসঞ্ঞিনো সঞ্ঞারহিতা অসঞ্ঞা সত্তা সন্তি, তে সব্বে সত্তা ময্হং মযা কতং পুঞ্ঞফলং, ভাগী ভৰন্তু পুঞ্ঞৰন্তা হোন্তূতি অত্থো.

৫১. পুনপি সমাদপেন্তো বোধিসত্তো ‘‘যেসং কত’’ন্তিআদিমাহ. মযা কতং পুঞ্ঞং যেহি নরনাগগন্ধব্বদেৰেহি সুৰিদিতং ঞাতং, তেসং মযা দিন্নং পুঞ্ঞফলং, তস্মিং মযা কতে পুঞ্ঞে দিন্নভাৰং যে নরাদযো ন জানন্তি, দেৰা গন্ত্ৰা তেসং তং নিৰেদযুং আরোচযুন্তি অত্থো.

৫২. সব্বলোকম্হি যে সত্তা আহারনিস্সিতা জীৰন্তি, তে সব্বে সত্তা মনুঞ্ঞং ভোজনং সব্বং মম চেতসা মম চিত্তেন লভন্তু, মম পুঞ্ঞিদ্ধিযা লভন্তূতি অত্থো.

৫৩. মনসা পসন্নেন চিত্তেন যং দানং মযা দিন্নং তস্মিং দানে চিত্তেন পসাদং আৰহিং উপ্পাদেসিং. সব্বসম্বুদ্ধা চ পচ্চেকা পটিএক্কা জিনসাৰকা চ মযা চক্কৰত্তিরঞ্ঞা পূজিতা.

৫৪. সুকতেন তেন কম্মেন সদ্দহিত্ৰা কতেন কুসলকম্মেন, চেতনাপণিধীহি চ চিত্তেন কতপত্থনাহি চ, মানুসং দেহং মনুস্সসরীরং, জহিত্ৰা ছড্ডেত্ৰা, অহং তাৰতিংসং দেৰলোকং অগচ্ছিং অগমাসিং, সুত্তপ্পবুদ্ধো ৰিয তত্থ উপ্পজ্জিন্তি অত্থো.

৫৫. ততো তিলোকৰিজযো চক্কৰত্তিরাজা কালঙ্কতো, ততো পট্ঠায আগতে দুৰে ভৰে দ্ৰে জাতিযো পজানামি দেৰত্তে দেৰত্তভাৰে মানুসে মনুস্সত্তভাৰে চ, ততো জাতিদ্ৰযতো অঞ্ঞং গতিং অঞ্ঞং উপপত্তিং ন জানামি ন পস্সামি, মনসা চিত্তেন পত্থনাফলং পত্থিতপত্থনাফলন্তি অত্থো.

৫৬. দেৰানং অধিকো হোমীতি যদি দেৰেসু জাতো, আযুৰণ্ণবলতেজেহি দেৰানং অধিকো জেট্ঠো সেট্ঠো অহোসিন্তি অত্থো. যদি মনুস্সেসু জাতো, মনুজাধিপো মনুস্সানং অধিপতি ইস্সরো ভৰামি, তথা রাজভূতো অভিরূপেন রূপসম্পত্তিযা চ লক্খণেন আরোহপরিণাহাদিলক্খণেন চ সম্পন্নো সম্পুণ্ণো উপ্পন্নুপ্পন্নভৰে পঞ্ঞায পরমত্থজাননপঞ্ঞায অসমো সমরহিতো, মযা সদিসো কোচি নত্থীতি অত্থো.

৫৭. মযা কতপুঞ্ঞসম্ভারেন পুঞ্ঞফলেন উপ্পন্নুপ্পন্নভৰে সেট্ঠং পসট্ঠং মধুরং ৰিৰিধং অনেকপ্পকারং ভোজনঞ্চ অনপ্পকং বহুসত্তরতনঞ্চ ৰিৰিধানি, অনেকপ্পকারানি পত্তুণ্ণকোসেয্যাদিৰত্থানি চ নভা আকাসতো মং মম সন্তিকং খিপ্পং সীঘং উপেন্তি উপগচ্ছন্তি.

৫৮-৬৬. পথব্যা পথৰিযা পব্বতে চ আকাসে চ উদকে চ ৰনে চ যং যং যত্থ যত্থ হত্থং পসারেমি নিক্খিপামি, ততো ততো দিব্বা ভক্খা দিব্বা আহারা মং মম সন্তিকং উপেন্তি উপগচ্ছন্তি, পাতুভৰন্তীতি অত্থো. তথা যথাক্কমং সব্বে রতনা. সব্বে চন্দনাদযো গন্ধা. সব্বে যানা ৰাহনা. সব্বে চম্পকনাগপুন্নাগাদযো মালা পুপ্ফা. সব্বে অলঙ্কারা আভরণা. সব্বা দিব্বকঞ্ঞা. সব্বে মধুসক্খরা. সব্বে পূপাদযো খজ্জা খাদিতব্বা মং মম সন্তিকং উপেন্তি উপগচ্ছন্তি.

