২. মহানিদানসুত্তৰণ্ণনা

নিদানৰণ্ণনা

৯৫. এৰং মে সুতং…পে… কুরূসূতি মহানিদানসুত্তং. তত্রাযং অনুত্তানপদৰণ্ণনা. কুরূসু ৰিহরতীতি কুরূ নাম জানপদিনো রাজকুমারা, তেসং নিৰাসো একোপি জনপদো রুল়্হীসদ্দেন ‘‘কুরূ’’তি ৰুচ্চতি. তস্মিং কুরূসু জনপদে. অট্ঠকথাচরিযা পনাহু – মন্ধাতুকালে তীসু দীপেসু মনুস্সা ‘‘জম্বুদীপো নাম বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধমহাসাৰকচক্কৰত্তিপ্পভুতীনং উত্তমমনুস্সানং উপ্পত্তিভূমি উত্তমদীপো অতিরমণীযো’’তি সুত্ৰা রঞ্ঞা মন্ধাতুচক্কৰত্তিনা চক্করতনং পুরক্খত্ৰা চত্তারো দীপে অনুসংযাযন্তেন সদ্ধিং আগমংসু. ততো রাজা পরিণাযকরতনং পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো মনুস্সলোকতো রমণীযতরং ঠান’’ন্তি. কস্মা দেৰ এৰং ভণসি? কিং ন পস্সসি চন্দিমসূরিযানং আনুভাৰং, ননু এতেসং ঠানং ইতো রমণীযতরন্তি? রাজা চক্করতনং পুরক্খত্ৰা তত্থ অগমাসি. চত্তারো মহারাজানো – ‘‘মন্ধাতুমহারাজা আগতো’’তি সুত্ৰাৰ ‘‘মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো রাজা, ন সক্কা যুদ্ধেন পটিবাহিতু’’ন্তি সকং রজ্জং নিয্যাতেসুং. সো তং গহেত্ৰা পুন পুচ্ছি – ‘‘অত্থি নু খো ইতো রমণীযতরং ঠান’’ন্তি?

অথস্স তাৰতিংসভৰনং কথযিংসু. ‘‘তাৰতিংসভৰনং, দেৰ, ইতো রমণীযতরং. তত্থ সক্কস্স দেৰরঞ্ঞো ইমে চত্তারো মহারাজানো পরিচারকা দোৰারিকভূমিযং তিট্ঠন্তি, সক্কো দেৰরাজা মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো, তস্সিমানি উপভোগট্ঠানানি – যোজনসহস্সুব্বেধো ৰেজযন্তো পাসাদো, পঞ্চযোজনসতুব্বেধা সুধম্মা দেৰসভা, দিযড্ঢযোজনসতিকো ৰেজযন্তরথো তথা এরাৰণো হত্থী, দিব্বরুক্খসহস্সপ্পটিমণ্ডিতং নন্দনৰনং, চিত্তলতাৰনং, ফারুসকৰনং, মিস্সকৰনং, যোজনসতুব্বেধো পারিচ্ছত্তকো কোৰিল়ারো, তস্স হেট্ঠা সট্ঠিযোজনাযামা পঞ্ঞাসযোজনৰিত্থতা পঞ্চদসযোজনুব্বেধা জযকুসুমপুপ্ফৰণ্ণা পণ্ডুকম্বলসিলা, যস্সা মুদুতায সক্কস্স নিসীদতো উপড্ঢকাযো অনুপৰিসতী’’তি.

তং সুত্ৰা রাজা তত্থ গন্তুকামো চক্করতনং অব্ভুক্কিরি. তং আকাসে পতিট্ঠাসি সদ্ধিং চতুরঙ্গিনিযা সেনায. অথ দ্ৰিন্নং দেৰলোকানং ৰেমজ্ঝতো চক্করতনং ওতরিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠাসি সদ্ধিং পরিণাযকরতনপমুখায চতুরঙ্গিনিযা সেনায. রাজা এককোৰ তাৰতিংসভৰনং অগমাসি. সক্কো – ‘‘মন্ধাতা আগতো’’তি সুত্ৰাৰ তস্স পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা – ‘‘স্ৰাগতং, তে মহারাজ, সকং তে মহারাজ, অনুসাস মহারাজা’’তি ৰত্ৰা সদ্ধিং নাটকেহি রজ্জং দ্ৰে ভাগে কত্ৰা একং ভাগমদাসি. রঞ্ঞো তাৰতিংসভৰনে পতিট্ঠিতমত্তস্সেৰ মনুস্সভাৰো ৰিগচ্ছি, দেৰভাৰো পাতুরহোসি. তস্স কির সক্কেন সদ্ধিং পণ্ডুকম্বলসিলাযং নিসিন্নস্স অক্খিনিমিসমত্তেন নানত্তং পঞ্ঞাযতি. তং অসল্লক্খেন্তা দেৰা সক্কস্স চ তস্স চ নানত্তে মুয্হন্তি. সো তত্থ দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰমানো যাৰ ছত্তিংস সক্কা উপ্পজ্জিত্ৰা চুতা, তাৰ রজ্জং কারেত্ৰা অতিত্তোৰ কামেহি ততো চৰিত্ৰা অত্তনো উয্যানে পতিট্ঠিতো ৰাতাতপেন ফুট্ঠগত্তো কালমকাসি.

চক্করতনে পন পুন পথৰিযং পতিট্ঠিতে পরিণাযকরতনং সুৰণ্ণপট্টে মন্ধাতু উপাহনং লিখাপেত্ৰা ইদং মন্ধাতু রজ্জন্তি রজ্জমনুসাসি. তেপি তীহি দীপেহি আগতমনুস্সা পুন গন্তুং অসক্কোন্তা পরিণাযকরতনং উপসঙ্কমিত্ৰা – ‘‘দেৰ, মযং রঞ্ঞো আনুভাৰেন আগতা, ইদানি গন্তুং ন সক্কোম, ৰসনট্ঠানং নো দেহী’’তি যাচিংসু. সো তেসং একমেকং জনপদমদাসি. তত্থ পুব্বৰিদেহতো আগতমনুস্সেহি আৰসিতপদেসো তাযেৰ পুরিমসঞ্ঞায – ‘‘ৰিদেহরট্ঠ’’ন্তি নামং লভি, অপরগোযানতো আগতমনুস্সেহি আৰসিতপদেসো ‘‘অপরন্তজনপদো’’তি নামং লভি, উত্তরকুরুতো আগতমনুস্সেহি আৰসিতপদেসো ‘‘কুরুরট্ঠ’’ন্তি নামং লভি, বহুকে পন গামনিগমাদযো উপাদায বহুৰচনেন ৰোহরিযতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘কুরূসু ৰিহরতী’’তি.

কম্মাসধম্মং নাম কুরূনং নিগমোতি কম্মাসধম্মন্তি এত্থ কেচি ধ-কারস্স দ-কারেন অত্থং ৰণ্ণযন্তি. কম্মাসো এত্থ দমিতোতি কম্মাসদম্মো.কম্মাসোতি কম্মাসপাদো পোরিসাদো ৰুচ্চতি. তস্স কির পাদে খাণুকেন ৰিদ্ধট্ঠানে ৰণো রুহন্তো চিত্তদারুসদিসো হুত্ৰা রুহি. তস্মা কম্মাসপাদোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো চ তস্মিং ওকাসে দমিতো পোরিসাদভাৰতো পটিসেধিতো. কেন? মহাসত্তেন. কতরস্মিং জাতকেতি? মহাসুতসোমজাতকেতি একে. ইমে পন থেরা জযদ্দিসজাতকেতি ৰদন্তি. তদা হি মহাসত্তেন কম্মাসপাদো দমিতো. যথাহ –

‘‘পুত্তো যদা হোমি জযদ্দিসস্স;

পঞ্চালরট্ঠধিপতিস্স অত্রজো.

