১০. সঙ্গীতিসুত্তৰণ্ণনা
২৯৬. এৰং মে সুতন্তি সঙ্গীতিসুত্তং. তত্রাযমপুব্বপদৰণ্ণনা – চারিকং চরমানোতি নিবদ্ধচারিকং চরমানো. তদা কির সত্থা দসসহস্সচক্কৰাল়ে ঞাণজালং পত্থরিত্ৰা লোকং ৰোলোকযমানো পাৰানগরৰাসিনো মল্লরাজানো দিস্ৰা ইমে রাজানো ময্হং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণজালস্স অন্তো পঞ্ঞাযন্তি, কিং নু খোতি আৰজ্জন্তো ‘‘রাজানো একং সন্ধাগারং কারেসুং, মযি গতে মঙ্গলং ভণাপেস্সন্তি, অহং তেসং মঙ্গলং ৰত্ৰা উয্যোজেত্ৰা ‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স ধম্মকথং কথেহী’তি সারিপুত্তং ৰক্খামি, সারিপুত্তো তীহি পিটকেহি সম্মসিত্ৰা চুদ্দসপঞ্হাধিকেন পঞ্হসহস্সেন পটিমণ্ডেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স সঙ্গীতিসুত্তং নাম কথেস্সতি, সুত্তন্তং আৰজ্জেত্ৰা পঞ্চ ভিক্খুসতানি সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণিস্সন্তী’’তি ইমমত্থং দিস্ৰা চারিকং পক্কন্তো. তেন ৰুত্তং – ‘‘মল্লেসু চারিকং চরমানো’’তি.
উব্ভতকনৰসন্ধাগারৰণ্ণনা
২৯৭. উব্ভতকন্তি তস্স নামং, উচ্চত্তা ৰা এৰং ৰুত্তং. সন্ধাগারন্তি নগরমজ্ঝে সন্ধাগারসালা. সমণেন ৰাতি এত্থ যস্মা ঘরৰত্থুপরিগ্গহকালেযেৰ দেৰতা অত্তনো ৰসনট্ঠানং গণ্হন্তি. তস্মা দেৰেন ৰাতি অৰত্ৰা ‘‘সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা কেনচি ৰা মনুস্সভূতেনা’’তি ৰুত্তং. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি ভগৰতো আগমনং সুত্ৰা ‘‘অম্হেহি গন্ত্ৰাপি ন ভগৰা আনীতো, দূতং পেসেত্ৰাপি ন পক্কোসাপিতো, সযমেৰ পন মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো অম্হাকং ৰসনট্ঠানং সম্পত্তো, অম্হেহি চ সন্ধাগারসালা কারিতা, এত্থ মযং দসবলং আনেত্ৰা মঙ্গলং ভণাপেস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা উপসঙ্কমিংসু.
২৯৮. যেন সন্ধাগারং তেনুপসঙ্কমিংসূতি তং দিৰসং কির সন্ধাগারে চিত্তকম্মং নিট্ঠপেত্ৰা অট্টকা মুত্তমত্তা হোন্তি, বুদ্ধা চ নাম অরঞ্ঞজ্ঝাসযা অরঞ্ঞারামা, অন্তোগামে ৰসেয্যুং ৰা নো ৰা. তস্মা ভগৰতো মনং জানিত্ৰাৰ পটিজগ্গিস্সামাতি চিন্তেত্ৰা তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিংসু. ইদানি পন মনং লভিত্ৰা পটিজগ্গিতুকামা যেন সন্ধাগারং তেনুপসঙ্কমিংসু. সব্বসন্থরিন্তি যথা সব্বং সন্থতং হোতি, এৰং. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসূতি এত্থ পন তে মল্লরাজানো সন্ধাগারং পটিজগ্গিত্ৰা নগরৰীথিযোপি সম্মজ্জাপেত্ৰা ধজে উস্সাপেত্ৰা গেহদ্ৰারেসু পুণ্ণঘটে চ কদলিযো চ ঠপাপেত্ৰা সকলনগরং দীপমালাদীহি ৰিপ্পকিণ্ণতারকং ৰিয কত্ৰা খীরপাযকে দারকে খীরং পায্যেথ, দহরে কুমারে লহুং লহুং ভোজাপেত্ৰা সযাপেথ, উচ্চাসদ্দং মা করিত্থ, অজ্জ একরত্তিং সত্থা অন্তোগামে ৰসিস্সতি, বুদ্ধা নাম অপ্পসদ্দকামা হোন্তীতি ভেরিং চরাপেত্ৰা সযং দণ্ডদীপিকং আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু.
২৯৯. ভগৰন্তংযেৰ পুরক্খত্ৰাতি ভগৰন্তং পুরতো কত্ৰা. তত্থ ভগৰা ভিক্খূনঞ্চেৰ উপাসকানঞ্চ মজ্ঝে নিসিন্নো অতিৰিয ৰিরোচতি, সমন্তপাসাদিকো সুৰণ্ণৰণ্ণো অভিরূপো দস্সনীযো. পুরিমকাযতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. পচ্ছিমকাযতো. দক্খিণহত্থতো. ৰামহত্থতো সুৰণ্ণৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. উপরি কেসন্ততো পট্ঠায সব্বকেসাৰট্টেহি মোরগীৰৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা গগনতলে অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. হেট্ঠা পাদতলেহি পৰাল়ৰণ্ণা রস্মি উট্ঠহিত্ৰা ঘনপথৰিযং অসীতিহত্থং ঠানং গণ্হাতি. এৰং সমন্তা অসীতি হত্থমত্তং ঠানং ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো ৰিজ্জোতমানা ৰিপ্ফন্দমানা ৰিধাৰন্তি. সব্বে দিসাভাগা সুৰণ্ণচম্পকপুপ্ফেহি ৰিকিরিযমানা ৰিয সুৰণ্ণঘটতো নিক্খন্তসুৰণ্ণরসধারাহি সিঞ্চমানা ৰিয পসারিতসুৰণ্ণপটপরিক্খিত্তা ৰিয ৰেরম্ভৰাতসমুট্ঠিতকিংসুককণিকারপুপ্ফচুণ্ণসমাকিণ্ণা ৰিয চ ৰিপ্পকাসন্তি.
ভগৰতোপি অসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাদ্ৰত্তিংসৰরলক্খণসমুজ্জলং সরীরং সমুগ্গততারকং ৰিয গগনতলং, ৰিকসিতমিৰ পদুমৰনং, সব্বপালিফুল্লো ৰিয যোজনসতিকো পারিচ্ছত্তকো পটিপাটিযা ঠপিতানং দ্ৰত্তিংসচন্দানং দ্ৰত্তিংসসূরিযানং দ্ৰত্তিংসচক্কৰত্তিরাজানং দ্ৰত্তিংসদেৰরাজানং দ্ৰত্তিংসমহাব্রহ্মানং সিরিযা সিরিং অভিভৰমানং ৰিয ৰিরোচতি. পরিৰারেত্ৰা নিসিন্না ভিক্খূপি সব্বেৰ অপ্পিচ্ছা সন্তুট্ঠা পৰিৰিত্তা অসংসট্ঠা আরদ্ধৰীরিযা ৰত্তারো ৰচনক্খমা চোদকা পাপগরহিনো সীলসম্পন্না সমাধিসম্পন্না পঞ্ঞাৰিমুত্তি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্না. তেহি পরিৰারিতো ভগৰা রত্তকম্বলপরিক্খিত্তো ৰিয সুৰণ্ণক্খন্ধো, রত্তপদুমৰনসণ্ডমজ্ঝগতা ৰিয সুৰণ্ণনাৰা, পৰাল়ৰেদিকাপরিক্খিত্তো ৰিয সুৰণ্ণপাসাদো ৰিরোচিত্থ.
অসীতিমহাথেরাপি নং মেঘৰণ্ণং পংসুকূলং পারুপিত্ৰা মণিৰম্মৰম্মিতা ৰিয মহানাগা পরিৰারযিংসু ৰন্তরাগা ভিন্নকিলেসা ৰিজটিতজটা ছিন্নবন্ধনা কুলে ৰা গণে ৰা অলগ্গা. ইতি ভগৰা সযং ৰীতরাগো ৰীতরাগেহি, ৰীতদোসো ৰীতদোসেহি, ৰীতমোহো ৰীতমোহেহি, নিত্তণ্হো নিত্তণ্হেহি, নিক্কিলেসো নিক্কিলেসেহি, সযং বুদ্ধো বহুস্সুতবুদ্ধেহি পরিৰারিতো পত্তপরিৰারিতং ৰিয কেসরং, কেসরপরিৰারিতা ৰিয কণ্ণিকা, অট্ঠনাগসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ছদ্দন্তো নাগরাজা, নৰুতিহংসসহস্সপরিৰারিতো ৰিয ধতরট্ঠো হংসরাজা, সেনঙ্গপরিৰারিতো ৰিয চক্কৰত্তিরাজা, মরুগণপরিৰারিতো ৰিয সক্কো দেৰরাজা, ব্রহ্মগণপরিৰারিতো ৰিয হারিতো মহাব্রহ্মা, অসমেন বুদ্ধৰেসেন অপরিমাণেন বুদ্ধৰিলাসেন তস্সং পরিসতি নিসিন্নো পাৰেয্যকে মল্লে বহুদেৰ রত্তিং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা উয্যোজেসি.
এত্থ চ ধম্মিকথা নাম সন্ধাগারঅনুমোদনপ্পটিসংযুত্তা পকিণ্ণককথা ৰেদিতব্বা. তদা হি ভগৰা আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিয পথৰোজং আকড্ঢন্তো ৰিয মহাজম্বুং মত্থকে গহেত্ৰা চালেন্তো ৰিয যোজনিযমধুগণ্ডং চক্কযন্তেন পীল়েত্ৰা মধুপানং পাযমানো ৰিয চ পাৰেয্যকানং মল্লানং হিতসুখাৰহং পকিণ্ণককথং কথেসি.
৩০০. তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূতন্তি যং যং দিসং অনুৰিলোকেতি, তত্থ তত্থ তুণ্হীভূতমেৰ. অনুৰিলোকেত্ৰাতি মংসচক্খুনা দিব্বচক্খুনাতি দ্ৰীহি চক্খূহি ততো ততো ৰিলোকেত্ৰা. মংসচক্খুনা হি নেসং বহিদ্ধা ইরিযাপথং পরিগ্গহেসি. তত্থ একভিক্খুস্সাপি নেৰ হত্থকুক্কুচ্চং ন পাদকুক্কুচ্চং অহোসি, ন কোচি সীসমুক্খিপি, ন কথং কথেসি, ন নিদ্দাযন্তো নিসীদি. সব্বেপি তীহি সিক্খাহি সিক্খিতা নিৰাতে পদীপসিখা ৰিয নিচ্চলা নিসীদিংসু. ইতি নেসং ইমং ইরিযাপথং মংসচক্খুনা পরিগ্গহেসি. আলোকং পন ৰড্ঢযিত্ৰা দিব্বচক্খুনা হদযরূপং দিস্ৰা অব্ভন্তরগতং সীলং ওলোকেসি. সো অনেকসতানং ভিক্খূনং অন্তোকুম্ভিযং জলমানং পদীপং ৰিয অরহত্তুপগং সীলং অদ্দস. আরদ্ধৰিপস্সকা হি তে ভিক্খূ. ইতি নেসং সীলং দিস্ৰা ‘‘ইমেপি ভিক্খূ ময্হং অনুচ্ছৰিকা, অহম্পি ইমেসং অনুচ্ছৰিকো’’তি চক্খুতলেসু নিমিত্তং ঠপেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং ওলোকেত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং আমন্তেসি ‘‘পিট্ঠি মে আগিলাযতী’’তি. কস্মা আগিলাযতি? ভগৰতো হি ছব্বস্সানি মহাপধানং পদহন্তস্স মহন্তং কাযদুক্খং অহোসি. অথস্স অপরভাগে মহল্লককালে পিট্ঠিৰাতো উপ্পজ্জি.
সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৰাতি সন্ধাগারস্স কির একপস্সে তে রাজানো কপ্পিযমঞ্চকং পঞ্ঞপেসুং ‘‘অপ্পেৰ নাম সত্থা নিপজ্জেয্যা’’তি. সত্থাপি চতূহি ইরিযাপথেহি পরিভুত্তং ইমেসং মহপ্ফলং ভৰিস্সতীতি তত্থ সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেত্ৰা নিপজ্জি.
ভিন্ননিগণ্ঠৰত্থুৰণ্ণনা
৩০১. তস্স কালঙ্কিরিযাযাতিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
৩০২. আমন্তেসীতি ভণ্ডনাদিৰূপসমকরং স্ৰাখ্যাতং ধম্মং দেসেতুকামো আমন্তেসি.
এককৰণ্ণনা
৩০৩. তত্থাতি তস্মিং ধম্মে. সঙ্গাযিতব্বন্তি সমগ্গেহি গাযিতব্বং, একৰচনেহি অৰিরুদ্ধৰচনেহি ভণিতব্বং. ন ৰিৰদিতব্বন্তি অত্থে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা ৰিৰাদো ন কাতব্বো. একো ধম্মোতি এককদুকতিকাদিৰসেন বহুধা সামগ্গিরসং দস্সেতুকামো পঠমং তাৰ ‘‘একো ধম্মো’’তি আহ. সব্বে সত্তাতি কামভৰাদীসু সঞ্ঞাভৰাদীসু একৰোকারভৰাদীসু চ সব্বভৰেসু সব্বে সত্তা. আহারট্ঠিতিকাতি আহারতো ঠিতি এতেসন্তি আহারট্ঠিতিকা. ইতি সব্বসত্তানং ঠিতি হেতু আহারো নাম একো ধম্মো অম্হাকং সত্থারা যাথাৰতো ঞত্ৰা সম্মদক্খাতো আৰুসোতি দীপেতি.
ননু চ এৰং সন্তে যং ৰুত্তং ‘‘অসঞ্ঞসত্তা দেৰা অহেতুকা অনাহারা অফস্সকা’’তিআদি, (ৰিভ. ১০১৭) তং ৰচনং ৰিরুজ্ঝতীতি, ন ৰিরুজ্ঝতি. তেসঞ্হি ঝানং আহারো হোতি. এৰং সন্তেপি ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায. কতমে চত্তারো? কবল়ীকারো আহারো ওল়ারিকো ৰা সুখুমো ৰা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৰিঞ্ঞাণং চতুত্থ’’ন্তি (সং. নি. ২.১১) ইদম্পি ৰিরুজ্ঝতীতি, ইদম্পি ন ৰিরুজ্ঝতি. এতস্মিঞ্হি সুত্তে নিপ্পরিযাযেন আহারলক্খণাৰ ধম্মা আহারাতি ৰুত্তা. ইধ পন পরিযাযেন পচ্চযো আহারোতি ৰুত্তো. সব্বধম্মানঞ্হি পচ্চযো লদ্ধুং ৰট্টতি. সো চ যং যং ফলং জনেতি, তং তং আহরতি নাম, তস্মা আহারোতি ৰুচ্চতি. তেনেৰাহ ‘‘অৰিজ্জম্পাহং, ভিক্খৰে, সাহারং ৰদামি, নো অনাহারং. কো চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায আহারো? পঞ্চনীৰরণাতিস্স ৰচনীযং. পঞ্চনীৰরণেপাহং, ভিক্খৰে, সাহারে ৰদামি, নো অনাহারে. কো চ, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নং নীৰরণানং আহারো? অযোনিসোমনসিকারোতিস্স ৰচনীয’’ন্তি (অ. নি. ১০.৬১). অযং ইধ অধিপ্পেতো.