৬৭-৬৮. সম্বোধিৰরপত্তিযাতি উত্তমচতুমগ্গঞাণপত্তিযা পাপুণনত্থায. মযা যং উত্তমদানং কতং পূরিতং, তেন উত্তমদানেন সেলসঙ্খাতং পব্বতং সকলং একনিন্নাদং করোন্তো বহলং গিরং পুথুলং ঘোসং গজ্জেন্তো, সদেৰকং লোকং সকলং মনুস্সদেৰলোকং হাসযন্তো সোমনস্সপ্পত্তং করোন্তো লোকে সকললোকত্তযে ৰিৰট্টচ্ছদো বুদ্ধো অহং ভৰামীতি অত্থো.

৬৯. দিসা দসৰিধা লোকেতি চক্কৰাল়লোকে দসৰিধা দসকোট্ঠাসা দিসা হোন্তি, তত্থ কোট্ঠাসে যাযতো যাযন্তস্স গচ্ছন্তস্স অন্তকং নত্থীতি অত্থো, চক্কৰত্তিকালে তস্মিং মযা গতগতট্ঠানে দিসাভাগে ৰা বুদ্ধখেত্তা বুদ্ধৰিসযা অসঙ্খিযা সঙ্খারহিতা.

৭০. পভা পকিত্তিতাতি তদা চক্কৰত্তিরাজকালে ময্হং পভা চক্করতনমণিরতনাদীনং পভা আলোকা যমকা যুগল়যুগল়া হুত্ৰা রংসিৰাহনা রংসিং মুঞ্চমানা পকিত্তিতা পাকটা, এত্থন্তরে দসসহস্সিচক্কৰাল়ন্তরে রংসিজালং রংসিসমূহং, আলোকো ৰিপুলো বহুতরো ভৰে অহোসীতি অত্থো.

৭১. এত্তকে লোকধাতুম্হীতি দসসহস্সিচক্কৰাল়েসু সব্বে জনা মং পস্সন্তু দক্খন্তূতি অত্থো. সব্বে দেৰা যাৰ ব্রহ্মনিৰেসনা যাৰ ব্রহ্মলোকা মং অনুৰত্তন্তু অনুকূলা ভৰন্তু.

৭২. ৰিসিট্ঠমধুনাদেনাতি ৰিসট্ঠেন মধুরেন নাদেন, অমতভেরিমাহনিন্তি অমতভেরিং দেৰদুন্দুভিং পহরিং, এত্থন্তরে এতস্মিং দসসহস্সিচক্কৰাল়ব্ভন্তরে সব্বে জনা মন মধুরং গিরং সদ্দং সুণন্তু মনসি করোন্তু.

৭৩. ধম্মমেঘেন ৰস্সন্তে ধম্মদেসনামযেন নাদেন তব্বোহারপরমত্থগম্ভীরমধুরসুখুমত্থৰস্সে ৰস্সন্তে ৰস্সমানে সম্মাসম্বুদ্ধানুভাৰেন সব্বে ভিক্খুভিক্খুনীআদযো অনাসৰা নিক্কিলেসা হোন্তু ভৰন্তু. যেত্থ পচ্ছিমকা সত্তাতি এত্থ এতেসু রাসিভূতেসু চতূসু পরিসসত্তেসু যে সত্তা পচ্ছিমকা গুণৰসেন হেট্ঠিমকা, তে সব্বে সোতাপন্না ভৰন্তূতি অধিপ্পাযো.

৭৪. তদা তিলোকৰিজযচক্কৰত্তিরাজকালে দাতব্বকং দাতব্বযুত্তকং, দানং কত্ৰা, অসেসতো নিস্সেসেন, সীলং সীলপারমিং, পূরেত্ৰা নেক্খম্মে নেক্খম্মপারমিতায, পারমিং কোটিং পত্ৰা, উত্তমং সম্বোধিং চতুমগ্গঞাণং, পত্তো ভৰামি ভৰেয্যং.

৭৫. পণ্ডিতে পঞ্ঞৰন্তে মেধাৰিনো পরিপুচ্ছিত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে, কত্তব্বং? কিং ন কত্তব্বং? কিং কুসলং? কিং অকুসলং? কিং কত্ৰা সগ্গমোক্খদ্ৰযস্স ভাগী হোতী’’তি পুচ্ছিত্ৰা, এৰং পঞ্ঞাপারমিং পূরেত্ৰাতি অত্থো. কত্ৰা ৰীরিযমুত্তমন্তি উত্তমং সেট্ঠং ঠাননিসজ্জাদীসু অৰিচ্ছিন্নং ৰীরিযং কত্ৰা, ৰীরিযপারমিং পূরেত্ৰাতি অত্থো. সকলৰিরুদ্ধজনেহি কতঅনাদরাধিৰাসনাখন্তিযা পারমিং কোটিং গন্ত্ৰা খন্তিপারমিং পূরেত্ৰা উত্তমং সম্বোধিং উত্তমং সম্বুদ্ধত্তং পত্তো ভৰামি ভৰেয্যং.

৭৬. কত্ৰা দল়্হমধিট্ঠানন্তি ‘‘মম সরীরজীৰিতেসু ৰিনস্সন্তেসুপি পুঞ্ঞকম্মতো ন ৰিরমিস্সামী’’তি অচলৰসেন দল়্হং অধিট্ঠানপারমিং কত্ৰা ‘‘সীসে ছিজ্জমানেপি মুসাৰাদং ন কথেস্সামী’’তি সচ্চপারমিতায কোটিং পূরিয পূরেত্ৰা ‘‘সব্বে সত্তা সুখী অৰেরা’’তিআদিনা মেত্তাপারমিতায কোটিং পত্ৰা উত্তমং সম্বোধিং পত্তোতি অত্থো.