চজিত্ৰান পাণং পিতরং পমোচযিং;

কম্মাসপাদম্পি চহং পসাদযি’’ন্তি.

কেচি পন ধ-কারেনেৰ অত্থং ৰণ্ণযন্তি. কুরূরট্ঠৰাসীনং কির কুরুৰত্তধম্মো, তস্মিং কম্মাসো জাতো, তস্মা তং ঠানং কম্মাসো এত্থ ধম্মো জাতোতি কম্মাসধম্মন্তি ৰুচ্চতি. তত্থ নিৰিট্ঠনিগমস্সাপি এতদেৰ নামং. ভুম্মৰচনেন কস্মা ন ৰুত্তন্তি. অৰসনোকাসতো. ভগৰতো কির তস্মিং নিগমে ৰসনোকাসো কোচি ৰিহারো নাম নাহোসি. নিগমতো পন অপক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং উদকসম্পন্নে রমণীযে ভূমিভাগে মহাৰনসণ্ডো অহোসি তত্থ ভগৰা ৰিহাসি, তং নিগমং গোচরগামং কত্ৰা. তস্মা এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো – ‘‘কুরূসু ৰিহরতি কম্মাসধম্মং নাম কুরূনং নিগমো, তং গোচরগামং কত্ৰা’’তি.

আযস্মাতি পিযৰচনমেতং, গারৰৰচনমেতং. আনন্দোতি তস্স থেরস্স নামং. একমন্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো – ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয. তস্মা যথা নিসিন্নো একমন্তং নিসিন্নো হোতি, তথা নিসীদীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৰা এতং উপযোগৰচনং নিসীদীতি উপাৰিসি. পণ্ডিতা হি গরুট্ঠানিযং উপসঙ্কমিত্ৰা আসনকুসলতায একমন্তং নিসীদন্তি. অযঞ্চ তেসং অঞ্ঞতরো, তস্মা একমন্তং নিসীদি.

কথং নিসিন্নো খো পন একমন্তং নিসিন্নো হোতীতি? ছ নিসজ্জদোসে ৰজ্জেত্ৰা. সেয্যথিদং – অতিদূরং, অচ্চাসন্নং, উপরিৰাতং, উন্নতপ্পদেসং, অতিসম্মুখং, অতিপচ্ছাতি. অতিদূরে নিসিন্নো হি সচে কথেতুকামো হোতি, উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে নিসিন্নো সঙ্ঘট্টনং করোতি. উপরিৰাতে নিসিন্নো সরীরগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে নিসিন্নো অগারৰং পকাসেতি. অতিসম্মুখা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, গীৰং পরিৰত্তেত্ৰা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি তিক্খত্তুং ভগৰন্তং পদক্খিণং কত্ৰা সক্কচ্চং ৰন্দিত্ৰা এতে ছ নিসজ্জদোসে ৰজ্জেত্ৰা দক্খিণজাণুমণ্ডলস্স অভিমুখট্ঠানে ছব্বণ্ণানং বুদ্ধরস্মীনং অন্তো পৰিসিত্ৰা পসন্নলাখারসং ৰিগাহন্তো ৰিয সুৰণ্ণপটং পারুপন্তো ৰিয রত্তুপ্পলমালাৰিতানমজ্ঝং পৰিসন্তো ৰিয চ ধম্মভণ্ডাগারিকো আযস্মা আনন্দো নিসীদি. তেন ৰুত্তং – ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি.

কায পন ৰেলায, কেন কারণেন অযমাযস্মা ভগৰন্তং উপসঙ্কমন্তোতি? সাযন্হৰেলাযং পচ্চযাকারপঞ্হপুচ্ছনকারণেন. তং দিৰসং কিরাযমাযস্মা কুলসঙ্গহত্থায ঘরদ্ৰারে ঘরদ্ৰারে সহস্সভণ্ডিকং নিক্খিপন্তো ৰিয কম্মাসধম্মগামং পিণ্ডায চরিত্ৰা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সত্থু ৰত্তং দস্সেত্ৰা সত্থরি গন্ধকুটিং পৰিট্ঠে সত্থারং ৰন্দিত্ৰা অত্তনো দিৰাট্ঠানং গন্ত্ৰা অন্তেৰাসিকেসু ৰত্তং দস্সেত্ৰা পটিক্কন্তেসু দিৰাট্ঠানং পটিসম্মজ্জিত্ৰা চম্মক্খণ্ডং পঞ্ঞপেত্ৰা উদকতুম্বতো উদকং গহেত্ৰা উদকেন হত্থপাদে সীতলে কত্ৰা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসিন্নো সোতাপত্তিফলসমাপত্তিং সমাপজ্জি. অথ পরিচ্ছিন্নকালৰসেন সমাপত্তিতো উট্ঠায পচ্চযাকারে ঞাণং ওতারেসি. সো – ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিতো পট্ঠায অন্তং, অন্ততো পট্ঠায আদিং, উভযন্ততো পট্ঠায মজ্ঝং, মজ্ঝতো পট্ঠায উভো অন্তে পাপেন্তো তিক্খত্তুং দ্ৰাদসপদং পচ্চযাকারং সম্মসি. তস্সেৰং সম্মসন্তস্স পচ্চযাকারো ৰিভূতো হুত্ৰা উত্তানকুত্তানকো ৰিয উপট্ঠাসি.

ততো চিন্তেসি – ‘‘অযং পচ্চযাকারো সব্ববুদ্ধেহি – ‘গম্ভীরো চেৰ গম্ভীরাৰভাসো চা’তি কথিতো, ময্হং খো পন পদেসঞাণে ঠিতস্স সাৰকস্স সতো উত্তানো ৰিভূতো পাকটো হুত্ৰা উপট্ঠাতি, ময্হংযেৰ নু খো এস উত্তানকো হুত্ৰা উপট্ঠাতি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পী’’তি? অথস্স এতদহোসি – ‘‘হন্দাহং ইমং পঞ্হং গহেত্ৰা ভগৰন্তং পুচ্ছামি, অদ্ধা মে ভগৰা ইমং অত্থুপ্পত্তিং কত্ৰা সালিন্দং সিনেরুং উক্খিপন্তো ৰিয একং সুত্তন্তকথং কথেত্ৰা দস্সেস্সতি. বুদ্ধানঞ্হি ৰিনযপঞ্ঞত্তিং, ভুম্মন্তরং, পচ্চযাকারং, সমযন্তরন্তি ইমানি চত্তারি ঠানানি পত্ৰা গজ্জিতং মহন্তং হোতি, ঞাণং অনুপৰিসতি, বুদ্ধঞাণস্স মহন্তভাৰো পঞ্ঞাযতি, দেসনা গম্ভীরা হোতি তিলক্খণব্ভাহতা সুঞ্ঞতপটিসংযুত্তা’’তি.

সো কিঞ্চাপি পকতিযাৰ একদিৰসে সতৰারম্পি সহস্সৰারম্পি ভগৰন্তং উপসঙ্কমন্তো ন অহেতুঅকারণেন উপসঙ্কমতি, তং দিৰসং পন ইমং পঞ্হং গহেত্ৰা – ‘‘ইমং বুদ্ধগন্ধহত্থিং আপজ্জ ঞাণকোঞ্চনাদং সোস্সামি, বুদ্ধসীহং আপজ্জ ঞাণসীহনাদং সোস্সামি, বুদ্ধসিন্ধৰং আপজ্জ ঞাণপদৰিক্কমং পস্সিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা দিৰাট্ঠানা উট্ঠায চম্মক্খণ্ডং পপ্ফোটেত্ৰা আদায সাযন্হসমযে ভগৰন্তং উপসঙ্কমি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সাযন্হৰেলাযং পচ্চযাকারপঞ্হপুচ্ছনকারণেন উপসঙ্কমন্তো’’তি.