এতস্মিঞ্হি পচ্চযাহারে গহিতে পরিযাযাহারোপি নিপ্পরিযাযাহারোপি সব্বো গহিতোৰ হোতি. তত্থ অসঞ্ঞভৰে পচ্চযাহারো লব্ভতি. অনুপ্পন্নে হি বুদ্ধে তিত্থাযতনে পব্বজিতা ৰাযোকসিণে পরিকম্মং কত্ৰা চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ধী চিত্তং, ধিব্বতেতং চিত্তং চিত্তস্স নাম অভাৰোযেৰ সাধু, চিত্তঞ্হি নিস্সাযেৰ ৰধবন্ধাদিপচ্চযং দুক্খং উপ্পজ্জতি. চিত্তে অসতি নত্থেতন্তি খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানা কালঙ্কত্ৰা অসঞ্ঞভৰে নিব্বত্তন্তি. যো যস্স ইরিযাপথো মনুস্সলোকে পণিহিতো অহোসি, সো তেন ইরিযাপথেন নিব্বত্তিত্ৰা পঞ্চ কপ্পসতানি ঠিতো ৰা নিসিন্নো ৰা নিপন্নো ৰা হোতি. এৰরূপানম্পি সত্তানং পচ্চযাহারো লব্ভতি. তে হি যং ঝানং ভাৰেত্ৰা নিব্বত্তা, তদেৰ নেসং পচ্চযো হোতি. যথা জিযাৰেগেন খিত্তসরো যাৰ জিযাৰেগো অত্থি, তাৰ গচ্ছতি, এৰং যাৰ ঝানপচ্চযো অত্থি, তাৰ তিট্ঠন্তি. তস্মিং নিট্ঠিতে খীণৰেগো সরো ৰিয পতন্তি. যে পন তে নেরযিকা নেৰ উট্ঠানফলূপজীৰী ন পুঞ্ঞফলূপজীৰীতি ৰুত্তা, তেসং কো আহারোতি? তেসং কম্মমেৰ আহারো. কিং পঞ্চ আহারা অত্থীতি চে. পঞ্চ, ন পঞ্চাতি ইদং ন ৰত্তব্বং. ননু পচ্চযো আহারোতি ৰুত্তমেতং. তস্মা যেন কম্মেন তে নিরযে নিব্বত্তা, তদেৰ তেসং ঠিতিপচ্চযত্তা আহারো হোতি. যং সন্ধায ইদং ৰুত্তং ‘‘ন চ তাৰ কালঙ্করোতি, যাৰ ন তং পাপকম্মং ব্যন্তী হোতী’’তি (ম. নি. ৩.২৫০).
কবল়ীকারং আহারং আরব্ভ চেত্থ ৰিৰাদো ন কাতব্বো. মুখে উপ্পন্নো খেল়োপি হি তেসং আহারকিচ্চং সাধেতি. খেল়োপি হি নিরযে দুক্খৰেদনিযো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি, সগ্গে সুখৰেদনিযো. ইতি কামভৰে নিপ্পরিযাযেন চত্তারো আহারা. রূপারূপভৰেসু ঠপেত্ৰা অসঞ্ঞং সেসানং তযো. অসঞ্ঞানঞ্চেৰ অৰসেসানঞ্চ পচ্চযাহারোতি ইমিনা আহারেন ‘‘সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি এতং পঞ্হং কথেত্ৰা ‘‘অযং খো আৰুসো’’তি এৰং নিয্যাতনম্পি ‘‘অত্থি খো আৰুসো’’তি পুন উদ্ধরণম্পি অকত্ৰা ‘‘সব্বে সত্তা সঙ্খারট্ঠিতিকা’’তি দুতিযপঞ্হং ৰিস্সজ্জেসি.
কস্মা পন ন নিয্যাতেসি ন উদ্ধরিত্থ? তত্থ তত্থ নিয্যাতিযমানেপি উদ্ধরিযমানেপি পরিযাপুণিতুং ৰাচেতুং দুক্খং হোতি, তস্মা দ্ৰে একাবদ্ধে কত্ৰা ৰিস্সজ্জেসি. ইমস্মিম্পি ৰিস্সজ্জনে হেট্ঠা ৰুত্তপচ্চযোৰ অত্তনো ফলস্স সঙ্খরণতো সঙ্খারোতি ৰুত্তো. ইতি হেট্ঠা আহারপচ্চযো কথিতো, ইধ সঙ্খারপচ্চযোতি অযমেত্থ হেট্ঠিমতো ৰিসেসো. ‘‘হেট্ঠা নিপ্পরিযাযাহারো গহিতো, ইধ পরিযাযাহারোতি এৰং গহিতে ৰিসেসো পাকটো ভৰেয্য, নো চ গণ্হিংসূ’তি মহাসীৰত্থেরো আহ. ইন্দ্রিযবদ্ধস্সপি হি অনিন্দ্রিযবদ্ধস্সপি পচ্চযো লদ্ধুং ৰট্টতি. ৰিনা পচ্চযেন ধম্মো নাম নত্থি. তত্থ অনিন্দ্রিযবদ্ধস্স তিণরুক্খলতাদিনো পথৰীরসো আপোরসো চ পচ্চযো হোতি. দেৰে অৰস্সন্তে হি তিণাদীনি মিলাযন্তি, ৰস্সন্তে চ পন হরিতানি হোন্তি. ইতি তেসং পথৰীরসো আপোরসো চ পচ্চযো হোতি. ইন্দ্রিযবদ্ধস্স অৰিজ্জা তণ্হা কম্মং আহারোতি এৰমাদযো পচ্চযা, ইতি হেট্ঠা পচ্চযোযেৰ আহারোতি কথিতো, ইধ সঙ্খারোতি. অযমেৰেত্থ ৰিসেসো.
অযং খো, আৰুসোতি আৰুসো অম্হাকং সত্থারা মহাবোধিমণ্ডে নিসীদিত্ৰা সযং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সচ্ছিকত্ৰা অযং একধম্মো দেসিতো. তত্থ একধম্মে তুম্হেহি সব্বেহেৰ সঙ্গাযিতব্বং ন ৰিৰদিতব্বং. যথযিদং ব্রহ্মচরিযন্তি যথা সঙ্গাযমানানং তুম্হাকং ইদং সাসনব্রহ্মচরিযং অদ্ধনিযং অস্স. একেন হি ভিক্খুনা ‘‘অত্থি, খো আৰুসো, একো ধম্মো সম্মদক্খাতো. কতমো একো ধম্মো? সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা. সব্বে সত্তা সঙ্খারট্ঠিতিকা’’তি কথিতে তস্স কথং সুত্ৰা অঞ্ঞো কথেস্সতি. তস্সপি অঞ্ঞোতি এৰং পরম্পরকথানিযমেন ইদং ব্রহ্মচরিযং চিরং তিট্ঠমানং সদেৰকস্স লোকস্স অত্থায হিতায ভৰিস্সতীতি এককৰসেন ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তত্থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি.
এককৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুকৰণ্ণনা
৩০৪. ইতি এককৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি দুকৰসেন দস্সেতুং পুন দেসনং আরভি. তত্থ নামরূপদুকে নামন্তি চত্তারো অরূপিনো খন্ধা নিব্বানঞ্চ. তত্থ চত্তারো খন্ধা নামনট্ঠেন নামং. নামনট্ঠেনাতি নামকরণট্ঠেন. যথা হি মহাজনসম্মতত্তা মহাসম্মতস্স ‘‘মহাসম্মতো’’তি নামং অহোসি, যথা মাতাপিতরো ‘‘অযং তিস্সো নাম হোতু, ফুস্সো নাম হোতূ’’তি এৰং পুত্তস্স কিত্তিমনামং করোন্তি, যথা ৰা ‘‘ধম্মকথিকো ৰিনযধরো’’তি গুণতো নামং আগচ্ছতি, ন এৰং ৰেদনাদীনং. ৰেদনাদযো হি মহাপথৰীআদযো ৰিয অত্তনো নামং করোন্তাৰ উপ্পজ্জন্তি. তেসু উপ্পন্নেসু তেসং নামং উপ্পন্নমেৰ হোতি. ন হি ৰেদনং উপ্পন্নং ‘‘ত্ৰং ৰেদনা নাম হোহী’’তি, কোচি ভণতি, ন চস্সা যেন কেনচি কারণেন নামগ্গহণকিচ্চং অত্থি, যথা পথৰিযা উপ্পন্নায ‘‘ত্ৰং পথৰী নাম হোহী’’তি নামগ্গহণকিচ্চং নত্থি, চক্কৰাল়সিনেরুম্হি চন্দিমসূরিযনক্খত্তেসু উপ্পন্নেসু ‘‘ত্ৰং চক্কৰাল়ং নাম, ত্ৰং নক্খত্তং নাম হোহী’’তি নামগ্গহণকিচ্চং নত্থি, নামং উপ্পন্নমেৰ হোতি, ওপপাতিকা পঞ্ঞত্তি নিপততি, এৰং ৰেদনায উপ্পন্নায ‘‘ত্ৰং ৰেদনা নাম হোহী’’তি নামগ্গহণকিচ্চং নত্থি, তায উপ্পন্নায ৰেদনাতি নামং উপ্পন্নমেৰ হোতি. সঞ্ঞাদীসুপি এসেৰ নযো অতীতেপি হি ৰেদনা ৰেদনাযেৰ. সঞ্ঞা. সঙ্খারা. ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণমেৰ. অনাগতেপি. পচ্চুপ্পন্নেপি. নিব্বানং পন সদাপি নিব্বানমেৰাতি. নামনট্ঠেন নামং. নমনট্ঠেনাপি চেত্থ চত্তারো খন্ধা নামং. তে হি আরম্মণাভিমুখং নমন্তি. নামনট্ঠেন সব্বম্পি নামং. চত্তারো হি খন্ধা আরম্মণে অঞ্ঞমঞ্ঞং নামেন্তি, নিব্বানং আরম্মণাধিপতিপচ্চযতায অত্তনি অনৰজ্জধম্মে নামেতি.
রূপন্তি চত্তারো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায রূপং, তং সব্বম্পি রুপ্পনট্ঠেন রূপং. তস্স ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.
অৰিজ্জাতি দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং. অযম্পি ৰিত্থারতো ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতাযেৰ. ভৰতণ্হাতি ভৰপত্থনা. যথাহ ‘‘তত্থ কতমা ভৰতণ্হা? যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো’’তিআদি (ধ. স. ১৩১৯).
ভৰদিট্ঠীতি ভৰো ৰুচ্চতি সস্সতং, সস্সতৰসেন উপ্পজ্জনকদিট্ঠি. সা ‘‘তত্থ কতমা ভৰদিট্ঠি? ‘ভৰিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’তি যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১৩২০) নযেন অভিধম্মে ৰিত্থারিতা. ৰিভৰদিট্ঠীতি ৰিভৰো ৰুচ্চতি উচ্ছেদং, উচ্ছেদৰসেন উপ্পজ্জনকদিট্ঠি. সাপি ‘‘তত্থ কতমা ৰিভৰদিট্ঠি? ‘ন ভৰিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’তি (ধ. স. ২৮৫). যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১৩২১) নযেন তত্থেৰ ৰিত্থারিতা.
অহিরিকন্তি ‘‘যং ন হিরীযতি হিরীযিতব্বেনা’’তি (ধ. স. ১৩২৮) এৰং ৰিত্থারিতা নিল্লজ্জতা. অনোত্তপ্পন্তি ‘‘যং ন ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেনা’’তি (ধ. স. ১৩২৯) এৰং ৰিত্থারিতো অভাযনকআকারো.
হিরী চ ওত্তপ্পঞ্চাতি ‘‘যং হিরীযতি হিরীযিতব্বেন, ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেনা’’তি (ধ. স. ১৩৩০-৩১) এৰং ৰিত্থারিতানি হিরিওত্তপ্পানি. অপি চেত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিরী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং. অত্তাধিপতেয্যা হিরী, লোকাধিপতেয্যং ওত্তপ্পং. লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতা হিরী, ভযসভাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. ৰিত্থারকথা পনেত্থ সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তা.
দোৰচস্সতাতি দুক্খং ৰচো এতস্মিং ৰিপ্পটিকূলগাহিম্হি ৰিপচ্চনীকসাতে অনাদরে পুগ্গলেতি দুব্বচো, তস্স কম্মং দোৰচস্সং, তস্স ভাৰো দোৰচস্সতা. ৰিত্থারতো পনেসা ‘‘তত্থ কতমা দোৰচস্সতা? সহধম্মিকে ৰুচ্চমানে দোৰচস্সায’’ন্তি (ধ. স. ১৩৩২) অভিধম্মে আগতা. সা অত্থতো সঙ্খারক্খন্ধো হোতি. ‘‘চতুন্নঞ্চ খন্ধানং এতেনাকারেন পৰত্তানং এতং অধিৰচন’’ন্তি ৰদন্তি. পাপমিত্ততাতি পাপা অস্সদ্ধাদযো পুগ্গলা এতস্স মিত্তাতি পাপমিত্তো, তস্স ভাৰো পাপমিত্ততা. ৰিত্থারতো পনেসা – ‘‘তত্থ কতমা পাপমিত্ততা? যে তে পুগ্গলা অস্সদ্ধা দুস্সীলা অপ্পস্সুতা মচ্ছরিনো দুপ্পঞ্ঞা. যা তেসং সেৰনা নিসেৰনা সংসেৰনা ভজনা সংভজনা ভত্তি সংভত্তি তংসম্পৰঙ্কতা’’তি (ধ. স. ১৩৩৩) এৰং আগতা. সাপি অত্থতো দোৰচস্সতা ৰিয দট্ঠব্বা.
সোৰচস্সতা চ কল্যাণমিত্ততা চ ৰুত্তপ্পটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বা. উভোপি পনেতা ইধ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা কথিতা.
আপত্তিকুসলতাতি ‘‘পঞ্চপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো, সত্তপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো. যা তাসং আপত্তীনং আপত্তিকুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৩৩৬) এৰং ৰুত্তো আপত্তিকুসলভাৰো.
আপত্তিৰুট্ঠানকুসলতাতি ‘‘যা তাহি আপত্তীহি ৰুট্ঠানকুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৩৩৭) এৰং ৰুত্তা সহ কম্মৰাচায আপত্তীহি ৰুট্ঠানপরিচ্ছেদজাননা পঞ্ঞা.
সমাপত্তিকুসলতাতি ‘‘অত্থি সৰিতক্কসৰিচারা সমাপত্তি, অত্থি অৰিতক্কৰিচারমত্তা সমাপত্তি, অত্থি অৰিতক্কঅৰিচারা সমাপত্তি. যা তাসং সমাপত্তীনং কুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৩৩৮) এৰং ৰুত্তা সহ পরিকম্মেন অপ্পনাপরিচ্ছেদজাননা পঞ্ঞা. সমাপত্তিৰুট্ঠানকুসলতাতি ‘‘যা তাহি সমাপত্তীহি ৰুট্ঠানকুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৩৩৯) এৰং ৰুত্তা যথাপরিচ্ছিন্নসমযৰসেনেৰ সমাপত্তিতো ৰুট্ঠানসমত্থা ‘‘এত্তকং গতে সূরিযে উট্ঠহিস্সামী’’তি ৰুট্ঠানকালপরিচ্ছেদকা পঞ্ঞা.
ধাতুকুসলতাতি ‘‘অট্ঠারস ধাতুযো চক্খুধাতু…পে… মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. যা তাসং ধাতূনং কুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৩৪০) এৰং ৰুত্তা অট্ঠারসন্নং ধাতূনং সভাৰপরিচ্ছেদকা সৰনধারণসম্মসনপটিৰেধপঞ্ঞা. মনসিকারকুসলতাতি ‘‘যা তাসং ধাতূনং মনসিকারকুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৩৪১) এৰং ৰুত্তা তাসংযেৰ ধাতূনং সম্মসনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণপঞ্ঞা.
আযতনকুসলতাতি ‘‘দ্ৰাদসাযতনানি চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতনং. যা তেসং আযতনানং আযতনকুসলতা পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৩৪২) এৰং ৰুত্তা দ্ৰাদসন্নং আযতনানং উগ্গহমনসিকারপজাননা পঞ্ঞা. অপিচ ধাতুকুসলতাপি উগ্গহমনসিকারসৰনসম্মসনপটিৰেধপচ্চৰেক্খণেসু ৰত্ততি মনসিকারকুসলতাপি আযতনকুসলতাপি. অযং পনেত্থ ৰিসেসো, সৰনউগ্গহপচ্চৰেক্খণা লোকিযা, পটিৰেধো লোকুত্তরো, সম্মসনমনসিকারা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা. পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতাতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা…পে… সমুদযো হোতীতি যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৩৪৩) এৰং ৰুত্তা দ্ৰাদসন্নং পচ্চযাকারানং উগ্গহাদিৰসেন পৰত্তা পঞ্ঞা.