৭৭. সজীৰকাজীৰকৰত্থূনং লাভে চ তেসং অলাভে চ কাযিকচেতসিকসুখে চেৰ তথা দুক্খে চ সাদরজনেহি কতে, সম্মানে চেৰ ওমানে, চ সব্বত্থ সমকো সমানমানসো উপেক্খাপারমিং পূরেত্ৰা উত্তমং সম্বোধিং পত্তো পাপুণেয্যন্তি অত্থো.

৭৮. কোসজ্জং কুসীতভাৰং, ভযতো ভযৰসেন ‘‘অপাযদুক্খভাগী’’তি দিস্ৰা ঞত্ৰা অকোসজ্জং অকুসীতভাৰং অলীনৰুত্তিং, ৰীরিযং খেমতো খেমৰসেন ‘‘নিব্বানগামী’’তি দিস্ৰা ঞত্ৰা আরদ্ধৰীরিযা হোথ ভৰথ. এসা বুদ্ধানুসাসনী এসা বুদ্ধানং অনুসিট্ঠি.

৭৯. ৰিৰাদং ভযতো দিস্ৰাতি ৰিৰাদং কলহং ভযতো দিস্ৰা ‘‘অপাযভাগী’’তি দিস্ৰা ঞত্ৰা অৰিৰাদং ৰিৰাদতো ৰিরমণং ‘‘নিব্বানপ্পত্তী’’তি, খেমতো দিস্ৰা ঞত্ৰা সমগ্গা একগ্গচিত্তা সখিলা সিলিট্ঠা মেত্তায ধুরগতায সোভমানা হোথাতি অত্থো. এসা কথা মন্তনা উদীরণা বুদ্ধানং অনুসাসনী ওৰাদদানং.

৮০. পমাদং ঠাননিসজ্জাদীসু সতিৰিপ্পৰাসেন ৰিহরণং ভযতো ‘‘নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানেসু দুক্খিতদুরূপঅপ্পন্নপানতাদিসংৰত্তনকং অপাযাদিগমনঞ্চা’’তি দিস্ৰা ঞত্ৰা, অপ্পমাদং সব্বকিরিযাসু সতিযা ৰিহরণং, খেমতো ৰড্ঢিতো ‘‘নিব্বানসম্পাপুণন’’ন্তি দিস্ৰা পচ্চক্খতো ঞত্ৰা অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৰাচা সম্মাকম্মন্তো সম্মাআজীৰো সম্মাৰাযামো সম্মাসতি সম্মাসমাধীতি অট্ঠঅৰযৰং সম্মাসম্বোধিযা মগ্গং অধিগমূপাযং ভাৰেথ ৰড্ঢেথ মনসি করোথ, এসা কথা ভাসনা উদীরণা বুদ্ধানুসাসনী বুদ্ধানং অনুসিট্ঠীতি অত্থো.

৮১. সমাগতা বহূ বুদ্ধাতি অনেকসতসহস্সসঙ্খ্যা পচ্চেকবুদ্ধা সমাগতা রাসিভূতা, সব্বসো সব্বপ্পকারেন অরহন্তা চ খীণাসৰা অনেকসতসহস্সা সমাগতা রাসিভূতা. তস্মা তে বুদ্ধে চ অরহন্তে চ ৰন্দমানে ৰন্দনারহে নমস্সথ অঙ্গপচ্চঙ্গনমক্কারেন নমস্সথ ৰন্দথ.

৮২. এৰং ইমিনা মযা ৰুত্তপ্পকারেন অচিন্তিযা চিন্তেতুং অসক্কুণেয্যা, বুদ্ধা, বুদ্ধধম্মাতি বুদ্ধেহি দেসিতা চত্তারো সতিপট্ঠানা…পে… অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, পঞ্চক্খন্ধা, হেতুপচ্চযো আরম্মণপচ্চযোতিআদযো ধম্মা, বুদ্ধানং ৰা সভাৰা অচিন্তিযা চিন্তেতুং অসক্কুণেয্যা, অচিন্তিযে চিন্তাৰিসযাতিক্কন্তে পসন্নানং দেৰমনুস্সানং ৰিপাকো দেৰমনুস্সসম্পত্তিনিব্বানসম্পত্তিসঙ্খাতো চিন্তেতুং অসক্কুণেয্যো সঙ্খ্যাতিক্কন্তো হোতি ভৰতি.

ইতি এত্তাৰতা চ যথা অদ্ধানগামিনো ‘‘মগ্গং নো আচিক্খা’’তি পুট্ঠেন ‘‘ৰামং মুঞ্চিত্ৰা দক্খিণং গণ্হথা’’তি ৰুত্তে তেন মগ্গেন গামনিগমরাজধানীসু কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা পুন মুঞ্চিতেন অপরেন ৰামমগ্গেন গতাপি গামনিগমাদীসু কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠাপেন্তি, এৰমেৰ বুদ্ধাপদানং কুসলাপদানৰসেন নিট্ঠাপেত্ৰা তদেৰ অকুসলাপদানৰসেন ৰিত্থারেতুং ইদং পঞ্হকম্মং –

‘‘দুক্করঞ্চ অব্ভক্খানং, অব্ভক্খানং পুনাপরং;

অব্ভক্খানং সিলাৰেধো, সকলিকাপি চ ৰেদনা.