যাৰ গম্ভীরোতি এত্থ যাৰসদ্দো পমাণাতিক্কমে, অতিক্কম্ম পমাণং গম্ভীরো, অতিগম্ভীরোতি অত্থো. গম্ভীরাৰভাসোতি গম্ভীরোৰ হুত্ৰা অৰভাসতি, দিস্সতীতি অত্থো. একঞ্হি উত্তানমেৰ গম্ভীরাৰভাসং হোতি পূতিপণ্ণাদিৰসেন কাল়ৰণ্ণপুরাণউদকং ৰিয. তঞ্হি জাণুপ্পমাণম্পি সতপোরিসং ৰিয দিস্সতি. একং গম্ভীরং উত্তানাৰভাসং হোতি মণিগঙ্গায ৰিপ্পসন্নউদকং ৰিয. তঞ্হি সতপোরিসম্পি জাণুপ্পমাণং ৰিয খাযতি. একং উত্তানং উত্তানাৰভাসং হোতি চাটিআদীসু উদকং ৰিয. একং গম্ভীরং গম্ভীরাৰভাসং হোতি সিনেরুপাদকমহাসমুদ্দে উদকং ৰিয. এৰং উদকমেৰ চত্তারি নামানি লভতি. পটিচ্চসমুপ্পাদে পনেতং নত্থি. অযঞ্হি গম্ভীরো চেৰ গম্ভীরাৰভাসো চাতি একমেৰ নামং লভতি. এৰরূপো সমানোপি অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৰিয খাযতি, যদিদং অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং ভন্তেতি. এৰং অত্তনো ৰিম্হযং পকাসেন্তো পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা তুণ্হীভূতো নিসীদি.

ভগৰা তস্স ৰচনং সুত্ৰা – ‘‘আনন্দো ভৰগ্গগ্গহণায হত্থং পসারেন্তো ৰিয, সিনেরুং ছিন্দিত্ৰা মিঞ্জং নীহরিতুং ৰাযমমানো ৰিয, ৰিনা নাৰায মহাসমুদ্দং তরিতুকামো ৰিয, পথৰিং পরিৰত্তেত্ৰা পথৰোজং গহেতুং ৰাযমমানো ৰিয বুদ্ধৰিসযপঞ্হং অত্তনো উত্তানং ৰদতি. হন্দস্স গম্ভীরভাৰং আচিক্খিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা মা হেৰন্তিআদিমাহ.

তত্থ মা হেৰন্তি হ-কারো নিপাতমত্তং. এৰং মা ভণীতি অত্থো. মা হেৰন্তি চ ইদং ৰচনং ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং উস্সাদেন্তোপি ভণতি অপসাদেন্তোপি.

উস্সাদনাৰণ্ণনা

তত্থ উস্সাদেন্তো – আনন্দ, ত্ৰং মহাপঞ্ঞো ৰিসদঞাণো, তেন তে গম্ভীরোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৰিয খাযতি. অঞ্ঞেসং পনেস উত্তানকোতি ন সল্লক্খেতব্বো, গম্ভীরোযেৰ চ গম্ভীরাৰভাসো চ. তত্থ চতস্সো উপমা ৰদন্তি. ছমাসে সুভোজনরসপুট্ঠস্স কির কতযোগস্স মহামল্লস্স সমজ্জসমযে কতমল্লপাসাণপরিচযস্স যুদ্ধভূমিং গচ্ছন্তস্স অন্তরা মল্লপাসাণং দস্সেসুং, সো – কিং এতন্তি আহ. মল্লপাসাণোতি. আহরথ নন্তি. উক্খিপিতুং ন সক্কোমাতি ৰুত্তে সযং গন্ত্ৰা কুহিং ইমস্স ভারিযট্ঠানন্তি ৰত্ৰা দ্ৰীহি হত্থেহি দ্ৰে পাসাণে উক্খিপিত্ৰা কীল়াগুল়ে ৰিয খিপিত্ৰা অগমাসি. তত্থ মল্লস্স মল্লপাসাণো লহুকোপি ন অঞ্ঞেসং লহুকোতি ৰত্তব্বো. ছমাসে সুভোজনরসপুট্ঠো মল্লো ৰিয হি কপ্পসতসহস্সং অভিনীহারসম্পন্নো আযস্মা আনন্দো, যথা মল্লস্স মহাবলতায মল্লপাসাণো লহুকো, এৰং থেরস্স মহাপঞ্ঞতায পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানো, সো অঞ্ঞেসং উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো.

মহাসমুদ্দে চ তিমিনাম মচ্ছো দ্ৰিযোজনসতিকো তিমিঙ্গলো তিযোজনসতিকো, তিমিপিঙ্গলো চতুযোজনসতিকো তিমিরপিঙ্গলো পঞ্চযোজনসতিকো, আনন্দো তিমিনন্দো অজ্ঝারোহো মহাতিমীতি ইমে চত্তারো যোজনসহস্সিকা. তত্থ তিমিরপিঙ্গলেনেৰ দীপেন্তি. তস্স কির দক্খিণকণ্ণং চালেন্তস্স পঞ্চযোজনসতে পদেসে উদকং চলতি. তথা ৰামকণ্ণং. তথা নঙ্গুট্ঠং, তথা সীসং. দ্ৰে পন কণ্ণে চালেত্ৰা নঙ্গুট্ঠেন উদকং পহরিত্ৰা সীসং অপরাপরং কত্ৰা কীল়িতুং আরদ্ধস্স সত্তট্ঠযোজনসতে পদেসে ভাজনে পক্খিপিত্ৰা উদ্ধনে আরোপিতং ৰিয উদকং পক্কুথতি, তিযোজনসতমত্তে পদেসে উদকং পিট্ঠিং ছাদেতুং ন সক্কোতি. সো এৰং ৰদেয্য – ‘‘অযং মহাসমুদ্দো গম্ভীরো গম্ভীরোতি ৰদন্তি কুতস্স গম্ভীরতা, মযং পিট্ঠিপটিচ্ছাদনমত্তম্পি উদকং ন লভামা’’তি. তত্থ কাযুপপন্নস্স তিমিরপিঙ্গলস্স মহাসমুদ্দো উত্তানোতি, অঞ্ঞেসং খুদ্দকমচ্ছানং উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো, এৰমেৰ ঞাণুপপন্নস্স থেরস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি, অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো.

সুপণ্ণরাজা চ দিযড্ঢযোজনসতিকো, তস্স দক্খিণপক্খো পঞ্ঞাসযোজনিকো হোতি তথা ৰামপক্খো, পিঞ্ছৰট্টি সট্ঠিযোজনিকা, গীৰা তিংসযোজনিকা, মুখং নৰযোজনং, পাদা দ্ৰাদসযোজনিকা. তস্মিং সুপণ্ণৰাতং দস্সেতুং আরদ্ধে সত্তট্ঠযোজনসতং ঠানং নপ্পহোতি. সো এৰং ৰদেয্য – ‘‘অযং আকাসো অনন্তো অনন্তোতি ৰদন্তি, কুতস্স অনন্ততা, মযং পক্খৰাতপ্পসারণোকাসম্পি ন লভামা’’তি. তত্থ কাযুপপন্নস্স সুপণ্ণরঞ্ঞো আকাসো পরিত্তোতি, অঞ্ঞেসং খুদ্দকপক্খীনং পরিত্তোতি ন ৰত্তব্বো, এৰমেৰ ঞাণুপপন্নস্স থেরস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি, অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো.