ঠানকুসলতাতি ‘‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতুপচ্চযা উপ্পাদায তং তং ঠানন্তি যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৩৪৪) এৰং ৰুত্তা ‘‘চক্খুং ৰত্থুং কত্ৰা রূপং আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স চক্খুরূপং (ধ. স. অট্ঠ. ১৩৪৪) ঠানঞ্চেৰ কারণঞ্চা’’তি এৰং ঠানপরিচ্ছিন্দনসমত্থা পঞ্ঞা. অট্ঠানকুসলতাতি ‘‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায তং তং অট্ঠানন্তি যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৩৪৫) এৰং ৰুত্তা ‘‘চক্খুং ৰত্থুং কত্ৰা রূপং আরম্মণং কত্ৰা সোতৰিঞ্ঞাণাদীনি নুপ্পজ্জন্তি, তস্মা তেসং চক্খুরূপং ন ঠানং ন কারণ’’ন্তি এৰং অট্ঠানপরিচ্ছিন্দনসমত্থা পঞ্ঞা অপিচ এতস্মিং দুকে ‘‘কিত্তাৰতা পন, ভন্তে, ঠানাঠানকুসলো ভিক্খূতি অলং ৰচনাযাতি. ইধানন্দ, ভিক্খু অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি পজানাতি. ঠানঞ্চ খো এতং ৰিজ্জতি, যং পুথুজ্জনো কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যা’’তি (ম. নি. ৩.১২৭) ইমিনাপি সুত্তেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
অজ্জৰন্তি গোমুত্তৰঙ্কতা চন্দৰঙ্কতা নঙ্গলকোটিৰঙ্কতাতি তযো অনজ্জৰা. একচ্চো হি ভিক্খু পঠমৰযে একৰীসতিযা অনেসনাসু ছসু চ অগোচরেসু চরতি, মজ্ঝিমপচ্ছিমৰযেসু লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, অযং গোমুত্তৰঙ্কতা নাম. একো পঠমৰযেপি পচ্ছিমৰযেপি চতুপারিসুদ্ধিসীলং পূরেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, মজ্ঝিমৰযে পুরিমসদিসো, অযং চন্দৰঙ্কতা নাম. একো পঠমৰযেপি মজ্ঝিমৰযেপি চতুপারিসুদ্ধিসীলং পূরেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, পচ্ছিমৰযে পুরিমসদিসো অযং নঙ্গলকোটিৰঙ্কতা নাম. একো সব্বমেতং ৰঙ্কতং পহায তীসুপি ৰযেসু পেসলো লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি. তস্স যো সো উজুভাৰো, ইদং অজ্জৰং নাম. অভিধম্মেপি ৰুত্তং – ‘‘তত্থ কতমো অজ্জৰো. যা অজ্জৰতা অজিম্হতা অৰঙ্কতা অকুটিলতা, অযং ৰুচ্চতি অজ্জৰো’’তি (ধ. স. ১৩৪৬). লজ্জৰন্তি ‘‘তত্থ কতমো লজ্জৰো? যো হিরীযতি হিরীযিতব্বেন হিরীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা. অযং ৰুচ্চতি লজ্জৰো’’তি এৰং ৰুত্তো লজ্জীভাৰো.
খন্তীতি ‘‘তত্থ কতমা খন্তি? যা খন্তি খমনতা অধিৰাসনতা অচণ্ডিক্কং অনস্সুরোপো অত্তমনতা চিত্তস্সা’’তি (ধ. স. ১৩৪৮) এৰং ৰুত্তা অধিৰাসনখন্তি. সোরচ্চন্তি ‘‘তত্থ কতমং সোরচ্চং? যো কাযিকো অৰীতিক্কমো, ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো. ইদং ৰুচ্চতি সোরচ্চং. সব্বোপি সীলসংৰরো সোরচ্চ’’ন্তি (ধ. স. ১৩৪৯) এৰং ৰুত্তো সুরতভাৰো.
সাখল্যন্তি ‘‘তত্থ কতমং সাখল্যং? যা সা ৰাচা অণ্ডকা কক্কসা পরকটুকা পরাভিসজ্জনী কোধসামন্তা অসমাধিসংৰত্তনিকা, তথারূপিং ৰাচং পহায যা সা ৰাচা নেল়া কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোরী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা, তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. যা তত্থ সণ্হৰাচতা সখিলৰাচতা অফরুসৰাচতা. ইদং ৰুচ্চতি সাখল্য’’ন্তি (ধ. স. ১৩৫০) এৰং ৰুত্তো সম্মোদকমুদুকভাৰো. পটিসন্থারোতি অযং লোকসন্নিৰাসো আমিসেন ধম্মেন চাতি দ্ৰীহি ছিদ্দো, তস্স তং ছিদ্দং যথা ন পঞ্ঞাযতি, এৰং পীঠস্স ৰিয পচ্চত্থরণেন আমিসেন ধম্মেন চ পটিসন্থরণং. অভিধম্মেপি ৰুত্তং ‘‘তত্থ কতমো পটিসন্থারো? আমিসপটিসন্থারো চ ধম্মপটিসন্থারো চ. ইধেকচ্চো পটিসন্থারকো হোতি আমিসপটিসন্থারেন ৰা ধম্মপটিসন্থারেন ৰা. অযং ৰুচ্চতি পটিসন্থারো’’তি (ধ. স. ১৩৫১). এত্থ চ আমিসেন সঙ্গহো আমিসপটিসন্থারো নাম. তং করোন্তেন মাতাপিতূনং ভিক্খুগতিকস্স ৰেয্যাৰচ্চকরস্স রঞ্ঞো চোরানঞ্চ অগ্গং অগ্গহেত্ৰাপি দাতুং ৰট্টতি. আমসিত্ৰা দিন্নে হি রাজানো চ চোরা চ অনত্থম্পি করোন্তি জীৰিতক্খযম্পি পাপেন্তি, অনামসিত্ৰা দিন্নে অত্তমনা হোন্তি. চোরনাগৰত্থুআদীনি চেত্থ ৰত্থূনি কথেতব্বানি. তানি সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ১৮৫-৭) ৰিত্থারিতানি. সক্কচ্চং উদ্দেসদানং পাল়িৰণ্ণনা ধম্মকথাকথনন্তি এৰং ধম্মেন সঙ্গহো ধম্মপটিসন্থারো নাম.
অৰিহিংসাতি করুণাপি করুণাপুব্বভাগোপি. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমা অৰিহিংসা? যা সত্তেসু করুণা করুণাযনা করুণাযিতত্তং করুণাচেতোৰিমুত্তি, অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসা’’তি. সোচেয্যন্তি মেত্তায চ মেত্তাপুব্বভাগস্স চ ৰসেন সুচিভাৰো. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমং সোচেয্যং? যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৰিমুত্তি, ইদং ৰুচ্চতি সোচেয্য’’ন্তি.
মুট্ঠস্সচ্চন্তি সতিৰিপ্পৰাসো, যথাহ ‘‘তত্থ কতমং মুট্ঠস্সচ্চং? যা অসতি অননুস্সতি অপ্পটিস্সতি অস্সরণতা অধারণতা পিলাপনতা সম্মুস্সনতা, ইদং ৰুচ্চতি মুট্ঠস্সচ্চং’’ (ধ. স. ১৩৫৬). অসম্পজঞ্ঞন্তি, ‘‘তত্থ কতমং অসম্পজঞ্ঞং? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং অৰিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূল’’ন্তি এৰং ৰুত্তা অৰিজ্জাযেৰ. সতি সতিযেৰ. সম্পজঞ্ঞং ঞাণং.
ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতাতি ‘‘তত্থ কতমা ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা? ইধেকচ্চো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১৩৫২) নযেন ৰিত্থারিতো ইন্দ্রিযসংৰরভেদো. ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতাতি ‘‘তত্থ কতমা ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা? ইধেকচ্চো অপ্পটিসঙ্খা অযোনিসো আহারং আহারেতি দৰায মদায মণ্ডনায ৰিভূসনায. যা তত্থ অসন্তুট্ঠিতা অমত্তঞ্ঞুতা অপ্পটিসঙ্খা ভোজনে’’তি এৰং আগতো ভোজনে অমত্তঞ্ঞুভাৰো. অনন্তরদুকো ৰুত্তপ্পটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো.
পটিসঙ্খানবলন্তি ‘‘তত্থ কতমং পটিসঙ্খানবলং? যা পঞ্ঞা পজাননা’’তি এৰং ৰিত্থারিতং অপ্পটিসঙ্খায অকম্পনঞাণং. ভাৰনাবলন্তি ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নং বলং. অত্থতো ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গা হোন্তি. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমং ভাৰনাবলং? যা কুসলানং ধম্মানং আসেৰনা ভাৰনা বহুলীকম্মং, ইদং ৰুচ্চতি ভাৰনাবলং. সত্তবোজ্ঝঙ্গা ভাৰনাবল’’ন্তি.
সতিবলন্তি অস্সতিযা অকম্পনৰসেন সতিযেৰ. সমাধিবলন্তি উদ্ধচ্চে অকম্পনৰসেন সমাধিযেৰ. সমথো সমাধি. ৰিপস্সনা পঞ্ঞা. সমথোৰ তং আকারং গহেত্ৰা পুন পৰত্তেতব্বস্স সমথস্স নিমিত্তৰসেন সমথনিমিত্তং পগ্গাহনিমিত্তেপি এসেৰ নযো. পগ্গাহো ৰীরিযং. অৰিক্খেপো একগ্গতা. ইমেহি পন সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ পটিসঙ্খানবলঞ্চ ভাৰনাবলঞ্চ সতিবলঞ্চ সমাধিবলঞ্চ সমথো চ ৰিপ্পস্সনা চ সমথনিমিত্তঞ্চ পগ্গাহনিমিত্তঞ্চ পগ্গাহো চ অৰিক্খেপো চাতি ছহি দুকেহি পরতো সীলদিট্ঠিসম্পদাদুকেন চ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা ধম্মা কথিতা.
সীলৰিপত্তীতি ‘‘তত্থ কতমা সীলৰিপত্তি? কাযিকো ৰীতিক্কমো…পে… সব্বম্পি দুস্সীল্যং সীলৰিপত্তী’’তি এৰং ৰুত্তো সীলৰিনাসকো অসংৰরো. দিট্ঠিৰিপত্তীতি ‘‘তত্থ কতমা দিট্ঠিৰিপত্তি? নত্থি দিন্নং নত্থি যিট্ঠ’’ন্তি এৰং আগতা সম্মাদিট্ঠিৰিনাসিকা মিচ্ছাদিট্ঠি.
সীলসম্পদাতি ‘‘তত্থ কতমা সীলসম্পদা? কাযিকো অৰীতিক্কমো’’তি এৰং পুব্বে ৰুত্তসোরচ্চমেৰ সীলস্স সম্পাদনতো পরিপূরণতো ‘‘সীলসম্পদা’’তি ৰুত্তং. এত্থ চ ‘‘সব্বোপি সীলসংৰরো সীলসম্পদা’’তি ইদং মানসিকপরিযাদানত্থং ৰুত্তং. দিট্ঠিসম্পদাতি ‘‘তত্থ কতমা দিট্ঠিসম্পদা? অত্থি দিন্নং অত্থি যিট্ঠং…পে… সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তীতি যা এৰরূপা পঞ্ঞা পজাননা’’তি এৰং আগতং দিট্ঠিপারিপূরিভূতং ঞাণং.
সীলৰিসুদ্ধীতি ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং সীলং. অভিধম্মে পনাযং ‘‘তত্থ কতমা সীলৰিসুদ্ধি? কাযিকো অৰীতিক্কমো ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, অযং ৰুচ্চতি সীলৰিসুদ্ধী’’তি এৰং ৰিভত্তা. দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং দস্সনং. অভিধম্মে পনাযং ‘‘তত্থ কতমা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি? কম্মস্সকতঞাণং সচ্চানুলোমিকঞাণং মগ্গসমঙ্গিস্সঞাণং ফলসমঙ্গিস্সঞাণ’’ন্তি এৰং ৰুত্তা. এত্থ চ তিৰিধং দুচ্চরিতং অত্তনা কতম্পি পরেন কতম্পি সকং নাম ন হোতি অত্থভঞ্জনতো. সুচরিতং সকং নাম অত্থজননতোতি এৰং জাননং কম্মস্সকতঞাণং নাম. তস্মিং ঠত্ৰা বহুং ৰট্টগামিকম্মং আযূহিত্ৰা সুখতো সুখেনেৰ অরহত্তং পত্তা গণনপথং ৰীতিৰত্তা. ৰিপস্সনাঞাণং পন ৰচীসচ্চঞ্চ অনুলোমেতি, পরমত্থসচ্চঞ্চ ন ৰিলোমেতীতি সচ্চানুলোমিকং ঞাণন্তি ৰুত্তং.
‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পন যথাদিট্ঠিস্স চ পধান’’ন্তি এত্থ দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ঞাণদস্সনং কথিতং. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি তংসম্পযুত্তমেৰ ৰীরিযং. অপি চ পুরিমপদেন চতুমগ্গঞাণং. পচ্ছিমপদেন তংসম্পযুত্তং ৰীরিযং. অভিধম্মে পন ‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পনাতি যা পঞ্ঞা পজাননা অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি যো চেতসিকো ৰীরিযারম্ভো সম্মাৰাযামো’’তি এৰং অযং দুকো ৰিভত্তো.
‘‘সংৰেগো চ সংৰেজনীযেসু ঠানেসূ’’তি এত্থ ‘‘সংৰেগোতি জাতিভযং জরাভযং ব্যাধিভযং মরণভয’’ন্তি এৰং জাতিআদীনি ভযতো দস্সনঞাণং. সংৰেজনীযং ঠানন্তি জাতিজরাব্যাধিমরণং. এতানি হি চত্তারি জাতি দুক্খা, জরা দুক্খা, ব্যাধি দুক্খো, মরণং দুক্খন্তি এৰং সংৰেগুপ্পত্তিকারণত্তা সংৰেজনীযং ঠানন্তি ৰুত্তানি. সংৰিগ্গস্স চ যোনিসো পধানন্তি এৰং সংৰেগজাতস্স উপাযপধানং. ‘‘ইধ ভিক্খু অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতী’’তি এৰং আগতৰীরিযস্সেতং অধিৰচনং.
অসন্তুট্ঠিতা চ কুসলেসু ধম্মেসূতি যা কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায অসন্তুট্ঠস্স ভিয্যোকম্যতা, তায হি সমঙ্গীভূতো পুগ্গলো সীলং পূরেত্ৰা ঝানং উপ্পাদেতি. ঝানং লভিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভতি. আরদ্ধৰিপস্সকো অরহত্তং অগহেত্ৰা অন্তরা ৰোসানং নাপজ্জতি. অপ্পটিৰানিতা চ পধানস্মিন্তি ‘‘কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায সক্কচ্চকিরিযতা সাতচ্চকিরিযতা অট্ঠিতকিরিযতা অনোলীনৰুত্তিতা অনিক্খিত্তছন্দতা অনিক্খিত্তধুরতা আসেৰনা ভাৰনা বহুলীকম্ম’’ন্তি এৰং ৰুত্তা রত্তিন্দিৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা জাগরিযানুযোগৰসেন আরদ্ধে পধানস্মিং অরহত্তং অপত্ৰা অনিৰত্তনতা.
ৰিজ্জাতি তিস্সো ৰিজ্জা. ৰিমুত্তীতি দ্ৰে ৰিমুত্তিযো, চিত্তস্স চ অধিমুত্তি, নিব্বানঞ্চ. এত্থ চ অট্ঠ সমাপত্তিযো নীৰরণাদীহি সুট্ঠু মুত্তত্তা অধিমুত্তি নাম. নিব্বানং সব্বসঙ্খততো মুত্তত্তা ৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বং.