‘‘নাল়াগিরি সত্তচ্ছেদো, সীসদুক্খং যৰখাদনং;

পিট্ঠিদুক্খমতীসারো, ইমে অকুসলকারণা’’তি.

অত্থ পঠমপঞ্হে – দুক্করন্তি ছব্বস্সানি দুক্করকারিকা. অতীতে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে বোধিসত্তো জোতিপালো নাম ব্রাহ্মণমাণৰো হুত্ৰা নিব্বত্তো ব্রাহ্মণজাতিৰসেন সাসনে অপ্পসন্নো তস্স ভগৰতো পিলোতিককম্মনিস্সন্দেন ‘‘কস্সপো ভগৰা’’তি সুত্ৰা ‘‘কুতো মুণ্ডকস্স সমণস্স বোধি, বোধি পরমদুল্লভা’’তি আহ. সো তেন কম্মনিস্সন্দেন অনেকজাতিসতেসু নরকাদিদুক্খমনুভৰিত্ৰা তস্সেৰ ভগৰতো অনন্তরং তেনেৰ লদ্ধব্যাকরণেন কম্মেন জাতিসংসারং খেপেত্ৰা পরিযোসানে ৰেস্সন্তরত্তভাৰং পত্ৰা ততো চুতো তুসিতভৰনে নিব্বত্তো. দেৰতাযাচনেন ততো চৰিত্ৰা সক্যকুলে নিব্বত্তো ঞাণস্স পরিপাকত্তা সকলজম্বুদীপরজ্জং পহায অনোমানদীতীরে সুনিসিতেনাসিনা সমকুটকেসকলাপং ছিন্দিত্ৰা ব্রহ্মুনা আনীতে ইদ্ধিমযে কপ্পস্স সণ্ঠানকালে পদুমগব্ভে নিব্বত্তে অট্ঠ পরিক্খারে পটিগ্গহেত্ৰা পব্বজিত্ৰা বোধিঞাণদস্সনস্স তাৰ অপরিপক্কত্তা বুদ্ধভাৰায মগ্গামগ্গং অজানিত্ৰা ছব্বস্সানি উরুৰেলজনপদে একাহারএকালোপএকপুগ্গলএকমগ্গএকাসনভোজনৰসেন অট্ঠিচম্মনহারুসেসং নিম্মংসরুধিরপেতরূপসদিসসরীরো পধানসুত্তে (সু. নি. ৪২৭ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ পধানং মহাৰীরিযং দুক্করকারিকং অকাসি. সো ইমং দুক্করকারিকং ‘‘সম্বোধিযা মগ্গং ন হোতী’’তি চিন্তেত্ৰা গামনিগমরাজধানীসু পণীতাহারং পরিভুঞ্জিত্ৰা পীণিন্দ্রিযো পরিপুণ্ণদ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণো কমেন বোধিমণ্ডমুপগন্ত্ৰা পঞ্চ মারে জিনিত্ৰা বুদ্ধো জাতোতি.

‘‘অৰচাহং জোতিপালো, সুগতং কস্সপং তদা;

কুতো নু বোধি মুণ্ডস্স, বোধি পরমদুল্লভা.

‘‘তেন কম্মৰিপাকেন, অচরিং দুক্করং বহুং;

ছব্বস্সানুরুৰেলাযং, ততো বোধিমপাপুণিং.

‘‘নাহং এতেন মগ্গেন, পাপুণিং বোধিমুত্তমং;

কুম্মগ্গেন গৰেসিস্সং, পুব্বকম্মেন ৰারিতো.

‘‘পুঞ্ঞপাপপরিক্খীণো, সব্বসন্তাপৰজ্জিতো;

অসোকো অনুপাযাসো, নিব্বাযিস্সমনাসৰো’’তি. (অপ. থের ১.৩৯.৯২-৯৫);

দুতিযপঞ্হে – অব্ভক্খানন্তি অভি অক্খানং পরিভাসনং. অতীতে কির বোধিসত্তো সুদ্দকুলে জাতো অপাকটো অপ্পসিদ্ধো মুনাল়ি নাম ধুত্তো হুত্ৰা পটিৰসতি. তদা মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো সুরভি নাম পচ্চেকবুদ্ধো কেনচি করণীযেন তস্স সমীপট্ঠানং পাপুণি. সো তং দিস্ৰাৰ ‘‘দুস্সীলো পাপধম্মো অযং সমণো’’তিআদিনা অব্ভাচিক্খি. সো তেন অকুসলনিস্সন্দেন নরকাদীসু অনেকৰস্সসহস্সানি দুক্খমনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং পচ্ছিমত্তভাৰে যদা তিত্থিযা পঠমতরং ভগৰতো তুসিতভৰনে ৰসনসমযে চ পাকটা হুত্ৰা সকলজনং ৰঞ্চেত্ৰা দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিযো দীপেত্ৰা ৰিচরন্তি, তদা তুসিতপুরা চৰিত্ৰা সক্যরাজকুলে নিব্বত্তিত্ৰা কমেন বুদ্ধো জাতো. তিত্থিযা সূরিযুগ্গমনে খজ্জোপনকা ৰিয ৰিহতলাভসক্কারা ভগৰতি আঘাতং বন্ধিত্ৰা ৰিচরন্তি. তস্মিং সমযে রাজগহসেট্ঠি গঙ্গায জালং বন্ধিত্ৰা কীল়ন্তো রত্তচন্দনঘটিকং দিস্ৰা অম্হাকং গেহে চন্দনানি বহূনি, ইমং ভমং আরোপেত্ৰা তেন ভমকারেহি পত্তং লিখাপেত্ৰা ৰেল়ুপরম্পরায লগ্গেত্ৰা ‘‘যে ইমং পত্তং ইদ্ধিযা আগন্ত্ৰা গণ্হন্তি, তেসং ভত্তিকো ভৰিস্সামী’’তি ভেরিং চরাপেসি.