রাহু অসুরিন্দো পন পাদন্ততো যাৰ কেসন্তা যোজনানং চত্তারি সহস্সানি অট্ঠ চ সতানি হোতি. তস্স দ্ৰিন্নং বাহানং অন্তরং দ্ৰাদসযোজনসতিকং. বহলত্তেন ছযোজনসতিকং. হত্থপাদতলানি তিযোজনসতিকানি, তথা মুখং. একেকং অঙ্গুলিপব্বং পঞ্ঞাসযোজনং, তথা ভমুকন্তরং. নলাটং তিযোজনসতিকং. সীসং নৰযোজনসতিকং. তস্স মহাসমুদ্দং ওতিণ্ণস্স গম্ভীরং উদকং জাণুপ্পমাণং হোতি. সো এৰং ৰদেয্য – ‘‘অযং মহাসমুদ্দো গম্ভীরো গম্ভীরোতি ৰদন্তি, কুতস্স গম্ভীরতা, মযং জাণুপ্পটিচ্ছাদনমত্তম্পি উদকং ন লভামা’’তি. তত্থ কাযুপপন্নস্স রাহুনো মহাসমুদ্দো উত্তানোতি, অঞ্ঞেসং উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো, এৰমেৰ ঞাণুপপন্নস্স থেরস্স পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি, অঞ্ঞেসম্পি উত্তানোতি ন ৰত্তব্বো. এতমত্থং সন্ধায ভগৰা – ‘‘মা হেৰং, আনন্দ, অৰচ; মা হেৰং, আনন্দ অৰচা’’তি আহ.

থেরস্স হি চতূহি কারণেহি গম্ভীরোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানোতি উপট্ঠাতি. কতমেহি চতূহি? পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিযা, তিত্থৰাসেন, সোতাপন্নতায, বহুস্সুতভাৰেনাতি.

পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিকথা

ইতো কির সতসহস্সিমে কপ্পে পদুমুত্তরো নাম সত্থা লোকে উপ্পজ্জি. তস্স হংসৰতী নাম নগরং অহোসি, আনন্দো নাম রাজা পিতা, সুমেধা নাম দেৰী মাতা, বোধিসত্তো উত্তরকুমারো নাম অহোসি. সো পুত্তস্স জাতদিৰসে মহাভিনিক্খমনং নিক্খম্ম পব্বজিত্ৰা পধানমনুযুঞ্জন্তো অনুক্কমেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৰা – ‘‘অনেকজাতিসংসার’’ন্তি উদানং উদানেত্ৰা সত্তাহং বোধিপল্লঙ্কে ৰীতিনামেত্ৰা পথৰিযং ঠপেস্সামীতি পাদং অভিনীহরি. অথ পথৰিং ভিন্দিত্ৰা মহন্তং পদুমং উট্ঠাসি. তস্স ধুরপত্তানি নৰুতিহত্থানি, কেসরং তিংসহত্থং, কণ্ণিকা দ্ৰাদসহত্থা, নৰঘটপ্পমাণো রেণু অহোসি.

সত্থা পন উব্বেধতো অট্ঠপণ্ণাসহত্থুব্বেধো অহোসি. তস্স উভিন্নং বাহানমন্তরং অট্ঠারসহত্থং, নলাটং পঞ্চহত্থং, হত্থপাদা একাদসহত্থা. তস্স একাদসহত্থেন পাদেন দ্ৰাদসহত্থায কণ্ণিকায অক্কন্তমত্তায নৰঘটপ্পমাণো রেণু উট্ঠায অট্ঠপণ্ণাসহত্থং পদেসং উগ্গন্ত্ৰা ওকিণ্ণমনোসিলাচুণ্ণং ৰিয পচ্চোকিণ্ণো. তদুপাদায ভগৰা পদুমুত্তরোত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্স দেৰিলো চ সুজাতো চ দ্ৰে অগ্গসাৰকা অহেসুং. অমিতা চ অসমা চ দ্ৰে অগ্গসাৰিকা. সুমনো নাম উপট্ঠাকো. পদুমুত্তরো ভগৰা পিতুসঙ্গহং কুরুমানো ভিক্খুসতসহস্সপরিৰারো হংসৰতিযা রাজধানিযা ৰসতি.

কনিট্ঠভাতা পনস্স সুমনকুমারো নাম. তস্স রাজা হংসৰতিতো ৰীসতিযোজনসতে ঠানে ভোগগামং অদাসি. সো কদাচি আগন্ত্ৰা পিতরঞ্চ সত্থারঞ্চ পস্সতি. অথেকদিৰসং পচ্চন্তো কুপিতো. সুমনো রঞ্ঞো পেসেসি – ‘‘পচ্চন্তো কুপিতো’’তি. রাজা ‘‘মযা ত্ৰং তত্থ কস্মা ঠপিতো’’তি পটিপেসেসি. সো নিক্খম্ম চোরে ৰূপসমেত্ৰা – ‘‘উপসন্তো, দেৰ, জনপদো’’তি রঞ্ঞো পেসেসি. রাজা তুট্ঠো – ‘‘সীঘং মম পুত্তো আগচ্ছতূ’’তি আহ. তস্স সহস্সমত্তা অমচ্চা হোন্তি. সো তেহি সদ্ধিং অন্তরামগ্গে মন্তেসি – ‘‘ময্হং পিতা তুট্ঠো, সচে মে ৰরং দেতি, কিং গণ্হামী’’তি. অথ নং একচ্চে ‘‘হত্থিং গণ্হথ, অস্সং গণ্হথ, রথং গণ্হথ, জনপদং গণ্হথ, সত্তরতনানি গণ্হথা’’তি আহংসু. অপরে – ‘‘তুম্হে পথৰিস্সরস্স পুত্তা, তুম্হাকং ধনং ন দুল্লভং, লদ্ধম্পি চেতং সব্বং পহায গমনীযং, পুঞ্ঞমেৰ একং আদায গমনীযং; তস্মা তে দেৰে ৰরং দদমানে তেমাসং পদুমুত্তরং ভগৰন্তং উপট্ঠাতুং ৰরং গণ্হথা’’তি. সো – ‘‘তুম্হে ময্হং কল্যাণমিত্তা, ন মমেতং চিত্তং অত্থি, তুম্হেহি পন উপ্পাদিতং, এৰং করিস্সামী’’তি গন্ত্ৰা পিতরং ৰন্দিত্ৰা পিতরাপি আলিঙ্গেত্ৰা তস্স মত্থকে চুম্বিত্ৰা – ‘‘ৰরং তে পুত্ত, দেমী’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু মহারাজ, ইচ্ছামহং মহারাজ ভগৰন্তং তেমাসং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তো জীৰিতং অৰঞ্ঝং কাতুং, ইমমেৰ ৰরং দেহী’’তি আহ. ‘‘ন সক্কা তাত, অঞ্ঞং ৰরেহী’’তি ৰুত্তে ‘‘দেৰ, খত্তিযানং নাম দ্ৰে কথা নত্থি, এতমেৰ দেহি, ন মে অঞ্ঞেনত্থো’’তি. তাত বুদ্ধানং নাম চিত্তং দুজ্জানং, সচে ভগৰা ন ইচ্ছিস্সতি, মযা দিন্নেপি কিং ভৰিস্সতীতি? সো – ‘‘সাধু, দেৰ, অহং ভগৰতো চিত্তং জানিস্সামী’’তি ৰিহারং গতো.