খযে ঞাণন্তি কিলেসক্খযকরে অরিযমগ্গে ঞাণং. অনুপ্পাদে ঞাণন্তি পটিসন্ধিৰসেন অনুপ্পাদভূতে তংতংমগ্গৰজ্ঝকিলেসানং ৰা অনুপ্পাদপরিযোসানে উপ্পন্নে অরিযফলে ঞাণং. তেনেৰাহ ‘‘খযে ঞাণন্তি মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং. অনুপ্পাদে ঞাণন্তি ফলসমঙ্গিস্স ঞাণ’’ন্তি. ইমে খো, আৰুসোতিআদি এককে ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. ইতি পঞ্চতিংসায দুকানং ৰসেন থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি.
দুকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
তিকৰণ্ণনা
৩০৫. ইতি দুকৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি তিকৰসেন দস্সেতুং পুন আরভি. তত্থ লুব্ভতীতি লোভো. অকুসলঞ্চ তং মূলঞ্চ, অকুসলানং ৰা মূলন্তি অকুসলমূলং. দুস্সতীতি দোসো. মুয্হতীতি মোহো. তেসং পটিপক্খনযেন অলোভাদযো ৰেদিতব্বা.
দুট্ঠু চরিতানি, ৰিরূপানি ৰা চরিতানীতি দুচ্চরিতানি. কাযেন দুচ্চরিতং, কাযতো ৰা পৰত্তং দুচ্চরিতন্তি কাযদুচ্চরিতং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. সুট্ঠু চরিতানি, সুন্দরানি ৰা চরিতানীতি সুচরিতানি. দ্ৰেপি চেতে তিকা পণ্ণত্তিযা ৰা কম্মপথেহি ৰা কথেতব্বা. পঞ্ঞত্তিযা তাৰ কাযদ্ৰারে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমো কাযদুচ্চরিতং. অৰীতিক্কমো কাযসুচরিতং. ৰচীদ্ৰারে পঞ্ঞত্তসিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমো ৰচীদুচ্চরিতং, অৰীতিক্কমো ৰচীসুচরিতং. উভযত্থ পঞ্ঞত্তস্স সিক্খাপদস্স ৰীতিক্কমোৰ মনোদুচ্চরিতং, অৰীতিক্কমো মনোসুচরিতং. অযং পণ্ণত্তিকথা. পাণাতিপাতাদযো পন তিস্সো চেতনা কাযদ্ৰারেপি ৰচীদ্ৰারেপি উপ্পন্না কাযদুচ্চরিতং. চতস্সো মুসাৰাদাদিচেতনা ৰচীদুচ্চরিতং. অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠীতি তযো চেতনাসম্পযুত্তধম্মা মনোদুচ্চরিতং. পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স উপ্পন্না তিস্সো চেতনাপি ৰিরতিযোপি কাযসুচরিতং. মুসাৰাদাদীহি ৰিরমন্তস্স চতস্সো চেতনাপি ৰিরতিযোপি ৰচীসুচরিতং. অনভিজ্ঝা অব্যাপাদো সম্মাদিট্ঠীতি তযো চেতনাসম্পযুত্তধম্মা মনোসুচরিতন্তি অযং কম্মপথকথা.
কামপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো কামৰিতক্কো. ব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ব্যাপাদৰিতক্কো. ৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো ৰিহিংসাৰিতক্কো. তেসু দ্ৰে সত্তেসুপি সঙ্খারেসুপি উপ্পজ্জন্তি. কামৰিতক্কো হি পিযে মনাপে সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা ৰিতক্কেন্তস্স উপ্পজ্জতি. ব্যাপাদৰিতক্কো অপ্পিযে অমনাপে সত্তে ৰা সঙ্খারে ৰা কুজ্ঝিত্ৰা ওলোকনকালতো পট্ঠায যাৰ ৰিনাসনা উপ্পজ্জতি. ৰিহিংসাৰিতক্কো সঙ্খারেসু নুপ্পজ্জতি. সঙ্খারো হি দুক্খাপেতব্বো নাম নত্থি. ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৰা উচ্ছিজ্জন্তু ৰা ৰিনস্সন্তু ৰা মা ৰা অহেসুন্তি চিন্তনকালে পন সত্তেসু উপ্পজ্জতি.
নেক্খম্মপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো নেক্খম্মৰিতক্কো. সো অসুভপুব্বভাগে কামাৰচরো হোতি. অসুভজ্ঝানে রূপাৰচরো. তং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তরো. অব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো অব্যাপাদৰিতক্কো. সো মেত্তাপুব্বভাগে কামাৰচরো হোতি. মেত্তাঝানে রূপাৰচরো. তং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তরো. অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো অৰিহিংসাৰিতক্কো. সো করুণাপুব্বভাগে কামাৰচরো. করুণাঝানে রূপাৰচরো. তং ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পন্নমগ্গফলকালে লোকুত্তরো. যদা অলোভো সীসং হোতি, তদা ইতরে দ্ৰে তদন্ৰাযিকা ভৰন্তি. যদা মেত্তা সীসং হোতি, তদা ইতরে দ্ৰে তদন্ৰাযিকা ভৰন্তি. যদা করুণা সীসং হোতি, তদা ইতরে দ্ৰে তদন্ৰাযিকা ভৰন্তীতি. কামসঙ্কপ্পাদযো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. দেসনামত্তমেৰ হেতং. অত্থতো পন কামৰিতক্কাদীনঞ্চ কামসঙ্কপ্পাদীনঞ্চ নানাকরণং নত্থি.
কামপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা কামসঞ্ঞা. ব্যাপাদপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা ব্যাপাদসঞ্ঞা. ৰিহিংসাপটিসংযুত্তা সঞ্ঞা ৰিহিংসাসঞ্ঞা. তাসম্পি কামৰিতক্কাদীনং ৰিয উপ্পজ্জনাকারো ৰেদিতব্বো. তংসম্পযুত্তাযেৰ হি এতা. নেক্খম্মসঞ্ঞাদযোপি নেক্খম্মৰিতক্কাদিসম্পযুত্তাযেৰ. তস্মা তাসম্পি তথেৰ কামাৰচরাদিভাৰো ৰেদিতব্বো.
কামধাতুআদীসু ‘‘কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো. অযং ৰুচ্চতি কামধাতু. সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতূ’’তি অযং কামধাতু. ‘‘ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো. অযং ৰুচ্চতি ব্যাপাদধাতু. দসসু আঘাতৰত্থূসু চিত্তস্স আঘাতো পটিঘাতো অনত্তমনতা চিত্তস্সা’’তি অযং ব্যাপাদধাতু. ‘‘ৰিহিংসা পটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো মিচ্ছাসঙ্কপ্পো. অযং ৰুচ্চতি ৰিহিংসাধাতু. ইধেকচ্চো পাণিনা ৰা লেড্ডুনা ৰা দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা রজ্জুযা ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা সত্তে ৰিহেঠেতী’’তি অযং ৰিহিংসাধাতু. তত্থ দ্ৰে কথা সব্বসঙ্গাহিকা চ অসম্ভিন্না চ. তত্থ কামধাতুযা গহিতায ইতরা দ্ৰে গহিতাৰ হোন্তি, ততো পন নীহরিত্ৰা অযং ব্যাপাদধাতু অযং ৰিহিংসাধাতূতি দস্সেতীতি অযং সব্বসঙ্গাহিককথা নাম. কামধাতুং কথেন্তো পন ভগৰা ব্যাপাদধাতুং ব্যাপাদধাতুট্ঠানে, ৰিহিংসাধাতুং ৰিহিংসাধাতুট্ঠানে ঠপেত্ৰা অৰসেসং কামধাতু নামাতি কথেসীতি অযং অসম্ভিন্নকথা নাম.
নেক্খম্মধাতুআদীসু ‘‘নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৰিতক্কো সম্মাসঙ্কপ্পো. অযং ৰুচ্চতি নেক্খম্মধাতু. সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতূ’’তি অযং নেক্খম্মধাতু. ‘‘অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো…পে… অযং ৰুচ্চতি অব্যাপাদধাতু. যা সত্তেসু মেত্তি…পে… মেত্তাচেতোৰিমুত্তী’’তি অযং অব্যাপাদধাতু. ‘‘অৰিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো…পে… অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসাধাতু. যা সত্তেসু করুণা…পে… করুণাচেতোৰিমুত্তী’’তি অযং অৰিহিংসাধাতু. ইধাপি ৰুত্তনযেনেৰ দ্ৰে কথা ৰেদিতব্বা.
অপরাপি তিস্সো ধাতুযোতি অঞ্ঞাপি সুঞ্ঞতট্ঠেন তিস্সো ধাতুযো. তাসু ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু? হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং করিত্ৰা’’তি এৰং ৰিত্থারিতো কামভৰো কামধাতু নাম. ‘‘হেট্ঠতো ব্রহ্মলোকং পরিযন্তং করিত্ৰা আকাসানঞ্চাযতনুপগে দেৰে পরিযন্তং করিত্ৰা’’তি এৰং ৰিত্থারিতা পন রূপারূপভৰা ইতরা দ্ৰে ধাতুযো. ধাতুযা আগতট্ঠানম্হি হি ভৰেন পরিচ্ছিন্দিতব্বা. ভৰস্স আগতট্ঠানে ধাতুযা পরিচ্ছিন্দিতব্বা. ইধ ভৰেন পরিচ্ছেদো কথিতো. রূপধাতুআদীসু রূপারূপধাতুযো রূপারূপভৰাযেৰ. নিরোধধাতুযা নিব্বানং কথিতং.
হীনাদীসু হীনা ধাতূতি দ্ৰাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা. অৰসেসা তেভূমকধম্মা মজ্ঝিমধাতু. নৰ লোকুত্তরধম্মা পণীতধাতু.
কামতণ্হাতি পঞ্চকামগুণিকো রাগো. রূপারূপভৰেসু পন রাগো ঝাননিকন্তিসস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো ভৰৰসেন পত্থনা ভৰতণ্হা. উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো ৰিভৰতণ্হা. অপিচ ঠপেত্ৰা পচ্ছিমং তণ্হাদ্ৰযং সেসতণ্হা কামতণ্হা নাম. যথাহ ‘‘তত্থ কতমা ভৰতণ্হা? ভৰদিট্ঠিসহগতো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো. অযং ৰুচ্চতি ভৰতণ্হা. তত্থ কতমা ৰিভৰতণ্হা? উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো সারাগো চিত্তস্স সারাগো, অযং ৰুচ্চতি ৰিভৰতণ্হা. অৰসেসা তণ্হা কামতণ্হা’’তি. পুন কামতণ্হাদীসু পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামতণ্হা. রূপারূপভৰেসু ছন্দরাগো ইতরা দ্ৰে তণ্হা. অভিধম্মে পনেতা ‘‘কামধাতুপটিসংযুত্তো…পে… অরূপধাতুপটিসংযুত্তো’’তি এৰং ৰিত্থারিতা. ইমিনা ৰারেন কিং দস্সেতি? সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা রজনীযট্ঠেন তণ্হাৰত্থুকাতি সব্বতণ্হা কামতণ্হায পরিযাদিযিত্ৰা ততো নীহরিত্ৰা ইতরা দ্ৰে তণ্হা দস্সেতি. রূপতণ্হাদীসু রূপভৰে ছন্দরাগো রূপতণ্হা. অরূপভৰে ছন্দরাগো অরূপতণ্হা. উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো নিরোধতণ্হা.
সংযোজনত্তিকে ৰট্টস্মিং সংযোজযন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনানি. সতি রূপাদিভেদে কাযে দিট্ঠি, ৰিজ্জমানা ৰা কাযে দিট্ঠীতি সক্কাযদিট্ঠি. ৰিচিনন্তো এতায কিচ্ছতি, ন সক্কোতি সন্নিট্ঠানং কাতুন্তি ৰিচিকিচ্ছা. সীলঞ্চ ৰতঞ্চ পরামসতীতি সীলব্বতপরামাসো. অত্থতো পন ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা নযেন আগতা ৰীসতিৰত্থুকা দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি নাম. ‘‘সত্থরি কঙ্খতী’’তিআদিনা নযেন আগতা অট্ঠৰত্থুকা ৰিমতি ৰিচিকিচ্ছা নাম. ‘‘ইধেকচ্চো সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধি সীলব্বতেন সুদ্ধীতি সীলং পরামসতি, ৰতং পরামসতি, সীলব্বতং পরামসতি. যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগত’’ন্তিআদিনা নযেন আগতো ৰিপরিযেসগ্গাহো সীলব্বতপরামাসো নাম.
তযো আসৰাতি এত্থ চিরপারিৰাসিযট্ঠেন ৰা আসৰনট্ঠেন ৰা আসৰা. তত্থ ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’’তি, ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হায ভৰদিট্ঠিযা, ইতো পুব্বে ভৰদিট্ঠি নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’’তি এৰং তাৰ চিরপারিৰাসিযট্ঠেন আসৰা ৰেদিতব্বা. চক্খুতো রূপে সৰতি আসৰতি সন্দতি পৰত্ততি. সোততো সদ্দে. ঘানতো গন্ধে. জিৰ্হাতো রসে. কাযতো ফোট্ঠব্বে. মনতো ধম্মে সৰতি আসৰতি সন্দতি পৰত্ততীতি এৰং আসৰনট্ঠেন আসৰাতি ৰেদিতব্বা.
পাল়িযং পন কত্থচি দ্ৰে আসৰা আগতা ‘‘দিট্ঠধম্মিকা চ আসৰা সম্পরাযিকা চ আসৰা’’তি, কত্থচি ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, আসৰা. কামাসৰো ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো’’তি তযো. অভিধম্মে তেযেৰ দিট্ঠাসৰেন সদ্ধিং চত্তারো. নিব্বেধিকপরিযাযে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা নিরযগামিনিযা, অত্থি আসৰা তিরচ্ছানযোনিগামিনিযা, অত্থি আসৰা পেত্তিৰিসযগামিনিযা, অত্থি আসৰা মনুস্সলোকগামিনিযা অত্থি আসৰা দেৰলোকগামিনিযা’’তি এৰং পঞ্চ. ছক্কনিপাতে আহুনেয্যসুত্তে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা সংৰরা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা পরিৰজ্জনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা অধিৰাসনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা ৰিনোদনা পহাতব্বা, অত্থি আসৰা ভাৰনা পহাতব্বা’’তি এৰং ছ. সব্বাসৰপরিযাযে তেযেৰ দস্সনাপহাতব্বেহি সদ্ধিং সত্ত. ইমস্মিং পন সঙ্গীতিসুত্তে তযো. তত্থ ‘‘যো কামেসু কামচ্ছন্দো’’তি এৰং ৰুত্তো পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামাসৰো নাম. ‘‘যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো’’তি এৰং ৰুত্তো সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো, ভৰৰসেন ৰা পত্থনা ভৰাসৰো নাম. ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা নযেন আগতা অৰিজ্জা অৰিজ্জাসৰো নামাতি. কামভৰাদযো কামধাতুআদিৰসেন ৰুত্তাযেৰ.
কামেসনাদীসু ‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামজ্ঝোসানং, অযং ৰুচ্চতি কামেসনা’’তি এৰং ৰুত্তো কামগৰেসনরাগো কামেসনা নাম. ‘‘তত্থ কতমা ভৰেসনা? যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো ভৰজ্ঝোসানং, অযং ৰুচ্চতি ভৰেসনা’’তি এৰং ৰুত্তো ভৰগৰেসনরাগো ভৰেসনা নাম. ‘‘তত্থ কতমা ব্রহ্মচরিযেসনা? সস্সতো লোকোতি ৰা…পে… নেৰ হোতি ন নহোতি তথাগতো পরম্মরণাতি ৰা, যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং ৰিপরিযেসগ্গাহো, অযং ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযেসনা’’তি এৰং ৰুত্তা দিট্ঠিগতিকসম্মতস্স ব্রহ্মচরিযস্স গৰেসনদিট্ঠি ব্রহ্মচরিযেসনা নাম. ন কেৰলঞ্চ ভৰরাগদিট্ঠিযোৰ, তদেকট্ঠং কম্মম্পি এসনাযেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? কামরাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি কামেসনা. তত্থ কতমা ভৰেসনা? ভৰরাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি ভৰেসনা. তত্থ কতমা ব্রহ্মচরিযেসনা? অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযেসনা’’তি.