তদা তিত্থিযা ‘‘নট্ঠম্হা দানি নট্ঠম্হা দানী’’তি মন্তেত্ৰা নিগণ্ঠো নাটপুত্তো সকপরিসং এৰমাহ – ‘‘অহং ৰেল়ুসমীপং গন্ত্ৰা আকাসে উল্লঙ্গনাকারং করোমি, ‘তুম্হে ছৰদারুমযং পত্তং পটিচ্চ মা ইদ্ধিং করোথা’তি মং খন্ধে গহেত্ৰা ৰারেথা’’তি, তে তথা গন্ত্ৰা তথা অকংসু.

তদা পিণ্ডোলভারদ্ৰাজো চ মোগ্গল্লানো চ তিগাৰুতে সেলপব্বতমত্থকে ঠত্ৰা পিণ্ডপাতগণ্হনত্থায চীৰরং পারুপন্তা তং কোলাহলং সুণিংসু. তেসু মোগ্গল্লানো পিণ্ডোলভারদ্ৰাজং ‘‘ত্ৰং আকাসেন গন্ত্ৰা তং পত্তং গণ্হাহী’’তি আহ. সো ‘‘ভন্তে, তুম্হেযেৰ ভগৰতা ইদ্ধিমন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতা, তুম্হেৰ গণ্হথা’’তি আহ. তথাপি ‘‘মযা আণত্তো ত্ৰমেৰ গণ্হাহী’’তি আণত্তো অত্তনা ঠিতং তিগাৰুতং সেলপব্বতং পাদতলে লগ্গেত্ৰা উক্খলিযা পিধানং ৰিয সকলরাজগহনগরং ছাদেসি, তদা নগরৰাসিনো ফল়িকপব্বতে আৰুতং রত্তসুত্তমিৰ তং থেরং পস্সিত্ৰা ‘‘ভন্তে ভারদ্ৰাজ, অম্হে রক্খথা’’তি উগ্ঘোসযিংসু, ভীতা সুপ্পাদীনি সীসে অকংসু. তদা থেরো তং পব্বতং ঠিতট্ঠানে ৰিস্সজ্জেত্ৰা ইদ্ধিযা গন্ত্ৰা তং পত্তং অগ্গহেসি, তদা নগরৰাসিনো মহাকোলাহলমকংসু.

ভগৰা ৰেল়ুৰনারামে নিসিন্নো তং সদ্দং সুত্ৰা ‘‘কিং এসো সদ্দো’’তি আনন্দং পুচ্ছি. ‘‘ভারদ্ৰাজেন, ভন্তে, পত্তস্স গহিতত্তা সন্তুট্ঠা নগরৰাসিনো উক্কুট্ঠিসদ্দমকংসূ’’তি আহ. তদা ভগৰা আযতিং পরূপৰাদমোচনত্থং তং পত্তং আহরাপেত্ৰা ভেদাপেত্ৰা অঞ্জনুপপিসনং কত্ৰা ভিক্খূনং দাপেসি, দাপেত্ৰা চ পন ‘‘ন, ভিক্খৰে, ইদ্ধিৰিকুব্বনা কাতব্বা, যো করেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূল়ৰ. ২৫২ থোকং ৰিসদিসং) সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসি.

ততো তিত্থিযা ‘‘সমণেন কির গোতমেন সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তে জীৰিতহেতুপি তং নাতিক্কমন্তি, মযং ইদ্ধিপাটিহারিযং করিস্সামা’’তি তত্থ তত্থ রাসিভূতা কোলাহলমকংসু. অথ রাজা বিম্বিসারো তং সুত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো ভগৰন্তমেৰমাহ – ‘‘তিত্থিযা, ভন্তে, ‘ইদ্ধিপাটিহারিযং করিস্সামা’তি উগ্ঘোসেন্তী’’তি. ‘‘অহম্পি, মহারাজ, করিস্সামী’’তি. ‘‘ননু, ভন্তে, ভগৰতা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি. ‘‘তমেৰ, মহারাজ, পুচ্ছিস্সামি, তৰুয্যানে অম্বফলাদীনি খাদন্তানং ‘এত্তকো দণ্ডো’তি দণ্ডং ঠপেন্তো তৰাপি একতো কত্ৰা ঠপেসী’’তি. ‘‘ন ময্হং, ভন্তে, দণ্ডো’’তি. ‘‘এৰং, মহারাজ, ন ময্হং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং অত্থী’’তি. ‘‘কত্থ, ভন্তে, পাটিহারিযং ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘সাৰত্থিযা সমীপে কণ্ডম্বরুক্খমূলে, মহারাজা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, তং পস্সিস্সামা’’তি. ততো তিত্থিযা ‘‘কণ্ডম্বরুক্খমূলে কির পাটিহারিযং ভৰিস্সতী’’তি সুত্ৰা নগরস্স সামন্তা অম্বরুক্খে ছেদাপেসুং, নাগরা মহাঅঙ্গণট্ঠানে মঞ্চাতিমঞ্চং অট্টাদযো বন্ধিংসু, সকলজম্বুদীপৰাসিনো রাসিভূতা পুরত্থিমদিসাযমেৰ দ্ৰাদসযোজনানি ফরিত্ৰা অট্ঠংসু. সেসদিসাসুপি তদনুরূপেনাকারেন সন্নিপতিংসু.