তেন চ সমযেন ভত্তকিচ্চং নিট্ঠপেত্ৰা ভগৰা গন্ধকুটিং পৰিট্ঠো হোতি. সো মণ্ডলমাল়ে সন্নিসিন্নানং ভিক্খূনং সন্তিকং অগমাসি. তে তং আহংসু – ‘‘রাজপুত্ত, কস্মা আগতোসী’’তি? ভগৰন্তং দস্সনায, দস্সেথ মে ভগৰন্তন্তি. ন মযং, রাজপুত্ত, ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে সত্থারং দট্ঠুং লভামাতি. কো পন, ভন্তে, লভতীতি? সুমনত্থেরো নাম রাজপুত্তাতি. ‘‘সো কুহিং, ভন্তে, থেরো’’তি. থেরস্স নিসিন্নট্ঠানং পুচ্ছিত্ৰা গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা – ‘‘ইচ্ছামহং, ভন্তে, ভগৰন্তং পস্সিতুং, দস্সেথ মে’’তি আহ. থেরো – ‘‘এহি রাজপুত্তা’’তি তং গহেত্ৰা তং গন্ধকুটিপরিৰেণে ঠপেত্ৰা গন্ধকুটিং অভিরুহি. অথ নং ভগৰা – ‘‘সুমন, কস্মা আগতোসী’’তি আহ. রাজপুত্তো, ভন্তে, ভগৰন্তং দস্সনায আগতোতি. তেন হি ভিক্খু আসনং পঞ্ঞাপেহীতি. থেরো আসনং পঞ্ঞাপেসি, নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. রাজপুত্তো ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পটিসন্থারং অকাসি. কদা আগতোসি রাজপুত্তাতি? ভন্তে, তুম্হেসু গন্ধকুটিং পৰিট্ঠেসু. ভিক্খূ পন – ‘‘ন মযং ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে ভগৰন্তং দট্ঠুং লভামা’’তি মং থেরস্স সন্তিকং পাহেসুং. থেরো পন একৰচনেনেৰ দস্সেসি. থেরো, ভন্তে, তুম্হাকং সাসনে ৰল্লভো মঞ্ঞেতি. আম রাজকুমার, ৰল্লভো এস ভিক্খু ময্হং সাসনেতি. ভন্তে, বুদ্ধানং সাসনে কিং কত্ৰা ৰল্লভো হোতীতি? দানং দত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা উপোসথকম্মং কত্ৰা কুমারাতি. ভগৰা, অহং থেরো ৰিয বুদ্ধসাসনে ৰল্লভো হোতুকামো, তেমাসং মে ৰস্সাৰাসং অধিৰাসেথাতি. ভগৰা – ‘‘অত্থি নু খো তত্থ গতেন অত্থো’’তি ওলোকেত্ৰা অত্থীতি দিস্ৰা ‘‘সুঞ্ঞাগারে, খো রাজকুমার তথাগতা অভিরমন্তী’’তি আহ. কুমারো ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৰা, অঞ্ঞাতং সুগতা’’তি ৰত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, পুরিমতরং গন্ত্ৰা ৰিহারং কারেমি, মযা পেসিতে ভিক্খুসতসহস্সেন সদ্ধিং আগচ্ছথা’’তি পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা পিতুসন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘দিন্না মে, দেৰ, ভগৰতা পটিঞ্ঞা, মযা পহিতে ভগৰন্তং পেসেয্যাথা’’তি পিতরং ৰন্দিত্ৰা নিক্খমিত্ৰা যোজনে যোজনে ৰিহারং কারেত্ৰা ৰীসযোজনসতং অদ্ধানং গন্ত্ৰা অত্তনো নগরে ৰিহারট্ঠানং ৰিচিনন্তো সোভনং নাম কুটুম্বিকস্স উয্যানং দিস্ৰা সতসহস্সেন কিণিত্ৰা সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিহারং কারেসি. তত্থ ভগৰতো গন্ধকুটিং সেসভিক্খূনঞ্চ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানত্থায কুটিলেণমণ্ডপে কারাপেত্ৰা পাকারপরিক্খেপে কত্ৰা দ্ৰারকোট্ঠকঞ্চ নিট্ঠপেত্ৰা পিতুসন্তিকং পেসেসি – ‘‘নিট্ঠিতং ময্হং কিচ্চং, সত্থারং পহিণথা’’তি.

রাজা ভগৰন্তং ভোজেত্ৰা – ‘‘ভগৰা, সুমনস্স কিচ্চং নিট্ঠিতং, তুম্হাকং গমনং পচ্চাসীসতী’’তি আহ. ভগৰা সতসহস্সভিক্খুপরিৰারো যোজনে যোজনে ৰিহারেসু ৰসমানো অগমাসি. কুমারো ‘‘সত্থা আগতো’’তি সুত্ৰা যোজনং পচ্চুগ্গন্ত্ৰা মালাদীহি পূজযমানো ৰিহারং পৰেসেত্ৰা –

‘‘সতসহস্সেন মে কীতং, সতসহস্সেন মাপিতং;

সোভনং নাম উয্যানং, পটিগ্গণ্হ মহামুনী’’তি.

ৰিহারং নিয্যাতেসি. সো ৰস্সূপনাযিকদিৰসে দানং দত্ৰা অত্তনো পুত্তদারে চ অমচ্চে চ পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘অযং সত্থা অম্হাকং সন্তিকং দূরতো আগতো, বুদ্ধা চ নাম ধম্মগরুনো ন আমিসগরুকা. তস্মা অহং তেমাসং দ্ৰে সাটকে নিৰাসেত্ৰা দস সীলানি সমাদিযিত্ৰা ইধেৰ ৰসিস্সামি, তুম্হে খীণাসৰসতসহস্সস্স ইমিনাৰ নীহারেন তেমাসং দানং দদেয্যাথা’’তি.

সো সুমনত্থেরস্স ৰসনট্ঠানসভাগেযেৰ ঠানে ৰসন্তো যং থেরো ভগৰতো ৰত্তং করোতি, তং সব্বং দিস্ৰা ‘‘ইমস্মিং ঠানে একন্তৰল্লভো এস থেরো, এতস্সেৰ মে ঠানন্তরং পত্থেতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা উপকট্ঠায পৰারণায গামং পৰিসিত্ৰা সত্তাহং মহাদানং দত্ৰা সত্তমে দিৰসে ভিক্খুসতসহস্সস্স পাদমূলে তিচীৰরং ঠপেত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা – ‘‘ভন্তে, যদেতং মযা মগ্গে যোজনন্তরিকং যোজনন্তরিকং ৰিহারং কারাপনতো পট্ঠায পুঞ্ঞং কতং, তং নেৰ সক্কসম্পত্তিং, ন মারসম্পত্তিং, ন ব্রহ্মসম্পত্তিং পত্থযন্তেন, বুদ্ধস্স পন উপট্ঠাকভাৰং পত্থযন্তেন কতং. তস্মা অহম্পি, ভগৰা, অনাগতে সুমনত্থেরো ৰিয বুদ্ধস্স উপট্ঠাকো ভৰেয্য’’ন্তি পঞ্চপতিট্ঠিতেন নিপতিত্ৰা ৰন্দি.

ভগৰা – ‘‘মহন্তং কুলপুত্তস্স চিত্তং, সমিজ্ঝিস্সতি নু খো নো’’তি ওলোকেন্তো – ‘‘অনাগতে ইতো সতসহস্সিমে কপ্পে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্সেৰ উপট্ঠাকো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা –

‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, সব্বমেৰ সমিজ্ঝতু;

সব্বে পূরেন্তু সঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নরসো যথা’’তি.

আহ. কুমারো তং সুত্ৰা – ‘‘বুদ্ধা নাম অদ্ৰেজ্ঝকথা হোন্তী’’তি দুতিযদিৰসেযেৰ তস্স ভগৰতো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো গচ্ছন্তো ৰিয অহোসি. সো তস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰস্সসতসহস্সং দানং দত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তিত্ৰা কস্সপবুদ্ধকালেপি পিণ্ডায চরতো থেরস্স পত্তগ্গহণত্থং উত্তরিসাটকং দত্ৰা পূজমকাসি. পুন সগ্গে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো বারাণসিরাজা হুত্ৰা অট্ঠন্নং পচ্চেকবুদ্ধানং পণ্ণসালাযো কারেত্ৰা মণিআধারকে উপট্ঠপেত্ৰা চতূহি পচ্চযেহি দসৰস্সসহস্সানি উপট্ঠানং অকাসি. এতানি পাকটট্ঠানানি.