ৰিধাসু ‘‘কথংৰিধং সীলৰন্তং ৰদন্তি, কথংৰিধং পঞ্ঞৰন্তং ৰদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) আকারসণ্ঠানং ৰিধা নাম. ‘‘একৰিধেন ঞাণৰত্থু দুৰিধেন ঞাণৰত্থূ’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭৫১) কোট্ঠাসো. ‘‘সেয্যোহমস্মীতি ৰিধা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৯২০) মানো ৰিধা নাম. ইধ সো অধিপ্পেতো. মানো হি সেয্যাদিৰসেন ৰিদহনতো ৰিধাতি ৰুচ্চতি. সেয্যোহমস্মীতি ইমিনা সেয্যসদিসহীনানং ৰসেন তযো মানা ৰুত্তা. সদিসহীনেসুপি এসেৰ নযো.
অযঞ্হি মানো নাম সেয্যস্স তিৰিধো, সদিসস্স তিৰিধো, হীনস্স তিৰিধোতি নৰৰিধো হোতি. তত্থ ‘‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মী’’তি মানো রাজূনঞ্চেৰ পব্বজিতানঞ্চ উপ্পজ্জতি.
রাজা হি রট্ঠেন ৰা ধনৰাহনেহি ৰা ‘‘কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং করোতি. পব্বজিতোপি সীলধুতঙ্গাদীহি ‘‘কো মযা সদিসো অত্থী’’তি এতং মানং করোতি. ‘‘সেয্যস্স সদিসোহমস্মী’’তি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি. রাজা হি রট্ঠেন ৰা ধনৰাহনেহি ৰা অঞ্ঞরাজূহি সদ্ধিং ময্হং কিং নানাকরণন্তি এতং মানং করোতি. পব্বজিতোপি সীলধুতঙ্গাদীহিপি অঞ্ঞেন ভিক্খুনা ময্হং কিং নানাকরণন্তি এতং মানং করোতি. ‘‘সেয্যস্স হীনোহমস্মী’’তি মানোপি এতেসংযেৰ উপ্পজ্জতি. যস্স হি রঞ্ঞো রট্ঠং ৰা ধনৰাহনাদীনি ৰা নাতিসম্পন্নানি হোন্তি, সো ময্হং রাজাতি ৰোহারমুখমত্তমেৰ, কিং রাজা নাম অহন্তি এতং মানং করোতি. পব্বজিতোপি অপ্পলাভসক্কারো অহং ধম্মকথিকো বহুস্সুতো মহাথেরোতি কথামত্তকমেৰ, কিং ধম্মকথিকো নামাহং কিং বহুস্সুতো কিং মহাথেরো যস্স মে লাভসক্কারো নত্থীতি এতং মানং করোতি.
‘‘সদিসস্স সেয্যোহমস্মী’’তি মানাদযো অমচ্চাদীনং উপ্পজ্জন্তি. অমচ্চো ৰা হি রট্ঠিযো ৰা ভোগযানৰাহনাদীহি কো মযা সদিসো অঞ্ঞো রাজপুরিসো অত্থীতি ৰা ময্হং অঞ্ঞেহি সদ্ধিং কিং নানাকরণন্তি ৰা অমচ্চোতি নামমেৰ ময্হং, ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি মে নত্থি, কিং অমচ্চো নামাহন্তি ৰা এতে মানে করোতি.
‘‘হীনস্স সেয্যোহমস্মী’’তি মানাদযো দাসাদীনং উপ্পজ্জন্তি. দাসো হি মাতিতো ৰা পিতিতো ৰা কো মযা সদিসো অঞ্ঞো দাসো নাম অত্থি, অঞ্ঞে জীৰিতুং অসক্কোন্তা কুচ্ছিহেতু দাসা জাতা, অহং পন পৰেণীআগতত্তা সেয্যোতি ৰা পৰেণীআগতভাৰেন উভতোসুদ্ধিকদাসত্তেন অসুকদাসেন নাম সদ্ধিং কিং ময্হং নানাকরণন্তি ৰা কুচ্ছিৰসেনাহং দাসব্য উপগতো, মাতাপিতুকোটিযা পন মে দাসট্ঠানং নত্থি, কিং দাসো নাম অহন্তি ৰা এতে মানে করোতি. যথা চ দাসো, এৰং পুক্কুসচণ্ডালাদযোপি এতে মানে করোন্তিযেৰ.
এত্থ চ সেয্যস্স সেয্যোহমস্মীতি, চ সদিসস্স সদিসোহমস্মীতি চ হীনস্স হীনোহমস্মীতি চ ইমে তযো মানা যাথাৰমানা নাম অরহত্তমগ্গৰজ্ঝা. সেসা ছ মানা অযাথাৰমানা নাম পঠমমগ্গৰজ্ঝা.
তযো অদ্ধাতি তযো কালা. অতীতো অদ্ধাতিআদীসু দ্ৰেপরিযাযা সুত্তন্তপরিযাযো চ অভিধম্মপরিযাযো চ. সুত্তন্তপরিযাযেন পটিসন্ধিতো পুব্বে অতীতো অদ্ধা নাম. চুতিতো পচ্ছা অনাগতো অদ্ধা নাম. সহ চুতিপটিসন্ধীহি তদন্তরং পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা নাম. অভিধম্মপরিযাযেন তীসু খণেসু ভঙ্গতো উদ্ধং অতীতো অদ্ধা নাম. উপ্পাদতো পুব্বে অনাগতো অদ্ধা নাম. খণত্তযে পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা নাম. অতীতাদিভেদো চ নাম অযং ধম্মানং হোতি, ন কালস্স. অতীতাদিভেদে পন ধম্মে উপাদায ইধ পরমত্থতো অৰিজ্জমানোপি কালো তেনেৰ ৰোহারেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
তযো অন্তাতি তযো কোট্ঠাসা. ‘‘কাযবন্ধনস্স অন্তো জীরতী’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ২৭৮) হি অন্তোযেৰ অন্তো. ‘‘এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) পরভাগো অন্তো. ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৰে, জীৰিকান’’ন্তি (সং. নি. ৩.৮০) এত্থ লামকভাৰো অন্তো. ‘‘সক্কাযো খো, আৰুসো, পঠমো অন্তো’’তিআদীসু (অ. নি. ৬.৬১) কোট্ঠাসো অন্তো. ইধ কোট্ঠাসো অধিপ্পেতো. সক্কাযোতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. সক্কাযসমুদযোতি তেসং নিব্বত্তিকা পুরিমতণ্হা. সক্কাযনিরোধোতি উভিন্নং অপ্পৰত্তিভূতং নিব্বানং. মগ্গো পন নিরোধাধিগমস্স উপাযত্তা নিরোধে গহিতে গহিতোৰাতি ৰেদিতব্বো.
দুক্খদুক্খতাতি দুক্খভূতা দুক্খতা. দুক্খৰেদনাযেতং নামং. সঙ্খারদুক্খতাতি সঙ্খারভাৰেন দুক্খতা. অদুক্খমসুখাৰেদনাযেতং নামং. সা হি সঙ্খতত্তা উপ্পাদজরাভঙ্গপীল়িতা, তস্মা অঞ্ঞদুক্খসভাৰৰিরহতো সঙ্খারদুক্খতাতি ৰুত্তা. ৰিপরিণামদুক্খতাতি ৰিপরিণামে দুক্খতা. সুখৰেদনাযেতং নামং. সুখস্স হি ৰিপরিণামে দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্মা সুখং ৰিপরিণামদুক্খতাতি ৰুত্তং. অপিচ ঠপেত্ৰা দুক্খৰেদনং সুখৰেদনঞ্চ সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা ‘‘সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তি ৰচনতো সঙ্খারদুক্খতাতি ৰেদিতব্বা.
মিচ্ছত্তনিযতোতি মিচ্ছাসভাৰো হুত্ৰা নিযতো. নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা সদ্ধিং আনন্তরিযকম্মস্সেতং নামং. সম্মাসভাৰে নিযতো সম্মত্তনিযতো. চতুন্নং অরিযমগ্গানমেতং নামং. ন নিযতোতি অনিযতো. অৰসেসানং ধম্মানমেতং নামং.
তযো তমাতি ‘‘তমন্ধকারো সম্মোহো অৰিজ্জোঘো মহাভযো’’তি ৰচনতো অৰিজ্জা তমো নাম. ইধ পন অৰিজ্জাসীসেন ৰিচিকিচ্ছা ৰুত্তা. আরব্ভাতি আগম্ম. কঙ্খতীতি কঙ্খং উপ্পাদেতি. ৰিচিকিচ্ছতীতি ৰিচিনন্তো কিচ্ছং আপজ্জতি, সন্নিট্ঠাতুং ন সক্কোতি. নাধিমুচ্ছতীতি তত্থ অধিমুচ্ছিতুং ন সক্কোতি. ন সম্পসীদতীতি তং আরব্ভ পসাদং আরোপেতুং ন সক্কোতি.
অরক্খেয্যানীতি ন রক্খিতব্বানি. তীসু দ্ৰারেসু পচ্চেকং রক্খণকিচ্চং নত্থি, সব্বানি সতিযা এৰ রক্খিতানীতি দীপেতি. নত্থি তথাগতস্সাতি. ‘‘ইদং নাম মে সহসা উপ্পন্নং কাযদুচ্চরিতং, ইমাহং যথা মে পরো ন জানাতি, তথা রক্খামি, পটিচ্ছাদেমী’’তি এৰং রক্খিতব্বং নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চরিতং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. কিং পন সেসখীণাসৰানং কাযসমাচারাদযো অপরিসুদ্ধাতি? নো অপরিসুদ্ধা. ন পন তথাগতস্স ৰিয পরিসুদ্ধা. অপ্পস্সুতখীণাসৰো হি কিঞ্চাপি লোকৰজ্জং নাপজ্জতি, পণ্ণত্তিযং পন অকোৰিদত্তা ৰিহারকারং কুটিকারং সহগারং সহসেয্যন্তি এৰরূপা কাযদ্ৰারে আপত্তিযো আপজ্জতি. সঞ্চরিত্তং পদসোধম্মং উত্তরিছপ্পঞ্চৰাচং ভূতারোচনন্তি এৰরূপা ৰচীদ্ৰারে আপত্তিযো আপজ্জতি. উপনিক্খিত্তসাদিযনৰসেন মনোদ্ৰারে রূপিযপ্পটিগ্গাহণাপত্তিং আপজ্জতি, ধম্মসেনাপতিসদিসস্সাপি হি খীণাসৰস্স মনোদ্ৰারে সউপারম্ভৰসেন মনোদুচ্চরিতং উপ্পজ্জতি এৰ.
চাতুমৰত্থুস্মিঞ্হি পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং সারিপুত্তমোগ্গল্লানানং পণামিতকালে তেসং অত্থায চাতুমেয্যকেহি সক্যেহি ভগৰতি খমাপিতে থেরো ভগৰতা ‘‘কিন্তি তে সারিপুত্ত অহোসি মযা ভিক্খুসঙ্ঘে পণামিতে’’তি পুট্ঠো অহং পরিসায অব্যত্তভাৰেন সত্থারা পণামিতো. ইতো দানি পট্ঠায পরং ন ওৰদিস্সামীতি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা আহ ‘‘এৰং খো মে, ভন্তে, অহোসি ভগৰতা ভিক্খুসঙ্ঘো পণামিতো, অপ্পোস্সুক্কো দানি ভগৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং অনুযুত্তো ৰিহরিস্সতি, মযম্পি দানি অপ্পোস্সুক্কা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং অনুযুত্তা ৰিহরিস্সামা’’তি.
অথস্স তস্মিং মনোদুচ্চরিতে উপারম্ভং আরোপেন্তো সত্থা আহ – ‘‘আগমেহি ত্ৰং, সারিপুত্ত ন খো তে, সারিপুত্ত, পুনপি এৰরূপং চিত্তং উপ্পাদেতব্ব’’ন্তি. এৰং পরং ন ওৰদিস্সামি নানুসাসিস্সামীতি ৰিতক্কিতমত্তম্পি থেরস্স মনোদুচ্চরিতং নাম জাতং. ভগৰতো পন এত্তকং নাম নত্থি, অনচ্ছরিযঞ্চেতং. সব্বঞ্ঞুতং পত্তস্স দুচ্চরিতং ন ভৰেয্য. বোধিসত্তভূমিযং ঠিতস্স ছব্বস্সানি পধানং অনুযুঞ্জন্তস্সাপি পনস্স নাহোসি. উদরচ্ছৰিযা পিট্ঠিকণ্টকং অল্লীনায ‘‘কালঙ্কতো সমণো গোতমো’’তি দেৰতানং ৰিমতিযা উপ্পজ্জমানাযপি ‘‘সিদ্ধত্থ কস্মা কিলমসি? সক্কা ভোগে চ ভুঞ্জিতুং পুঞ্ঞানি চ কাতু’’ন্তি মারেন পাপিমতা ৰুচ্চমানস্স ‘‘ভোগে ভুঞ্জিস্সামী’’তি ৰিতক্কমত্তম্পি নুপ্পজ্জতি. অথ নং মারো বোধিসত্তকালে ছব্বস্সানি বুদ্ধকালে একং ৰস্সং অনুবন্ধিত্ৰা কিঞ্চি ৰজ্জং অপস্সিত্ৰা ইদং ৰত্ৰা পক্কামি –
‘‘সত্তৰস্সানি ভগৰন্তং, অনুবন্ধিং পদাপদং;
ওতারং নাধিগচ্ছিস্সং, সম্বুদ্ধস্স সতীমতো’’তি. (সু. নি. ৪৪৮);
অপিচ অট্ঠারসন্নং বুদ্ধধম্মানং ৰসেনাপি ভগৰতো দুচ্চরিতাভাৰো ৰেদিতব্বো. অট্ঠারস বুদ্ধধম্মা নাম নত্থি তথাগতস্স কাযদুচ্চরিতং, নত্থি ৰচীদুচ্চরিতং, নত্থি মনোদুচ্চরিতং, অতীতে বুদ্ধস্স অপ্পটিহতঞাণং, অনাগতে, পচ্চুপ্পন্নে বুদ্ধস্স অপ্পটিহতঞাণং, সব্বং কাযকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি, সব্বং ৰচীকম্মং, সব্বং মনোকম্মং বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণানুপরিৰত্তি, নত্থি ছন্দস্স হানি, নত্থি ৰীরিযস্স হানি, নত্থি সতিযা হানি, নত্থি দৰা, নত্থি রৰা, নত্থি চলিতং নত্থি সহসা, নত্থি অব্যাৰটো মনো, নত্থি অকুসলচিত্তন্তি.
কিঞ্চনাতি পলিবোধা. রাগো কিঞ্চনন্তি রাগো উপ্পজ্জমানো সত্তে বন্ধতি পলিবুন্ধতি তস্মা কিঞ্চনন্তি ৰুচ্চতি. ইতরেসুপি দ্ৰীসু এসেৰ নযো.
অগ্গীতি অনুদহনট্ঠেন অগ্গি. রাগগ্গীতি রাগো উপ্পজ্জমানো সত্তে অনুদহতি ঝাপেতি, তস্মা অগ্গীতি ৰুচ্চতি. ইতরেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ ৰত্থূনি একা দহরভিক্খুনী চিত্তলপব্বতৰিহারে উপোসথাগারং গন্ত্ৰা দ্ৰারপালরূপকং ওলোকযমানা ঠিতা. অথস্সা অন্তো রাগো উপ্পন্নো. সা তেনেৰ ঝাযিত্ৰা কালমকাসি. ভিক্খুনিযো গচ্ছমানা ‘‘অযং দহরা ঠিতা, পক্কোসথ, ন’’ন্তি আহংসু. একা গন্ত্ৰা কস্মা ঠিতাসীতি হত্থে গণ্হি. গহিতমত্তা পরিৰত্তিত্ৰা পপতা. ইদং তাৰ রাগস্স অনুদহনতায ৰত্থু. দোসস্স পন অনুদহনতায মনোপদোসিকা দেৰা. মোহস্স অনুদহনতায খিড্ডাপদোসিকা দেৰা দট্ঠব্বা. মোহৰসেন হি তাসং সতিসম্মোসো হোতি. তস্মা খিড্ডাৰসেন আহারকালং অতিৰত্তিত্ৰা কালঙ্করোন্তি.