ভগৰাপি কালে সম্পত্তে আসাল়্হিপুণ্ণমাসিযং পাতোৰ কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা তং ঠানং গন্ত্ৰা নিসীদি. তস্মিং খণে কণ্ডো নাম উয্যানপালো কিপিল্লিকপুটে সুপক্কং অম্বফলং দিস্ৰা ‘‘সচাহং ইমং রঞ্ঞো দদেয্যং, কহাপণাদিসারং লভেয্যং, ভগৰতো উপনামিতে পন ইধলোকপরলোকেসু সম্পত্তি ভৰিস্সতী’’তি ভগৰতো উপনামেসি. ভগৰা তং পটিগ্গহেত্ৰা আনন্দত্থেরং আণাপেসি – ‘‘ইমং ফলং মদ্দিত্ৰা পানং দেহী’’তি. থেরো তথা অকাসি. ভগৰা অম্বরসং পিৰিত্ৰা অম্বট্ঠিং উয্যানপালস্স দত্ৰা ‘‘ইমং রোপেহী’’তি আহ. সো ৰালুকং ৰিযূহিত্ৰা তং রোপেসি, আনন্দত্থেরো কুণ্ডিকায উদকং আসিঞ্চি. তস্মিং খণে অম্বঙ্কুরো উট্ঠহিত্ৰা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৰ সাখাৰিটপপুপ্ফফলপল্লৰভরিতো পঞ্ঞাযিত্থ. পতিতং অম্বফলং খাদন্তা সকলজম্বুদীপৰাসিনো খযং পাপেতুং নাসক্খিংসু.

অথ ভগৰা পুরত্থিমচক্কৰাল়তো যাৰ পচ্ছিমচক্কৰাল়ং, তাৰ ইমস্মিং চক্কৰাল়ে মহামেরুমুদ্ধনি রতনচঙ্কমং মাপেত্ৰা অনেকপরিসাহি সীহনাদং নদাপেন্তো ধম্মপদট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেন মহাইদ্ধিপাটিহারিযং কত্ৰা তিত্থিযে মদ্দিত্ৰা তে ৰিপ্পকারং পাপেত্ৰা পাটিহীরাৰসানে পুরিমবুদ্ধাচিণ্ণৰসেন তাৰতিংসভৰনং গন্ত্ৰা তত্থ ৰস্সংৰুট্ঠো নিরন্তরং তেমাসং অভিধম্মং দেসেত্ৰা মাতুপ্পমুখানং অনেকদেৰতানং সোতাপত্তিমগ্গাধিগমনং কত্ৰা, ৰুট্ঠৰস্সো দেৰোরোহনং কত্ৰা অনেকদেৰব্রহ্মগণপরিৰুতো সঙ্কস্সপুরদ্ৰারং ওরুয্হ লোকানুগ্গহং অকাসি. তদা ভগৰতো লাভসক্কারো জম্বুদীপমজ্ঝোত্থরমানো পঞ্চমহাগঙ্গা ৰিয অহোসি.

অথ তিত্থিযা পরিহীনলাভসক্কারা দুক্খী দুম্মনা পত্তক্খন্ধা অধোমুখা নিসীদিংসু. তদা তেসং উপাসিকা চিঞ্চমাণৰিকা নাম অতিৰিয রূপগ্গপ্পত্তা তে তথা নিসিন্নে দিস্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে, এৰংদুক্খী দুম্মনা নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. ‘‘কিং পন ত্ৰং, ভগিনি, অপ্পোস্সুক্কাসী’’তি? ‘‘কিং, ভন্তে’’তি? ‘‘ভগিনি, সমণস্স গোতমস্স উপ্পাদকালতো পট্ঠায মযং হতলাভসক্কারা, নগরৰাসিনো অম্হে ন কিঞ্চি মঞ্ঞন্তী’’তি. ‘‘মযা এত্থ কিং কাতব্ব’’ন্তি? ‘‘তযা সমণস্স গোতমস্স অৰণ্ণং উপ্পাদেতুং ৰট্টতী’’তি. সা ‘‘ন ময্হং ভারো’’তি ৰত্ৰা তত্থ উস্সাহং করোন্তী ৰিকালে জেতৰনৰিহারং গন্ত্ৰা তিত্থিযানং উপস্সযে ৰসিত্ৰা পাতো নগরৰাসীনং গন্ধাদীনি গহেত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দনত্থায গমনসমযে জেতৰনা ৰিয নিক্খন্তা, ‘‘কত্থ সযিতা’’তি পুট্ঠা ‘‘কিং তুম্হাকং মম সযিতট্ঠানেনা’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. সা কমেন গচ্ছন্তে কালে পুচ্ছিতা ‘‘সমণেনাহং গোতমেন একগন্ধকুটিযং সযিত্ৰা নিক্খন্তা’’তি আহ. তং বালপুথুজ্জনা সদ্দহিংসু, পণ্ডিতা সোতাপন্নাদযো ন সদ্দহিংসু. একদিৰসং সা দারুমণ্ডলং উদরে বন্ধিত্ৰা উপরি রত্তপটং পরিদহিত্ৰা গন্ত্ৰা সরাজিকায পরিসায ধম্মদেসনত্থায নিসিন্নং ভগৰন্তং এৰমাহ – ‘‘ভো সমণ, ত্ৰং ধম্মং দেসেসি, তুয্হং পটিচ্চ উপ্পন্নদারকগব্ভিনিযা ময্হং লসুণমরিচাদীনি ন ৰিচারেসী’’তি? ‘‘তথাভাৰং, ভগিনি, ত্ৰঞ্চেৰ পজানাসি, অহঞ্চা’’তি. সা ‘‘এৰমেৰ মেথুনসংসগ্গসমযং দ্ৰেযেৰ জানন্তি, ন অঞ্ঞে’’তি আহ.