কপ্পসতসহস্সং পন দানং দদমানোৰ অম্হাকং বোধিসত্তেন সদ্ধিং তুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো অমিতোদনসক্কস্স গেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৰা অনুপুব্বেন কতাভিনিক্খমনো সম্মাসম্বোধিং পত্ৰা পঠমগমনেন কপিলৰত্থুং আগন্ত্ৰা ততো নিক্খমন্তে ভগৰতি ভগৰতো পরিৰারত্থং রাজকুমারেসু পব্বজিতেসু ভদ্দিযাদীহি সদ্ধিং নিক্খমিত্ৰা ভগৰতো সন্তিকে পব্বজিত্ৰা নচিরস্সেৰ আযস্মতো পুণ্ণস্স মন্তাণিপুত্তস্স সন্তিকে ধম্মকথং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি (সং. নি. ৩.৮৩). এৰমেস আযস্মা পুব্বূপনিস্সযসম্পন্নো তস্সিমায পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিযা গম্ভীরোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৰিয উপট্ঠাসি.

তিত্থৰাসাদিৰণ্ণনা

তিত্থৰাসোতি পুনপ্পুনং গরূনং সন্তিকে উগ্গহণসৰনপরিপুচ্ছনধারণানি ৰুচ্চন্তি. সো থেরস্স অতিৰিয পরিসুদ্ধো, তেনাপিস্সাযং গম্ভীরোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৰিয উপট্ঠাসি.

সোতাপন্নানঞ্চ নাম পচ্চযাকারো উত্তানকোৰ হুত্ৰা উপট্ঠাতি, অযঞ্চ আযস্মা সোতাপন্নো. বহুস্সুতানঞ্চ চতুহত্থে ওৰরকে পদীপে জলমানে মঞ্চপীঠং ৰিয নামরূপপরিচ্ছেদো পাকটো হোতি, অযঞ্চ আযস্মা বহুস্সুতানং অগ্গো হোতি, বাহুসচ্চানুভাৰেনপিস্স গম্ভীরোপি পচ্চযাকারো উত্তানকো ৰিয উপট্ঠাসি.

পটিচ্চসমুপ্পাদগম্ভীরতা

তত্থ অত্থগম্ভীরতায, ধম্মগম্ভীরতায, দেসনাগম্ভীরতায, পটিৰেধগম্ভীরতাযাতি চতূহি আকারেহি পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীরো নাম.

তত্থ জরামরণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো গম্ভীরো…পে… সঙ্খারানং অৰিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো গম্ভীরোতি অযং অত্থগম্ভীরতা.

অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠো গম্ভীরো…পে… জাতিযা জরামরণস্স পচ্চযট্ঠো গম্ভীরোতি অযং ধম্মগম্ভীরতা.

কত্থচি সুত্তে পটিচ্চসমুপ্পাদো অনুলোমতো দেসিযতি, কত্থচি পটিলোমতো, কত্থচি অনুলোমপটিলোমতো, কত্থচি মজ্ঝতো পট্ঠায অনুলোমতো ৰা পটিলোমতো ৰা অনুলোমপটিলোমতো ৰা, কত্থচি তিসন্ধি চতুসঙ্খেপো, কত্থচি দ্ৰিসন্ধি তিসঙ্খেপো, কত্থচি একসন্ধি দ্ৰিসঙ্খেপোতি অযং দেসনাগম্ভীরতা.

অৰিজ্জায পন অঞ্ঞাণঅদস্সনসচ্চাপটিৰেধট্ঠো গম্ভীরো, সঙ্খারানং অভিসঙ্খরণাযূহনসরাগৰিরাগট্ঠো, ৰিঞ্ঞাণস্স সুঞ্ঞতঅব্যাপারঅসঙ্কন্তিপটিসন্ধিপাতুভাৰট্ঠো, নামরূপস্স একুপ্পাদৰিনিব্ভোগাৰিনিব্ভোগনমনরুপ্পনট্ঠো, সল়াযতনস্স অধিপতিলোকদ্ৰারক্খেত্তৰিসযিভাৰট্ঠো, ফস্সস্স ফুসনসঙ্ঘট্টনসঙ্গতিসন্নিপাতট্ঠো, ৰেদনায আরম্মণরসানুভৰনসুখদুক্খমজ্ঝত্তভাৰনিজ্জীৰৰেদযিতট্ঠো, তণ্হায অভিনন্দিতঅজ্ঝোসানসরিতালতাতণ্হানদীতণ্হাসমুদ্দদুপ্পূরণট্ঠো, উপাদানস্স আদানগ্গহণাভিনিৰেসপরামাসদুরতিক্কমট্ঠো, ভৰস্স আযূহনাভিসঙ্খরণযোনিগতিঠিতিনিৰাসেসু খিপনট্ঠো, জাতিযা জাতিসঞ্জাতিওক্কন্তিনিব্বত্তিপাতুভাৰট্ঠো, জরামরণস্স খযৰযভেদৰিপরিণামট্ঠো গম্ভীরোতি. এৰং যো অৰিজ্জাদীনং সভাৰো, যেন পটিৰেধেন অৰিজ্জাদযো সরসলক্খণতো পটিৰিদ্ধা হোন্তি; সো গম্ভীরোতি অযং পটিৰেধগম্ভীরতাতি ৰেদিতব্বা. সা সব্বাপি থেরস্স উত্তানকা ৰিয উপট্ঠাসি. তেন ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং উস্সাদেন্তো – ‘‘মা হেৰ’’ন্তিআদিমাহ. অযঞ্চেত্থ অধিপ্পাযো – আনন্দ, ত্ৰং মহাপঞ্ঞো ৰিসদঞাণো, তেন তে গম্ভীরোপি পটিচ্চসমুপ্পাদো উত্তানকো ৰিয খাযতি, তস্মা – ‘‘ময্হমেৰ নু খো এস উত্তানকো হুত্ৰা উপট্ঠাতি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পী’’তি মা এৰং অৰচাতি.

অপসাদনাৰণ্ণনা

যং পন ৰুত্তং – ‘‘অপসাদেন্তো’’তি, তত্থ অযং অধিপ্পাযো – আনন্দ, ‘‘অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৰিয খাযতী’’তি মা হেৰং অৰচ. যদি হি তে এস উত্তানকুত্তানকো ৰিয খাযতি, কস্মা ত্ৰং অত্তনো ধম্মতায সোতাপন্নো নাহোসি, মযা দিন্ননযেৰ ঠত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৰিজ্ঝসি. আনন্দ, ইদং নিব্বানমেৰ গম্ভীরং, পচ্চযাকারো পন তৰ উত্তানকো জাতো, অথ কস্মা ওল়ারিকং কামরাগসংযোজনং পটিঘসংযোজনং, ওল়ারিকং কামরাগানুসযং পটিঘানুসযন্তি ইমে চত্তারো কিলেসে সমুগ্ঘাটেত্ৰা সকদাগামিফলং ন সচ্ছিকরোসি? তেযেৰ অণুসহগতে চত্তারো কিলেসে সমুগ্ঘাটেত্ৰা অনাগামিফলং ন সচ্ছিকরোসি? রূপরাগাদীনি পঞ্চ সংযোজনানি, ভৰরাগানুসযং, মানানুসযং, অৰিজ্জানুসযন্তি ইমে অট্ঠ কিলেসে সমুগ্ঘাটেত্ৰা অরহত্তং ন সচ্ছিকরোসি?