আহুনেয্যগ্গীতিআদীসু আহুনং ৰুচ্চতি সক্কারো, আহুনং অরহন্তীতি আহুনেয্যা. মাতাপিতরো হি পুত্তানং বহূপকারতায আহুনং অরহন্তি. তেসু ৰিপ্পটিপজ্জমানা পুত্তা নিরযাদীসু নিব্বত্তন্তি. তস্মা কিঞ্চাপি মাতাপিতরো নানুদহন্তি, অনুদহনস্স পন পচ্চযা হোন্তি. ইতি অনুদহনট্ঠেন আহুনেয্যগ্গীতি ৰুচ্চন্তি. স্ৰাযমত্থো মিত্তৰিন্দকৰত্থুনা দীপেতব্বো –
মিত্তৰিন্দকো হি মাতরা ‘‘তাত, অজ্জ উপোসথিকো হুত্ৰা ৰিহারে সব্বরত্তিং ধম্মস্সৰনং সুণ, সহস্সং তে দস্সামী’’তি ৰুত্তো ধনলোভেন উপোসথং সমাদায ৰিহারং গন্ত্ৰা ইদং ঠানং অকুতোভযন্তি সল্লক্খেত্ৰা ধম্মাসনস্স হেট্ঠা নিপন্নো সব্বরত্তিং নিদ্দাযিত্ৰা ঘরং অগমাসি. মাতা পাতোৰ যাগুং পচিত্ৰা উপনামেসি. সো সহস্সং গহেত্ৰাৰ পিৰি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘ধনং সংহরিস্সামী’’তি. সো নাৰায সমুদ্দং পক্খন্দিতুকামো অহোসি. অথ নং মাতা ‘‘তাত, ইমস্মিং কুলে চত্তালীসকোটিধনং অত্থি, অলং গমনেনা’’তি নিৰারেসি. সো তস্সা ৰচনং অনাদিযিত্ৰা গচ্ছতি এৰ. মাতা পুরতো অট্ঠাসি. অথ নং কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘অযং ময্হং পুরতো তিট্ঠতী’’তি পাদেন পহরিত্ৰা পতিতং অন্তরং কত্ৰা অগমাসি.
মাতা উট্ঠহিত্ৰা ‘‘মাদিসায মাতরি এৰরূপং কম্মং কত্ৰা গতস্স তে গতট্ঠানে সুখং ভৰিস্সতীতি এৰংসঞ্ঞী নাম ত্ৰং পুত্তা’’তি আহ. তস্স নাৰং আরুয্হ গচ্ছতো সত্তমে দিৰসে নাৰা অট্ঠাসি. অথ তে মনুস্সা ‘‘অদ্ধা এত্থ পাপপুরিসো অত্থি সলাকং দেথা’’তি আহংসু. সলাকা দিয্যমানা তস্সেৰ তিক্খত্তুং পাপুণাতি. তে তস্স উল়ুম্পং দত্ৰা তং সমুদ্দে পক্খিপিংসু. সো একং দীপং গন্ত্ৰা ৰিমানপেতীহি সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৰন্তো তাহি ‘‘পুরতো পুরতো মা অগমাসী’’তি ৰুচ্চমানোপি তদ্দিগুণং তদ্দিগুণং সম্পত্তিং পস্সন্তো অনুপুব্বেন খুরচক্কধরং একং অদ্দস. তস্স তং চক্কং পদুমপুপ্ফং ৰিয উপট্ঠাসি. সো তং আহ – ‘‘অম্ভো, ইদং তযা পিল়ন্ধিতং পদুমং ময্হং দেহী’’তি. ‘‘ন ইদং সামি পদুমং, খুরচক্কং এত’’ন্তি. সো ‘‘ৰঞ্চেসি মং, ত্ৰং কিং মযা পদুমং অদিট্ঠপুব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা ত্ৰং লোহিতচন্দনং ৰিলিম্পিত্ৰা পিল়ন্ধনং পদুমপুপ্ফং ময্হং ন দাতুকামোতি আহ. সো চিন্তেসি ‘‘অযম্পি মযা কতসদিসং কম্মং কত্ৰা তস্স ফলং অনুভৰিতুকামো’’তি. অথ নং ‘‘হন্দ রে’’তি ৰত্ৰা তস্স মত্থকে চক্কং পক্খিপি. তেন ৰুত্তং –
‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠাহিপি চ সোল়স;
সোল়সাহি চ বাত্তিংস, অত্রিচ্ছং চক্কমাসদো;
ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.১.১০৪).
গহপতীতি পন গেহসামিকো ৰুচ্চতি. সো মাতুগামস্স সযনৰত্থালঙ্কারাদিঅনুপ্পদানেন বহূপকারো. তং অতিচরন্তো মাতুগামো নিরযাদীসু নিব্বত্ততি, তস্মা সোপি পুরিমনযেনেৰ অনুদহনট্ঠেন গহপতগ্গীতি ৰুত্তো.
তত্থ ৰত্থু – কস্সপবুদ্ধস্স কালে সোতাপন্নস্স উপাসকস্স ভরিযা অতিচারিনী অহোসি. সো তং পচ্চক্খতো দিস্ৰা ‘‘কস্মা ত্ৰং এৰং করোসী’’তি আহ. সা ‘‘সচাহং এৰরূপং করোমি, অযং মে সুনখো ৰিলুপ্পমানো খাদতূ’’তি ৰত্ৰা কালঙ্কত্ৰা কণ্ণমুণ্ডকদহে ৰেমানিকপেতী হুত্ৰা নিব্বত্তা. দিৰা সম্পত্তিং অনুভৰতি, রত্তিং দুক্খং. তদা বারাণসীরাজা মিগৰং চরন্তো অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা অনুপুব্বেন কণ্ণমুণ্ডকদহং সম্পত্তো তায সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৰতি. সা তং ৰঞ্চেত্ৰা রত্তিং দুক্খং অনুভৰতি. সো ঞত্ৰা ‘‘কত্থ নু খো গচ্ছতী’’তি পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গন্ত্ৰা অৰিদূরে ঠিতো কণ্ণমুণ্ডকদহতো নিক্খমিত্ৰা তং ‘‘পটপট’’ন্তি খাদমানং একং সুনখং দিস্ৰা অসিনা দ্ৰিধা ছিন্দি. দ্ৰে অহেসুং. পুন ছিন্নে চত্তারো. পুন ছিন্নে অট্ঠ. পুন ছিন্নে সোল়স অহেসুং. সা ‘‘কিং করোসি সামী’’তি আহ. সো ‘‘কিং ইদ’’ন্তি আহ. সা ‘‘এৰং অকত্ৰা খেল়পিণ্ডং ভূমিযং নিট্ঠুভিত্ৰা পাদেন ঘংসাহী’’তি আহ. সো তথা অকাসি. সুনখা অন্তরধাযিংসু. তং দিৰসং তস্সা কম্মং খীণং. রাজা ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা গন্তুং আরদ্ধো. সা ‘‘ময্হং, সামি, কম্মং খীণং মা অগমা’’তি আহ. রাজা অসুত্ৰাৰ গতো.
দক্খিণেয্যগ্গীতি এত্থ পন দক্খিণাতি চত্তারো পচ্চযা, ভিক্খুসঙ্ঘো দক্খিণেয্যো. সো গিহীনং তীসু সরণেসু পঞ্চসু সীলেসু দসসু সীলেসু মাতাপিতুউপট্ঠানে ধম্মিকসমণব্রাহ্মণউপট্ঠানেতি এৰমাদীসু কল্যাণধম্মেসু নিযোজনেন বহূপকারো, তস্মিং মিচ্ছাপটিপন্না গিহী ভিক্খুসঙ্ঘং অক্কোসিত্ৰা পরিভাসিত্ৰা নিরযাদীসু নিব্বত্তন্তি, তস্মা সোপি পুরিমনযেনেৰ অনুদহনট্ঠেন দক্খিণেয্যগ্গীতি ৰুত্তো. ইমস্স পনত্থস্স ৰিভাৰনত্থং ৰিমানৰত্থুস্মিং রেৰতীৰত্থু ৰিত্থারেতব্বং.
‘‘তিৰিধেন রূপসঙ্গহো’’তি এত্থ তিৰিধেনাতি তীহি কোট্ঠাসেহি. সঙ্গহোতি জাতিসঞ্জাতিকিরিযগণনৰসেন চতুব্বিধো সঙ্গহো. তত্থ সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তূতিআদিকো (ম. নি. ১.৪৬২) জাতিসঙ্গহো. সব্বে কোসলকাতিআদিকো সঞ্জাতিসঙ্গহো. সব্বে হত্থারোহাতিআদিকো কিরিযসঙ্গহো. চক্খাযতনং কতমং খন্ধগণনং গচ্ছতীতি? চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতীতি. হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতন্তি অযং গণনসঙ্গহো, সো ইধ অধিপ্পেতো. তস্মা তিৰিধেন রূপসঙ্গহোতি তীহি কোট্ঠাসেহি রূপগণনাতি অত্থো.
সনিদস্সনাদীসু অত্তানং আরব্ভ পৰত্তেন চক্খুৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতেন সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনং. চক্খুপটিহননসমত্থতো সহ পটিঘেনাতি সপ্পটিঘং. তং অত্থতো রূপাযতনমেৰ. চক্খুৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতং নাস্স নিদস্সনন্তি অনিদস্সনং. সোতাদিপটিহননসমত্থতো সহ পটিঘেনাতি সপ্পটিঘং. তং অত্থতো চক্খাযতনাদীনি নৰ আযতনানি. ৰুত্তপ্পকারং নাস্স নিদস্সনন্তি অনিদস্সনং. নাস্স পটিঘোতি অপ্পটিঘং. তং অত্থতো ঠপেত্ৰা দসাযতনানি অৰসেসং সুখুমরূপং.
তযো সঙ্খারাতি সহজাতধম্মে চেৰ সম্পরাযে ফলধম্মে চ সঙ্খরোন্তি রাসী করোন্তীতি সঙ্খারা. অভিসঙ্খরোতীতি অভিসঙ্খারো. পুঞ্ঞো অভিসঙ্খারো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো.
‘‘তত্থ কতমো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো? কুসলা চেতনা কামাৰচরা রূপাৰচরা দানমযা সীলমযা ভাৰনামযা’’তি এৰং ৰুত্তানং অট্ঠন্নং কামাৰচরকুসলমহাচিত্তচেতনানং, পঞ্চন্নং রূপাৰচরকুসলচেতনানঞ্চেতং অধিৰচনং. এত্থ চ দানসীলমযা অট্ঠেৰ চেতনা হোন্তি. ভাৰনামযা তেরসাপি. যথা হি পগুণং ধম্মং সজ্ঝাযমানো একং দ্ৰে অনুসন্ধিং গতোপি ন জানাতি, পচ্ছা আৰজ্জন্তো জানাতি, এৰমেৰ কসিণপরিকম্মং করোন্তস্স পগুণজ্ঝানং পচ্চৰেক্খন্তস্স ঞাণৰিপ্পযুত্তাপি ভাৰনা হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ভাৰনামযা তেরসাপী’’তি.
তত্থ দানমযাদীসু ‘‘দানং আরব্ভ দানমধিকিচ্চ যা উপ্পজ্জতি চেতনা সঞ্চেতনা চেতযিতত্তং, অযং ৰুচ্চতি দানমযো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. সীলং আরব্ভ, ভাৰনং আরব্ভ, ভাৰনমধিকিচ্চ যা উপ্পজ্জতি চেতনা সঞ্চেতনা চেতযিতত্তং, অযং ৰুচ্চতি ভাৰনামযো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো’’তি অযং সঙ্খেপদেসনা.
চীৰরাদীসু পন চতূসু পচ্চযেসু রূপাদীসু ৰা ছসু আরম্মণেসু অন্নাদীসু ৰা দসসু দানৰত্থূসু তং তং দেন্তস্স তেসং উপ্পাদনতো পট্ঠায পুব্বভাগে, পরিচ্চাগকালে, পচ্ছা সোমনস্সচিত্তেন অনুস্সরণে চাতি তীসু কালেসু পৰত্তা চেতনা দানমযা নাম. সীলপূরণত্থায পন পব্বজিস্সামীতি ৰিহারং গচ্ছন্তস্স, পব্বজন্তস্স মনোরথং মত্থকং পাপেত্ৰা পব্বজিতো ৰতম্হি সাধু সাধূতি আৰজ্জন্তস্স, পাতিমোক্খং সংৰরন্তস্স, চীৰরাদযো পচ্চযে পচ্চৰেক্খন্তস্স, আপাথগতেসু রূপাদীসু চক্খুদ্ৰারাদীনি সংৰরন্তস্স, আজীৰং সোধেন্তস্স চ পৰত্তা চেতনা সীলমযা নাম.
পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তেন ৰিপস্সনামগ্গেন ‘‘চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৰেন্তস্স…পে… মনং. রূপে. ধম্মে. চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং. চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং. চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৰেদনং. রূপসঞ্ঞং, জরামরণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৰেন্তস্স পৰত্তা চেতনা ভাৰনামযা নামা’’তি অযং ৰিত্থারকথা.
অপুঞ্ঞো চ সো অভিসঙ্খারো চাতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. দ্ৰাদসঅকুসলচিত্তসম্পযুত্তানং চেতনানং এতং অধিৰচনং. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘তত্থ কতমো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো? অকুসলচেতনা কামাৰচরা, অযং ৰুচ্চতি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো’’তি. আনেঞ্জং নিচ্চলং সন্তং ৰিপাকভূতং অরূপমেৰ অভিসঙ্খরোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. চতুন্নং অরূপাৰচরকুসলচেতনানং এতং অধিৰচনং. যথাহ ‘‘তত্থ কতমো আনেঞ্জাভিসঙ্খারো? কুসলচেতনা অরূপাৰচরা, অযং ৰুচ্চতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারো’’তি.
পুগ্গলত্তিকে সত্তৰিধো পুরিসপুগ্গলো, তিস্সো সিক্খা সিক্খতীতি সেক্খো. খীণাসৰো সিক্খিতসিক্খত্তা পুন ন সিক্খিস্সতীতি অসেক্খো. পুথুজ্জনো সিক্খাহি পরিবাহিযত্তা নেৰসেক্খো নাসেক্খো.
থেরত্তিকে জাতিমহল্লকো গিহী জাতিত্থেরো নাম. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, থেরকরণা ধম্মা. ইধ, ভিক্খৰে, থেরো সীলৰা হোতি, বহুস্সুতো হোতি, চতুন্নং ঝানানং লাভী হোতি, আসৰানং খযা বহুস্সুতো হোতি, চতুন্নং ঝানানং লাভী হোতি, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো থেরকরণা ধম্মা’’তি (অ. নি. ৪.২২). এৰং ৰুত্তেসু ধম্মেসু একেন ৰা অনেকেহি ৰা সমন্নাগতো ধম্মথেরো নাম. অঞ্ঞতরো থেরনামকো ভিক্খূতি এৰং থেরনামকো ৰা, যং ৰা পন মহল্লককালে পব্বজিতং সামণেরাদযো দিস্ৰা থেরো থেরোতি ৰদন্তি, অযং সম্মুতিথেরো নাম.
পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূসু দানমেৰ দানমযং. পুঞ্ঞকিরিযা চ সা তেসং তেসং আনিসংসানং ৰত্থু চাতি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু. ইতরেসুপি দ্ৰীসু এসেৰ নযো. অত্থতো পন পুব্বে ৰুত্তদানমযচেতনাদিৰসেনেৰ সদ্ধিং পুব্বভাগঅপরভাগচেতনাহি ইমানি তীণি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি ৰেদিতব্বানি. একমেকঞ্চেত্থ পুব্বভাগতো পট্ঠায কাযেন করোন্তস্স কাযকম্মং হোতি. তদত্থং ৰাচং নিচ্ছারেন্তস্স ৰচীকম্মং. কাযঙ্গৰাচঙ্গং অচোপেত্ৰা মনসা চিন্তেন্তস্স মনোকম্মং. অন্নাদীনি দেন্তস্স চাপি অন্নদানাদীনি দেমীতি ৰা দানপারমিং আৰজ্জেত্ৰা ৰা দানকালে দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি. ৰত্তসীসে ঠত্ৰা দদতো সীলমযং. খযতো ৰযতো সম্মসনং পট্ঠপেত্ৰা দদতো ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি.
অপরানিপি সত্ত পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি অপচিতিসহগতং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, ৰেয্যাৰচ্চসহগতং, পত্তানুপ্পদানং, পত্তব্ভনুমোদনং, দেসনামযং, সৰনমযং, দিট্ঠিজুগতং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূতি. তত্থ মহল্লকং দিস্ৰা পচ্চুগ্গমনপত্তচীৰরপ্পটিগ্গহণঅভিৰাদনমগ্গসম্পদানাদিৰসেন অপচিতিসহগতং ৰেদিতব্বং. ৰুড্ঢতরানং ৰত্তপ্পটিপত্তিকরণৰসেন, গামং পিণ্ডায পৰিট্ঠং ভিক্খুং দিস্ৰা পত্তং গহেত্ৰা গামে ভিক্খং সমাদপেত্ৰা উপসংহরণৰসেন, ‘‘গচ্ছ ভিক্খূনং পত্তং আহরা’’তি সুত্ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা পত্তাহরণাদিৰসেন চ ৰেয্যাৰচ্চসহগতং ৰেদিতব্বং. চত্তারো পচ্চযে দত্ৰা সব্বসত্তানং পত্তি হোতূতি পৰত্তনৰসেন পত্তানুপ্পদানং ৰেদিতব্বং. পরেহি দিন্নায পত্তিযা সাধু সুট্ঠূতি অনুমোদনাৰসেন পত্তব্ভনুমোদনং ৰেদিতব্বং. একো ‘‘এৰং মং ‘ধম্মকথিকো’তি জানিস্সন্তী’’তি ইচ্ছায ঠত্ৰা লাভগরুকো হুত্ৰা দেসেতি, তং ন মহপ্ফলং. একো অত্তনো পগুণধম্মং অপচ্চাসীসমানো পরেসং দেসেতি, ইদং দেসনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম. একো সুণন্তো ‘‘ইতি মং ‘সদ্ধো’তি জানিস্সন্তী’’তি সুণাতি, তং ন মহপ্ফলং. একো ‘‘এৰং মে মহপ্ফলং ভৰিস্সতী’’তি হিতপ্ফরণেন মুদুচিত্তেন ধম্মং সুণাতি, ইদং সৰনমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু. দিট্ঠিজুগতং পন সব্বেসং নিযমলক্খণং. যংকিঞ্চি পুঞ্ঞং করোন্তস্স হি দিট্ঠিযা উজুভাৰেনেৰ মহপ্ফলং হোতি.
ইতি ইমেসং সত্তন্নং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং পুরিমেহেৰ তীহি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. এত্থ হি অপচিতিৰেয্যাৰচ্চানি সীলমযে. পত্তিদানপত্তব্ভনুমোদনানি দানমযে. দেসনাসৰনানি ভাৰনামযে. দিট্ঠিজুগতং তীসুপি সঙ্গহং গচ্ছতি.
চোদনাৰত্থূনীতি চোদনাকারণানি. দিট্ঠেনাতি মংসচক্খুনা ৰা দিব্বচক্খুনা ৰা ৰীতিক্কমং দিস্ৰা চোদেতি. সুতেনাতি পকতিসোতেন ৰা দিব্বসোতেন ৰা পরস্স সদ্দং সুত্ৰা চোদেতি. পরিসঙ্কায ৰাতি দিট্ঠপরিসঙ্কিতেন ৰা সুতপরিসঙ্কিতেন ৰা মুতপরিসঙ্কিতেন ৰা চোদেতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সমন্তপাসাদিকাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
কামূপপত্তিযোতি কামূপসেৰনা কামপ্পটিলাভা ৰা. পচ্চুপট্ঠিতকামাতি নিবদ্ধকামা নিবদ্ধারম্মণা. সেয্যথাপি মনুস্সাতি যথা মনুস্সা. মনুস্সা হি নিবদ্ধেযেৰ ৰত্থুস্মিং ৰসং ৰত্তেন্তি. যত্থ পটিবদ্ধচিত্তা হোন্তি, সতম্পি সহস্সম্পি দত্ৰা মাতুগামং আনেত্ৰা নিবদ্ধভোগং ভুঞ্জন্তি. একচ্চে দেৰা নাম চতুদেৰলোকৰাসিনো. তেপি নিবদ্ধৰত্থুস্মিংযেৰ ৰসং ৰত্তেন্তি. একচ্চে ৰিনিপাতিকা নাম নেরযিকে ঠপেত্ৰা অৰসেসা মচ্ছকচ্ছপাদযোপি হি নিবদ্ধৰত্থুস্মিংযেৰ ৰসং ৰত্তেন্তি. মচ্ছো অত্তনো মচ্ছিযা কচ্ছপো কচ্ছপিযাতি. নিম্মিনিত্ৰা নিম্মিনিত্ৰাতি নীলপীতাদিৰসেন যাদিসং যাদিসং অত্তনো রূপং ইচ্ছন্তি, তাদিসং তাদিসং নিম্মিনিত্ৰা আযস্মতো অনুরুদ্ধস্স পুরতো মনাপকাযিকা দেৰতা ৰিয. নিম্মানরতীতি এৰং সযং নিম্মিতে নিম্মিতে নিম্মানে রতি এতেসন্তি নিম্মানরতী. পরনিম্মিতকামাতি পরেহি নিম্মিতকামা. তেসঞ্হি মনং ঞত্ৰা পরে যথারুচিতং কামভোগং নিম্মিনন্তি, তে তত্থ ৰসং ৰত্তেন্তি. কথং পরস্স মনং জানন্তীতি? পকতিসেৰনৰসেন. যথা হি কুসলো সূদো রঞ্ঞো ভুঞ্জন্তস্স যং যং সো বহুং গণ্হাতি, তং তং তস্স রুচ্চতীতি জানাতি, এৰং পকতিযা অভিরুচিতারম্মণং ঞত্ৰা তাদিসকংযেৰ নিম্মিনন্তি. তে তত্থ ৰসং ৰত্তেন্তি, মেথুনং সেৰন্তি. কেচি পন থেরা ‘‘হসিতমত্তেন ওলোকিতমত্তেন আলিঙ্গিতমত্তেন চ তেসং কামকিচ্চং ইজ্ঝতী’’তি ৰদন্তি, তং অট্ঠকথাযং ‘‘এতং পন নত্থী’’তি পটিক্খিত্তং. ন হি কাযেন অফুসন্তস্স ফোট্ঠব্বং কামকিচ্চং সাধেতি. ছন্নম্পি হি কামাৰচরানং কামা পাকতিকা এৰ. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘ছ এতে কামাৰচরা, সব্বকামসমিদ্ধিনো;
সব্বেসং একসঙ্খাতং, আযু ভৰতি কিত্তক’’ন্তি. (ৰিভ. ১০২৩);
সুখূপপত্তিযোতি সুখপ্পটিলাভা. উপ্পাদেত্ৰা উপ্পাদেত্ৰা সুখং ৰিহরন্তীতি তে হেট্ঠা পঠমজ্ঝানসুখং নিব্বত্তেত্ৰা উপরি ৰিপাকজ্ঝানসুখং অনুভৰন্তীতি অত্থো. সুখেন অভিসন্নাতি দুতিযজ্ঝানসুখেন তিন্তা. পরিসন্নাতি সমন্ততো তিন্তা. পরিপূরাতি পরিপুণ্ণা. পরিপ্ফুটাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ইদম্পি ৰিপাকজ্ঝানসুখমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. অহোসুখং অহোসুখন্তি তেসং কির ভৰলোভো মহা উপ্পজ্জতি. তস্মা কদাচি করহচি এৰং উদানং উদানেন্তি. সন্তমেৰাতি পণীতমেৰ. তুসিতাতি ততো উত্তরিং সুখস্স অপত্থনতো সন্তুট্ঠা হুত্ৰা. সুখং পটিৰেদেন্তীতি ততিযজ্ঝানসুখং অনুভৰন্তি.
সেক্খা পঞ্ঞাতি সত্ত অরিযপঞ্ঞা. অরহতো পঞ্ঞা অসেক্খা. অৰসেসা পঞ্ঞা নেৰসেক্খানাসেক্খা.
চিন্তামযাদীসু অযং ৰিত্থারো – ‘‘তত্থ কতমা চিন্তামযা পঞ্ঞা? যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা সিপ্পাযতনেসু যোগৰিহিতেসু ৰা ৰিজ্জাট্ঠানেসু কম্মস্সকতং ৰা সচ্চানুলোমিকং ৰা রূপং অনিচ্চন্তি ৰা…পে… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি ৰা যং এৰরূপং অনুলোমিকং খন্তিং দিট্ঠিং রুচিং মুত্তিং পেক্খং ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং পরতো অসুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি চিন্তামযা পঞ্ঞা. তত্থ কতমা সুতমযা পঞ্ঞা? যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসু…পে… ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং পরতো সুত্ৰা পটিলভতি, অযং ৰুচ্চতি সুতমযা পঞ্ঞা. (তত্থ কতমা ভাৰনামযা পঞ্ঞা?) সব্বাপি সমাপন্নস্স পঞ্ঞা ভাৰনামযা পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৬৮-৬৯).
সুতাৰুধন্তি সুতমেৰ আৰুধং. তং অত্থতো তেপিটকং বুদ্ধৰচনং. তঞ্হি নিস্সায ভিক্খু পঞ্ঞাৰুধং নিস্সায সূরো যোধো অৰিকম্পমানো মহাকন্তারং ৰিয সংসারকন্তারং অতিক্কমতি অৰিহঞ্ঞমানো. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘সুতাৰুধো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতি, সাৰজ্জং পজহতি, অনৰজ্জং ভাৰেতি, সুদ্ধমত্তানং পরিহরতী’’তি (অ. নি. ৭.৬৭).
পৰিৰেকাৰুধন্তি ‘‘কাযৰিৰেকো চিত্তৰিৰেকো উপধিৰিৰেকো’’তি অযং তিৰিধোপি ৰিৰেকোৰ আৰুধং. তস্স নানাকরণং কাযৰিৰেকো ৰিৰেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিরতানং. চিত্তৰিৰেকো চ পরিসুদ্ধচিত্তানং পরমৰোদানপ্পত্তানং. উপধিৰিৰেকো চ নিরুপধীনং পুগ্গলানং. ইমস্মিঞ্হি তিৰিধে ৰিৰেকে অভিরতো, ন কুতোচি ভাযতি. তস্মা অযম্পি অৰস্সযট্ঠেন আৰুধন্তি ৰুত্তো. লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞাৰ আৰুধং পঞ্ঞাৰুধং. যস্স সা অত্থি, সো ন কুতোচি ভাযতি, ন চস্স কোচি ভাযতি. তস্মা সাপি অৰস্সযট্ঠেনেৰ আৰুধন্তি ৰুত্তা.
অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযন্তি ইতো পুব্বে অনঞ্ঞাতং অৰিদিতং ধম্মং জানিস্সামীতি পটিপন্নস্স উপ্পন্নং ইন্দ্রিযং. সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্সেতং অধিৰচনং. অঞ্ঞিন্দ্রিযন্তি অঞ্ঞাভূতং আজাননভূতং ইন্দ্রিযং. সোতাপত্তিফলতো পট্ঠায ছসু ঠানেসু ঞাণস্সেতং অধিৰচনং. অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযন্তি অঞ্ঞাতাৰীসু জাননকিচ্চপরিযোসানপ্পত্তেসু ধম্মেসু ইন্দ্রিযং. অরহত্তফলঞাণস্সেতং অধিৰচনং.
মংসচক্খু চক্খুপসাদো. দিব্বচক্খু আলোকনিস্সিতং ঞাণং. পঞ্ঞাচক্খু লোকিযলোকুত্তরপঞ্ঞা.
অধিসীলসিক্খাদীসু অধিসীলঞ্চ তং সিক্খিতব্বতো সিক্খা চাতি অধিসীলসিক্খা. ইতরস্মিং দ্ৰযেপি এসেৰ নযো. তত্থ সীলং অধিসীলং, চিত্তং অধিচিত্তং, পঞ্ঞা অধিপঞ্ঞাতি অযং পভেদো ৰেদিতব্বো –
সীলং নাম পঞ্চসীলদসসীলানি, পাতিমোক্খসংৰরো অধিসীলং নাম. অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তং, ৰিপস্সনাপাদকজ্ঝানং অধিচিত্তং. কম্মস্সকতঞাণং পঞ্ঞা, ৰিপস্সনাপঞ্ঞা অধিপঞ্ঞা. অনুপ্পন্নেপি হি বুদ্ধুপ্পাদে পৰত্ততীতি পঞ্চসীলদসসীলানি সীলমেৰ, পাতিমোক্খসংৰরসীলং বুদ্ধুপ্পাদেযেৰ পৰত্ততীতি অধিসীলং. চিত্তপঞ্ঞাসুপি এসেৰ নযো. অপিচ নিব্বানং পত্থযন্তেন সমাদিন্নং পঞ্চসীলম্পি দসসীলম্পি অধিসীলমেৰ. সমাপন্না অট্ঠ সমাপত্তিযোপি অধিচিত্তমেৰ. সব্বং ৰা লোকিযং সীলমেৰ, লোকুত্তরং অধিসীলং. চিত্তপঞ্ঞাসুপি এসেৰ নযো.
ভাৰনাসু খীণাসৰস্স পঞ্চদ্ৰারিককাযো কাযভাৰনা নাম. অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তভাৰনা নাম. অরহত্তফলপঞ্ঞা পঞ্ঞাভাৰনা নাম. খীণাসৰস্স হি একন্তেনেৰ পঞ্চদ্ৰারিককাযো সুভাৰিতো হোতি. অট্ঠ সমাপত্তিযো চস্স ন অঞ্ঞেসং ৰিয দুব্বলা, তস্সেৰ চ পঞ্ঞা ভাৰিতা নাম হোতি পঞ্ঞাৰেপুল্লপত্তিযা. তস্মা এৰং ৰুত্তং.
অনুত্তরিযেসু ৰিপস্সনা দস্সনানুত্তরিযং মগ্গো পটিপদানুস্সরিযং. ফলং ৰিমুত্তানুত্তরিযং. ফলং ৰা দস্সনানুত্তরিযং. মগ্গো পটিপদানুত্তরিযং. নিব্বানং ৰিমুত্তানুত্তরিযং. নিব্বানং ৰা দস্সনানুত্তরিযং, ততো উত্তরিঞ্হি দট্ঠব্বং নাম নত্থি. মগ্গো পটিপদানুত্তরিযং. ফলং ৰিমুত্তানুত্তরিযং. অনুত্তরিযন্তি উত্তমং জেট্ঠকং.
সমাধীসু পঠমজ্ঝানসমাধি সৰিতক্কসৰিচারো. পঞ্চকনযেন দুতিযজ্ঝানসমাধি অৰিতক্কৰিচারমত্তো. সেসো অৰিতক্কঅৰিচারো.