তস্মিং খণে সক্কস্স পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সক্কো আৰজ্জেন্তো তং কারণং ঞত্ৰা দ্ৰে দেৰপুত্তে আণাপেসি – ‘‘তুম্হেসু একো মূসিকৰণ্ণং মাপেত্ৰা তস্সা দারুমণ্ডলস্স বন্ধনং ছিন্দতু, একো ৰাতমণ্ডলং সমুট্ঠাপেত্ৰা পারুতপটং উদ্ধং খিপতূ’’তি. তে গন্ত্ৰা তথা অকংসু. দারুমণ্ডলং পতমানং তস্সা পাদপিট্ঠিং ভিন্দি. ধম্মসভাযং সন্নিপতিতা পুথুজ্জনা সব্বে ‘‘অরে, দুট্ঠচোরি, ত্ৰং এৰরূপস্স লোকত্তযসামিনো এৰরূপং অব্ভক্খানং অকাসী’’তি উট্ঠহিত্ৰা একেকমুট্ঠিপহারং দত্ৰা সভায নীহরিংসু, দস্সনাতিক্কন্তায পথৰী ৰিৰরমদাসি. তস্মিং খণে অৰীচিতো জালা উট্ঠহিত্ৰা কুলদত্তিকেন রত্তকম্বলেনেৰ তং অচ্ছাদেত্ৰা অৰীচিম্হি পক্খিপি, ভগৰতো লাভসক্কারো অতিরেকতরো অহোসি. তেন ৰুত্তং –

‘‘সব্বাভিভুস্স বুদ্ধস্স, নন্দো নামাসি সাৰকো;

তং অব্ভক্খায নিরযে, চিরং সংসরিতং মযা.

‘‘দসৰস্সসহস্সানি, নিরযে সংসরিং চিরং;

মনুস্সভাৰং লদ্ধাহং, অব্ভক্খানং বহুং লভিং.

‘‘তেন কম্মাৰসেসেন, চিঞ্চমাণৰিকা মমং;

অব্ভাচিক্খি অভূতেন, জনকাযস্স অগ্গতো’’তি. (অপ. থের ১.৩৯.৭০-৭২);

ততিযপঞ্হে – অব্ভক্খানন্তি অভি অক্খানং অক্কোসনং. অতীতে কির বোধিসত্তো অপাকটজাতিযং উপ্পন্নো মুনাল়ি নাম ধুত্তো হুত্ৰা দুজ্জনসংসগ্গবলেন সুরভিং নাম পচ্চেকবুদ্ধং ‘‘দুস্সীলো পাপধম্মো অযং ভিক্খূ’’তি অক্কোসি. সো তেন অকুসলেন ৰচীকম্মেন বহূনি ৰস্সসহস্সানি নিরযে পচ্চিত্ৰা ইমস্মিং পচ্ছিমত্তভাৰে দসপারমিতাসংসিদ্ধিবলেন বুদ্ধো জাতো লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো অহোসি. পুন তিত্থিযা উস্সাহজাতা – ‘‘কথং নু খো সমণস্স গোতমস্স অযসং উপ্পাদেস্সামা’’তি দুক্খী দুম্মনা নিসীদিংসু. তদা সুন্দরী নামেকা পরিব্বাজিকা তে উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ঠিতা তুণ্হীভূতে কিঞ্চি অৰদন্তে দিস্ৰা ‘‘কিং ময্হং দোসো’’তি পুচ্ছি. ‘‘সমণেন গোতমেন অম্হে ৰিহেঠিযমানে ত্ৰং অপ্পোস্সুক্কা ৰিহরিস্সসি, ইদং তৰ দোসো’’তি. ‘‘এৰমহং তত্থ কিং করিস্সামী’’তি? ‘‘ত্ৰং সমণস্স গোতমস্স অৰণ্ণং উপ্পাদেতুং সক্খিস্সসী’’তি? ‘‘সক্খিস্সামি, অয্যা’’তি ৰত্ৰা ততো পট্ঠায ৰুত্তনযেন দিট্ঠদিট্ঠানং ‘‘সমণেন গোতমেন একগন্ধকুটিযং সযিত্ৰা নিক্খন্তা’’তি ৰত্ৰা অক্কোসতি পরিভাসতি. তিত্থিযাপি ‘‘পস্সথ, ভো, সমণস্স গোতমস্স কম্ম’’ন্তি অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘মুনাল়ি নামহং ধুত্তো, পুব্বে অঞ্ঞাসু জাতিসু;

পচ্চেকবুদ্ধং সুরভিং, অব্ভাচিক্খিং অদূসকং.