কস্মা চ সতসহস্সকপ্পাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং পূরিতপারমিনো সারিপুত্তমোগ্গল্লানা ৰিয সাৰকপারমিঞাণং নপ্পটিৰিজ্ঝসি? সতসহস্সকপ্পাধিকানি দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি পূরিতপারমিনো পচ্চেকবুদ্ধা ৰিয চ পচ্চেকবোধিঞাণং নপ্পটিৰিজ্ঝসি? যদি ৰা তে সব্বথাৰ এস উত্তানকো হুত্ৰা উপট্ঠাতি, অথ কস্মা সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তারি অট্ঠ সোল়স ৰা অসঙ্খ্যেয্যানি পূরিতপারমিনো বুদ্ধা ৰিয সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ন সচ্ছিকরোসি? কিং অনত্থিকোসি এতেহি ৰিসেসাধিগমেহি, পস্স যাৰঞ্চ তে অপরদ্ধং, ত্ৰং নাম সাৰকো পদেসঞাণে ঠিতো অতিগম্ভীরং পচ্চযাকারং – ‘‘উত্তানকো মে উপট্ঠাতী’’তি ৰদসি, তস্স তে ইদং ৰচনং বুদ্ধানং কথায পচ্চনীকং হোতি, ন তাদিসেন নাম ভিক্খুনা বুদ্ধানং কথায পচ্চনীকং কথেতব্বন্তি যুত্তমেতং.

ননু ময্হং, আনন্দ, ইদং পচ্চযাকারং পটিৰিজ্ঝিতুং ৰাযমন্তস্সেৰ সতসহস্সকপ্পাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি অতিক্কন্তানি? পচ্চযাকারং পটিৰিজ্ঝনত্থায চ পন মে অদিন্নং দানং নাম নত্থি, অপূরিতপারমী নাম নত্থি. পচ্চযাকারং পটিৰিজ্ঝস্সামীতি পন মে নিরুস্সাহং ৰিয মারবলং ৰিধমন্তস্স অযং মহাপথৰী দ্ৰঙ্গুলমত্তম্পি ন কম্পি তথা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং সম্পাদেন্তস্স. পচ্ছিমযামে পন মে বলৰপচ্চূসসমযে – ‘‘অৰিজ্জা সঙ্খারানং নৰহি আকারেহি পচ্চযো হোতী’’তি দিট্ঠমত্তেৰ দসসহস্সিলোকধাতু অযদণ্ডকেন আকোটিতকংসতালং ৰিয ৰিরৰসতং ৰিরৰসহস্সং মুঞ্চমানা ৰাতাহতে পদুমিনিপণ্ণে উদকবিন্দু ৰিয কম্পিত্থ. এৰং গম্ভীরো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো, গম্ভীরাৰভাসো চ. এতস্স আনন্দ, ধম্মস্স অননুবোধা…পে… নাতিৰত্ততীতি.

এতস্স ধম্মস্সাতি এতস্স পচ্চযধম্মস্স. অননুবোধাতি ঞাতপরিঞ্ঞাৰসেন অননুবুজ্ঝনা. অপ্পটিৰেধাতি তীরণপ্পহানপরিঞ্ঞাৰসেন অপ্পটিৰিজ্ঝনা. তন্তাকুলকজাতাতি তন্তং ৰিয আকুলকজাতা. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকারানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ইদং অগ্গং ইদং মূলন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং হোতি; এৰমেৰ সত্তা ইমস্মিং পচ্চযাকারে খলিতা আকুলা ব্যাকুলা হোন্তি, ন সক্কোন্তি তংপচ্চযাকারং উজুং কাতুং. তত্থ তন্তং পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কাপি ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন দ্ৰে বোধিসত্তে অঞ্ঞে সত্তা অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকারং উজুং কাতুং সমত্থা নাম নত্থি. যথা পন আকুলং তন্তং কঞ্জিযং দত্ৰা কোচ্ছেন পহতং তত্থ তত্থ গুল়কজাতং হোতি গণ্ঠিবদ্ধং, এৰমিমে সত্তা পচ্চযেসু পক্খলিত্ৰা পচ্চযে উজুং কাতুং অসক্কোন্তা দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতৰসেন আকুলকজাতা হোন্তি, গণ্ঠিবদ্ধা. যে হি কেচি দিট্ঠিগতনিস্সিতা, সব্বে পচ্চযাকারং উজুং কাতুং অসক্কোন্তাযেৰ.

কুলাগণ্ঠিকজাতাতি কুলাগণ্ঠিকং ৰুচ্চতি পেসকারকঞ্জিযসুত্তং. কুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৰকোতিপি একে. যথা হি তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৰা অগ্গং মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করন্তি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং.

মুঞ্জপব্বজভূতাতি মুঞ্জতিণং ৰিয পব্বজতিণং ৰিয চ ভূতা. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৰা কতরজ্জু জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৰা তেসং তিণানং ইদং অগ্গং, ইদং মূলন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করন্তি. তম্পি পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কা ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন দ্ৰে বোধিসত্তে অঞ্ঞে সত্তা অত্তনো ধম্মতায পচ্চযাকারং উজুং কাতুং সমত্থা নাম নত্থি. এৰমযং পজা পচ্চযাকারে উজুং কাতুং অসক্কোন্তী দিট্ঠিগতৰসেন গণ্ঠিকজাতা হুত্ৰা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি.

তত্থ অপাযোতি নিরযতিরচ্ছানযোনিপেত্তিৰিসযঅসুরকাযা. সব্বেপি হি তে ৰড্ঢিসঙ্খাতস্স অযস্স অভাৰতো – ‘‘অপাযো’’তি ৰুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৰতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতো. ইতরো পন –

‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;

অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতী’’তি.

তং সব্বম্পি নাতিৰত্ততি নাতিক্কমতি. অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং, পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৰং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হন্তা তীসু ভৰেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৰসু সত্তাৰাসেসু মহাসমুদ্দে ৰাতুক্খিত্তনাৰা ৰিয যন্তেসু যুত্তগোণো ৰিয চ পরিব্ভমতিযেৰ. ইতি সব্বং পেতং ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং অপসাদেন্তো আহাতি ৰেদিতব্বং.

পটিচ্চসমুপ্পাদৰণ্ণনা

৯৬. ইদানি যস্মা ইদং সুত্তং – ‘‘গম্ভীরো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি চ ‘‘তন্তাকুলকজাতা’’তি চ দ্ৰীহিযেৰ পদেহি আবদ্ধং, তস্মা – ‘‘গম্ভীরো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ইমিনা তাৰ অনুসন্ধিনা পচ্চযাকারস্স গম্ভীরভাৰদস্সনত্থং দেসনং আরভন্তো অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণন্তিআদিমাহ. তত্রাযমত্থো – ইমস্স জরামরণস্স পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো, তস্মা ইদপ্পচ্চযা অত্থি জরামরণং, অত্থি নু খো জরামরণস্স পচ্চযো, যম্হা পচ্চযা জরামরণং ভৰেয্যাতি এৰং পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, পণ্ডিতেন পুগ্গলেন যথা – ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তি ৰুত্তে ঠপনীযত্তা পঞ্হস্স তুণ্হী ভৰিতব্বং হোতি, ‘‘অব্যাকতমেতং তথাগতেনা’’তি ৰা ৰত্তব্বং হোতি, এৰং অপ্পটিপজ্জিত্ৰা, যথা – ‘‘চক্খু সস্সতং অসস্সত’’ন্তি ৰুত্তে অসস্সতন্তি একংসেনেৰ ৰত্তব্বং হোতি, এৰং একংসেনেৰ অত্থীতিস্স ৰচনীযং. পুন কিং পচ্চযা জরামরণং, কো নাম সো পচ্চযো, যতো জরামরণং হোতীতি ৰুত্তে জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইচ্চস্স ৰচনীযং, এৰং ৰত্তব্বং ভৰেয্যাতি অত্থো. এস নযো সব্বপদেসু.