সুঞ্ঞতাদীসু তিৰিধা কথা আগমনতো, সগুণতো, আরম্মণতোতি. আগমনতো নাম একো ভিক্খু অনত্ততো অভিনিৰিসিত্ৰা অনত্ততো দিস্ৰা অনত্ততো ৰুট্ঠাতি, তস্স ৰিপস্সনা সুঞ্ঞতা নাম হোতি. কস্মা? অসুঞ্ঞতত্তকারকানং কিলেসানং অভাৰা. ৰিপস্সনাগমনেন মগ্গসমাধি সুঞ্ঞতো নাম হোতি. মগ্গাগমনেন ফলসমাধি সুঞ্ঞতো নাম. অপরো অনিচ্চতো অভিনিৰিসিত্ৰা অনিচ্চতো দিস্ৰা অনিচ্চতো ৰুট্ঠাতি. তস্স ৰিপস্সনা অনিমিত্তা নাম হোতি. কস্মা? নিমিত্তকারককিলেসাভাৰা. ৰিপস্সনাগমনেন মগ্গসমাধি অনিমিত্তো নাম হোতি. মগ্গাগমনেন ফলং অনিমিত্তং নাম. অপরো দুক্খতো অভিনিৰিসিত্ৰা দুক্খতো দিস্ৰা দুক্খতো ৰুট্ঠাতি, তস্স ৰিপস্সনা অপ্পণিহিতা নাম হোতি. কস্মা? পণিধিকারককিলেসাভাৰা. ৰিপস্সনাগমনেন মগ্গসমাধি অপ্পণিহিতো নাম. মগ্গাগমনেন ফলং অপ্পণিহিতং নামাতি অযং আগমনতো কথা. মগ্গসমাধি পন রাগাদীহি সুঞ্ঞতত্তা সুঞ্ঞতো, রাগনিমিত্তাদীনং অভাৰা অনিমিত্তো, রাগপণিধিআদীনং অভাৰা অপ্পণিহিতোতি অযং সগুণতো কথা. নিব্বানং রাগাদীহি সুঞ্ঞতত্তা রাগাদিনিমিত্তপণিধীনঞ্চ অভাৰা সুঞ্ঞতঞ্চেৰ অনিমিত্তঞ্চ অপ্পণিহিতঞ্চ. তদারম্মণো মগ্গসমাধি সুঞ্ঞতো অনিমিত্তো অপ্পণিহিতো. অযং আরম্মণতো কথা.
সোচেয্যানীতি সুচিভাৰকরা সোচেয্যপ্পটিপদা ধম্মা. ৰিত্থারো পনেত্থ ‘‘তত্থ কতমং কাযসোচেয্যং? পাণাতিপাতা ৰেরমণী’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তানং তিণ্ণং সুচরিতানং ৰসেন ৰেদিতব্বো.
মোনেয্যানীতি মুনিভাৰকরা মোনেয্যপ্পটিপদা ধম্মা. তেসং ৰিত্থারো ‘‘তত্থ কতমং কাযমোনেয্যং? তিৰিধকাযদুচ্চরিতস্স পহানং কাযমোনেয্যং, তিৰিধং কাযসুচরিতং কাযমোনেয্যং, কাযারম্মণে ঞাণং কাযমোনেয্যং, কাযপরিঞ্ঞা কাযমোনেয্যং, কাযপরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো কাযমোনেয্যং, কাযস্মিং ছন্দরাগপ্পহানং কাযমোনেয্যং, কাযসঙ্খারনিরোধা চতুত্থজ্ঝানসমাপত্তি কাযমোনেয্যং. তত্থ কতমং ৰচীমোনেয্যং? চতুব্বিধৰচীদুচ্চরিতস্স পহানং ৰচীমোনেয্যং, চতুব্বিধং ৰচীসুচরিতং ৰচীমোনেয্যং, ৰাচারম্মণে ঞাণং ৰচীমোনেয্যং ৰাচাপরিঞ্ঞা ৰচীমোনেয্যং পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো, ৰাচায ছন্দরাগপ্পহানং, ৰচীসঙ্খারনিরোধা দুতিযজ্ঝানসমাপত্তি ৰচীমোনেয্যং. তত্থ কতমং মনোমোনেয্যং? তিৰিধমনোদুচ্চরিতস্স পহানং মনোমোনেয্যং, তিৰিধং মনোসুচরিতং মনোমোনেয্যং, মনারম্মণে ঞাণং মনোমোনেয্যং, মনোপরিঞ্ঞা মনোমোনেয্যং. পরিঞ্ঞাসহগতো মগ্গো, মনস্মিং ছন্দরাগপ্পহানং, চিত্তসঙ্খারনিরোধা সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধসমাপত্তি মনোমোনেয্য’’ন্তি (মহানি. ১৪).
কোসল্লেসু আযোতি ৰুড্ঢি. অপাযোতি অৰুড্ঢি. তস্স তস্স কারণং উপাযো. তেসং পজাননা কোসল্লং. ৰিত্থারো পন ৰিভঙ্গে ৰুত্তোযেৰ.
ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘তত্থ কতমং আযকোসল্লং? ইমে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ অকুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ অকুসলা ধম্মা নিরুজ্ঝন্তি. ইমে ৰা পন মে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্তন্তীতি, যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি. ইদং ৰুচ্চতি আযকোসল্লং. তত্থ কতমং অপাযকোসল্লং? ইমে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ কুসলা ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ কুসলা ধম্মা নিরুজ্ঝন্তি. ইমে ৰা পন মে ধম্মে মনসিকরোতো অনুপ্পন্না চেৰ অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না চ অকুসলা ধম্মা ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা সংৰত্তন্তীতি, যা তত্থ পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি. ইদং ৰুচ্চতি অপাযকোসল্লং. সব্বাপি তত্রুপাযা পঞ্ঞা উপাযকোসল্ল’’ন্তি (ৰিভ. ৭৭১). ইদং পন অচ্চাযিককিচ্চে ৰা ভযে ৰা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনত্থং ঠানুপ্পত্তিযা কারণজাননৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং.
মদাতি মজ্জনাকারৰসেন পৰত্তমানা. তেসু ‘‘অহং নিরোগো সট্ঠি ৰা সত্ততি ৰা ৰস্সানি অতিক্কন্তানি, ন মে হরীতকীখণ্ডম্পি খাদিতপুব্বং, ইমে পনঞ্ঞে অসুকং নাম ঠানং রুজ্জতি, ভেসজ্জং খাদামাতি ৰিচরন্তি, কো অঞ্ঞো মাদিসো নিরোগো নামা’’তি এৰং মানকরণং আরোগ্যমদো. ‘‘মহল্লককালে পুঞ্ঞং করিস্সাম, দহরম্হ তাৰা’’তি যোব্বনে ঠত্ৰা মানকরণং যোব্বনমদো. ‘‘চিরং জীৰিং, চিরং জীৰামি, চিরং জীৰিস্সামি; সুখং জীৰিং, সুখং জীৰামি, সুখং জীৰিস্সামী’’তি এৰং মানকরণং জীৰিতমদো.
আধিপতেয্যেসু অধিপতিতো আগতং আধিপতেয্যং. ‘‘এত্তকোম্হি সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায ৰিমুত্তিযা, ন মে এতং পতিরূপ’’ন্তি এৰং অত্তানং অধিপত্তিং জেট্ঠকং কত্ৰা পাপস্স অকরণং অত্তাধিপতেয্যং নাম. লোকং অধিপতিং কত্ৰা অকরণং লোকাধিপতেয্যং নাম. লোকুত্তরধম্মং অধিপতিং কত্ৰা অকরণং ধম্মাধিপতেয্যং নাম.
কথাৰত্থূনীতি কথাকারণানি. অতীতং ৰা অদ্ধানন্তি অতীতং ধম্মং, অতীতক্খন্ধেতি অত্থো. অপিচ ‘‘যং, ভিক্খৰে, রূপং অতীতং নিরুদ্ধং ৰিপরিণতং, ‘অহোসী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অহোসী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি ‘অহোসী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ন তস্স সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘ভৰিস্সতী’তি (সং. নি. ৩.৬২) এৰং আগতেন নিরুত্তিপথসুত্তেনপেত্থ অত্থো দীপেতব্বো.
ৰিজ্জাতি তমৰিজ্ঝনট্ঠেন ৰিজ্জা. ৰিদিতকরণট্ঠেনাপি ৰিজ্জা. পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণঞ্হি উপ্পজ্জমানং পুব্বেনিৰাসং ছাদেত্ৰা ঠিতং তমং ৰিজ্ঝতি, পুব্বেনিৰাসঞ্চ ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা. চুতূপপাতঞাণং চুতিপটিসন্ধিচ্ছাদকং তমং ৰিজ্ঝতি, তঞ্চ ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা. আসৰানং খযে ঞাণং চতুসচ্চচ্ছাদকং তমং ৰিজ্ঝতি, চতুসচ্চধম্মঞ্চ ৰিদিতং করোতীতি ৰিজ্জা.
ৰিহারেসু অট্ঠ সমাপত্তিযো দিব্বো ৰিহারো. চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা ব্রহ্মা ৰিহারো. ফলসমাপত্তি অরিযো ৰিহারো.
পাটিহারিযানি কেৰট্টসুত্তে ৰিত্থারিতানেৰ.
‘‘ইমে খো, আৰুসো’’তিআদীসু ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. ইতি সমসট্ঠিযা তিকানং ৰসেন অসীতিসতপঞ্হে কথেন্তো থেরো সামগ্গিরসং দস্সেসীতি.
তিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুক্কৰণ্ণনা
৩০৬. ইতি তিকৰসেন সামগ্গিরসং দস্সেত্ৰা ইদানি চতুক্কৰসেন দস্সেতুং পুন দেসনং আরভি. তত্থ ‘‘সতিপট্ঠানচতুক্কং’’ পুব্বে ৰিত্থারিতমেৰ.
সম্মপ্পধানচতুক্কে ছন্দং জনেতীতি ‘‘যো ছন্দো ছন্দিকতা কত্তুকম্যতা কুসলো ধম্মচ্ছন্দো’’তি এৰং ৰুত্তং কত্তুকম্যতং জনেতি. ৰাযমতীতি ৰাযামং করোতি. ৰীরিযং আরভতীতি ৰীরিযং জনেতি. চিত্তং পগ্গণ্হাতীতি চিত্তং উপত্থম্ভেতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারো পন সম্মপ্পধানৰিভঙ্গে আগতোযেৰ.
ইদ্ধিপাদেসু ছন্দং নিস্সায পৰত্তো সমাধি ছন্দসমাধি. পধানভূতা সঙ্খারা পধানসঙ্খারা. সমন্নাগতন্তি তেহি ধম্মেহি উপেতং. ইদ্ধিযা পাদং, ইদ্ধিভূতং ৰা পাদন্তি ইদ্ধিপাদং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ইদ্ধিপাদৰিভঙ্গে আগতো এৰ. ৰিসুদ্ধিমগ্গে পনস্স অত্থো দীপিতো. ঝানকথাপি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতাৰ.
৩০৭. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারাযাতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে সুখৰিহারত্থায. ইধ ফলসমাপত্তিঝানানি, খীণাসৰস্স অপরভাগে নিব্বত্তিতঝানানি চ কথিতানি.
আলোকসঞ্ঞং মনসিকরোতীতি দিৰা ৰা রত্তিং ৰা সূরিযচন্দপজ্জোতমণিআদীনং আলোকং আলোকোতি মনসিকরোতি. দিৰাসঞ্ঞং অধিট্ঠাতীতি এৰং মনসি কত্ৰা দিৰাতিসঞ্ঞং ঠপেতি. যথা দিৰা তথা রত্তিন্তি যথা দিৰা দিট্ঠো আলোকো, তথেৰ তং রত্তিং মনসিকরোতি. যথা রত্তিং তথা দিৰাতি যথা রত্তিং আলোকো দিট্ঠো, এৰমেৰ দিৰা মনসিকরোতি. ইতি ৰিৰটেন চেতসাতি এৰং অপিহিতেন চিত্তেন. অপরিযোনদ্ধেনাতি সমন্ততো অনদ্ধেন. সপ্পভাসন্তি সওভাসং. ঞাণদস্সনপটিলাভাযাতি ঞাণদস্সনপটিলাভত্থায. ইমিনা কিং কথিতং? মিদ্ধৰিনোদনআলোকো কথিতো পরিকম্মআলোকো ৰা. ইমিনা কিং কথিতং হোতি? খীণাসৰস্স দিব্বচক্খুঞাণং. তস্মিং ৰা আগতেপি অনাগতেপি পাদকজ্ঝানসমাপত্তিমেৰ সন্ধায ‘‘সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতী’’তি ৰুত্তং.
সতিসম্পজঞ্ঞাযাতি সত্তট্ঠানিকস্স সতিসম্পজঞ্ঞস্স অত্থায. ৰিদিতা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তীতিআদীসু খীণাসৰস্স ৰত্থু ৰিদিতং হোতি আরম্মণং ৰিদিতং ৰত্থারম্মণং ৰিদিতং. ৰত্থারম্মণৰিদিততায এৰং ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি, এৰং তিট্ঠন্তি, এৰং নিরুজ্ঝন্তি. ন কেৰলঞ্চ ৰেদনা এৰ ইধ ৰুত্তা সঞ্ঞাদযোপি, অৰুত্তা চেতনাদযোপি, ৰিদিতা চ উপ্পজ্জন্তি চেৰ তিট্ঠন্তি চ নিরুজ্ঝন্তি চ. অপি চ ৰেদনায উপ্পাদো ৰিদিতো হোতি, উপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি. অৰিজ্জাসমুদযা ৰেদনাসমুদযো, তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযো, ফস্সসমুদযা ৰেদনাযসমুদযো. নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স সমুদযং পস্সতি. এৰং ৰেদনায উপ্পাদো ৰিদিতো হোতি. কথং ৰেদনায উপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকরোতো খযতূপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি. দুক্খতো মনসিকরোতো ভযতূপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি. অনত্ততো মনসিকরোতো সুঞ্ঞতূপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি. এৰং ৰেদনায উপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি, খযতো ভযতো সুঞ্ঞতো জানাতি. কথং ৰেদনায অত্থঙ্গমো ৰিদিতো হোতি? অৰিজ্জানিরোধা ৰেদনানিরোধো.…পে… এৰং ৰেদনায অত্থঙ্গমো ৰিদিতো হোতি. ইমিনাপি নযেনেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
ইতি রূপন্তিআদি ৰুত্তনযমেৰ. অযং আৰুসো সমাধিভাৰনাতি অযং আসৰানং খযঞাণস্স পাদকজ্ঝানসমাধিভাৰনা.
৩০৮. অপ্পমঞ্ঞাতি পমাণং অগহেত্ৰা অনৰসেসফরণৰসেন অপ্পমঞ্ঞাৰ. অনুপদৰণ্ণনা পন ভাৰনাসমাধিৰিধানঞ্চ এতাসং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতমেৰ. অরূপকথাপি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতাৰ.
অপস্সেনানীতি অপস্সযানি. সঙ্খাযাতি ঞাণেন ঞত্ৰা. পটিসেৰতীতি ঞাণেন ঞত্ৰা সেৰিতব্বযুত্তকমেৰ সেৰতি. তস্স চ ৰিত্থারো ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরং পরিভুঞ্জতী’’তিআদিনা নযেন ৰেদিতব্বো. সঙ্খাযেকং অধিৰাসেতীতি ঞাণেন ঞত্ৰা অধিৰাসেতব্বযুত্তকমেৰ অধিৰাসেতি. ৰিত্থারো পনেত্থ ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো খমো হোতি সীতস্সা’’তিআদিনা নযেন ৰেদিতব্বো. পরিৰজ্জেতীতি ঞাণেন ঞত্ৰা পরিৰজ্জেতুং যুত্তমেৰ পরিৰজ্জেতি. তস্স ৰিত্থারো ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো চণ্ডং হত্থিং পরিৰজ্জেতী’’তিআদিনা নযেন ৰেদিতব্বো. ৰিনোদেতীতি ঞাণেন ঞত্ৰা ৰিনোদেতব্বমেৰ ৰিনোদেতি, নুদতি নীহরতি অন্তো পৰিসিতুং ন দেতি. তস্স ৰিত্থারো ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনা নযেন ৰেদিতব্বো.