‘‘তেন কম্মৰিপাকেন, নিরযে সংসরিং চিরং;

বহূ ৰস্সসহস্সানি, দুক্খং ৰেদেসি ৰেদনং.

‘‘তেন কম্মাৰসেসেন, ইধ পচ্ছিমকে ভৰে;

অব্ভক্খানং মযা লদ্ধং, সুন্দরিকায কারণা’’তি. (অপ. থের ১.৩৯.৬৭-৬৯);

চতুত্থপঞ্হে – অব্ভক্খানং অভি ৰিসেসেন অক্কোসনং পরিভাসনং. অতীতে কির বোধিসত্তো ব্রাহ্মণকুলে উপ্পন্নো বহুস্সুতো বহূহি সক্কতো পূজিতো তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা হিমৰন্তে ৰনমূলফলাহারো বহুমাণৰে মন্তে ৰাচেন্তো ৰাসং কপ্পেসি. একো পঞ্চাভিঞ্ঞাঅট্ঠসমাপত্তিলাভী তাপসো তস্স সন্তিকং অগমাসি. সো তং দিস্ৰাৰ ইস্সাপকতো তং অদূসকং ইসিং ‘‘কামভোগী কুহকো অযং ইসী’’তি অব্ভাচিক্খি, অত্তনো সিস্সে চ আহ – ‘‘অযং ইসি এৰরূপো অনাচারকো’’তি. তেপি তথেৰ অক্কোসিংসু পরিভাসিংসু. সো তেন অকুসলকম্মৰিপাকেন ৰস্সসহস্সানি নিরযে দুক্খমনুভৰিত্ৰা ইমস্মিং পচ্ছিমত্তভাৰে বুদ্ধো হুত্ৰা লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো আকাসে পুণ্ণচন্দো ৰিয পাকটো জাতো. তথেৰ তিত্থিযা অব্ভক্খানেনপি অসন্তুট্ঠা পুনপি সুন্দরিযা অব্ভক্খানং কারেত্ৰা সুরাধুত্তে পক্কোসাপেত্ৰা লঞ্জং দত্ৰা ‘‘তুম্হে সুন্দরিং মারেত্ৰা জেতৰনদ্ৰারসমীপে মালাকচৰরেন ছাদেথা’’তি আণাপেসুং. তে তথা করিংসু. ততো তিত্থিযা ‘‘সুন্দরিং ন পস্সামা’’তি রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা ‘‘পরিযেসথা’’তি আহ. তে অত্তনা পাতিতট্ঠানতো গহেত্ৰা মঞ্চকং আরোপেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেত্ৰা ‘‘পস্সথ, ভো, সমণস্স গোতমস্স সাৰকানং কম্ম’’ন্তি ভগৰতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ সকলনগরে অৰণ্ণং উগ্ঘোসেন্তা ৰিচরিংসু. সুন্দরিং আমকসুসানে অট্টকে ঠপেসুং. রাজা ‘‘সুন্দরিমারকে পরিযেসথা’’তি আণাপেসি. তদা ধুত্তা সুরং পিৰিত্ৰা ‘‘ত্ৰং সুন্দরিং মারেসি, ত্ৰং মারেসী’’তি কলহং করিংসু. রাজপুরিসা তে ধুত্তে গহেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসুং. রাজা ‘‘কিং, ভণে, তুম্হেহি সুন্দরী মারিতা’’তি? ‘‘আম, দেৰা’’তি. ‘‘কেহি আণত্তা’’তি? ‘‘তিত্থিযেহি, দেৰা’’তি. রাজা তিত্থিযে আহরাপেত্ৰা বন্ধাপেত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, ভণে, ‘বুদ্ধস্স অৰণ্ণত্থায অম্হেহি সযমেৰ সুন্দরী মারাপিতা, ভগৰা তস্স সাৰকা চ অকারকা’তি উগ্ঘোসথা’’তি আহ. তে তথা অকংসু. সকলনগরৰাসিনো নিক্কঙ্খা অহেসুং. রাজা তিত্থিযে চ ধুত্তে চ মারাপেত্ৰা ছড্ডাপেতি. ততো ভগৰতো ভিয্যোসোমত্তায লাভসক্কারো ৰড্ঢি. তেন ৰুত্তং –

‘‘ব্রাহ্মণো সুতৰা আসিং, অহং সক্কতপূজিতো;

মহাৰনে পঞ্চসতে, মন্তে ৰাচেমি মাণৰে.

‘‘তত্থাগতো ইসি ভীমো, পঞ্চাভিঞ্ঞো মহিদ্ধিকো;

তঞ্চাহং আগতং দিস্ৰা, অব্ভাচিক্খিং অদূসকং.

‘‘ততোহং অৰচং সিস্সে, কামভোগী অযং ইসি;