নামরূপপচ্চযা ফস্সোতি ইদং পন যস্মা সল়াযতনপচ্চযাতি ৰুত্তে চক্খুসম্ফস্সাদীনং ছন্নং ৰিপাকসম্ফস্সানংযেৰ গহণং হোতি, ইধ চ ‘‘সল়াযতনপচ্চযা’’তি ইমিনা পদেন গহিতম্পি অগহিতম্পি পচ্চযুপ্পন্নৰিসেসং ফস্সস্স চ সল়াযতনতো অতিরিত্তং অঞ্ঞম্পি ৰিসেসপচ্চযং দস্সেতুকামো, তস্মা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ইমিনা পন ৰারেন ভগৰতা কিং কথিতন্তি? পচ্চযানং নিদানং কথিতং. ইদঞ্হি সুত্তং পচ্চযে নিজ্জটে নিগ্গুম্বে কত্ৰা কথিতত্তা মহানিদানন্তি ৰুচ্চতি.

৯৮. ইদানি তেসং তেসং পচ্চযানং তথং অৰিতথং অনঞ্ঞথং পচ্চযভাৰং দস্সেতুং জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তন্তিআদিমাহ. তত্থ পরিযাযেনাতি কারণেন. সব্বেনসব্বং সব্বথাসব্বন্তি নিপাতদ্ৰযমেতং. তস্সত্থো – ‘‘সব্বাকারেন সব্বা সব্বেন সভাৰেন সব্বা জাতি নাম যদি ন ভৰেয্যা’’তি. ভৰাদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. কস্সচীতি অনিযমৰচনমেতং, দেৰাদীসু যস্স কস্সচি. কিম্হিচীতি ইদম্পি অনিযমৰচনমেৰ, কামভৰাদীসু নৰসু ভৰেসু যত্থ কত্থচি. সেয্যথিদন্তি অনিযমিতনিক্খিত্তঅত্থৰিভজনত্থে নিপাতো, তস্সত্থো – ‘‘যং ৰুত্তং ‘কস্সচি কিম্হিচী’তি, তস্স তে অত্থং ৰিভজিস্সামী’’তি. অথ নং ৰিভজন্তো – ‘‘দেৰানং ৰা দেৰত্তাযা’’তিআদিমাহ. তত্থ দেৰানং ৰা দেৰত্তাযাতি যা অযং দেৰানং দেৰভাৰায খন্ধজাতি, যায খন্ধজাতিযা দেৰা ‘‘দেৰা’’তি ৰুচ্চন্তি. সচে হি জাতি সব্বেন সব্বং নাভৰিস্সাতি ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থ চ দেৰাতি উপপত্তিদেৰা. গন্ধব্বাতি মূলখন্ধাদীসু অধিৰত্থদেৰতাৰ. যক্খাতি অমনুস্সা. ভূতাতি যে কেচি নিব্বত্তসত্তা. পক্খিনোতি যে কেচি অট্ঠিপক্খা ৰা চম্মপক্খা ৰা লোমপক্খা ৰা. সরীসপাতি যে কেচি ভূমিযং সরন্তা গচ্ছন্তি. তেসং তেসন্তি তেসং তেসং দেৰগন্ধব্বাদীনং. তদত্থাযাতি দেৰগন্ধব্বাদিভাৰায. জাতিনিরোধাতি জাতিৰিগমা, জাতিঅভাৰাতি অত্থো.

হেতূতিআদীনি সব্বানিপি কারণৰেৰচনানি এৰ. কারণঞ্হি যস্মা অত্তনো ফলত্থায হিনোতি পৰত্ততি, তস্মা ‘‘হেতূ’’তি ৰুচ্চতি. যস্মা তং ফলং নিদেতি – ‘‘হন্দ, নং গণ্হথা’’তি অপ্পেতি ৰিয তস্মা নিদানং. যস্মা ফলং ততো সমুদেতি উপ্পজ্জতি, তঞ্চ পটিচ্চ এতি পৰত্ততি, তস্মা সমুদযোতি চ পচ্চযোতি চ ৰুচ্চতি. এস নযো সব্বত্থ. অপি চ যদিদং জাতীতি এত্থ যদিদন্তি নিপাতো. তস্স সব্বপদেসু লিঙ্গানুরূপতো অত্থো ৰেদিতব্বো. ইধ পন – ‘‘যা এসা জাতী’’তি অযমস্স অত্থো. জরামরণস্স হি জাতি উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতি.

৯৯. ভৰপদে – ‘‘কিম্হিচী’’তি ইমিনা ওকাসপরিগ্গহো কতো. তত্থ হেট্ঠা অৰীচিপরিযন্তং কত্ৰা উপরি পরনিম্মিতৰসৰত্তিদেৰে অন্তোকরিত্ৰা কামভৰো ৰেদিতব্বো. অযং নযো উপপত্তিভৰে. ইধ পন কম্মভৰে যুজ্জতি. সো হি জাতিযা উপনিস্সযকোটিযাৰ পচ্চযো হোতি. উপাদানপদাদীসুপি – ‘‘কিম্হিচী’’তি ইমিনা ওকাসপরিগ্গহোৰ কতোতি ৰেদিতব্বো.

১০০. উপাদানপচ্চযা ভৰোতি এত্থ কামুপাদানং তিণ্ণম্পি কম্মভৰানং তিণ্ণঞ্চ উপপত্তিভৰানং পচ্চযো, তথা সেসানিপীতি উপাদানপচ্চযা চতুৰীসতিভৰা ৰেদিতব্বা. নিপ্পরিযাযেনেত্থ দ্ৰাদস কম্মভৰা লব্ভন্তি. তেসং উপাদানানি সহজাতকোটিযাপি উপনিস্সযকোটিযাপি পচ্চযো.

১০১. রূপতণ্হাতি রূপারম্মণে তণ্হা. এস নযো সদ্দতণ্হাদীসু. সা পনেসা তণ্হা উপাদানস্স সহজাতকোটিযাপি উপনিস্সযকোটিযাপি পচ্চযো হোতি.

১০২. এস পচ্চযো তণ্হায, যদিদং ৰেদনাতি এত্থ ৰিপাকৰেদনা তণ্হায উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতি, অঞ্ঞা অঞ্ঞথাপীতি.

১০৩. এত্তাৰতা পন ভগৰা ৰট্টমূলভূতং পুরিমতণ্হং দস্সেত্ৰা ইদানি দেসনং, পিট্ঠিযং পহরিত্ৰা কেসেসু ৰা গহেত্ৰা ৰিরৰন্তং ৰিরৰন্তং মগ্গতো ওক্কমেন্তো ৰিয নৰহি পদেহি সমুদাচারতণ্হং দস্সেন্তো – ‘‘ইতি খো পনেতং, আনন্দ, ৰেদনং পটিচ্চ তণ্হা’’তিআদিমাহ. তত্থ তণ্হাতি দ্ৰে তণ্হা এসনতণ্হা চ, এসিততণ্হা চ. যায তণ্হায অজপথসঙ্কুপথাদীনি পটিপজ্জিত্ৰা ভোগে এসতি গৰেসতি, অযং এসনতণ্হা নাম. যা তেসু এসিতেসু গৰেসিতেসু পটিলদ্ধেসু তণ্হা, অযং এসিততণ্হা নাম. তদুভযম্পি সমুদাচারতণ্হায এৰ অধিৰচনং. তস্মা দুৰিধাপেসা ৰেদনং পটিচ্চ তণ্হা নাম. পরিযেসনা নাম রূপাদিআরম্মণপরিযেসনা, সা হি তণ্হায সতি হোতি. লাভোতি রূপাদিআরম্মণপটিলাভো, সো হি পরিযেসনায সতি হোতি. ৰিনিচ্ছযো পন ঞাণতণ্হাদিট্ঠিৰিতক্কৰসেন চতুব্বিধো. তত্থ – ‘‘সুখৰিনিচ্ছযং জঞ্ঞা, সুখৰিনিচ্ছযং ঞত্ৰা অজ্ঝত্তং সুখমনুযুঞ্জেয্যা’’তি (ম. নি. ৩.৩২৩) অযং ঞাণৰিনিচ্ছযো. ‘‘ৰিনিচ্ছযোতি দ্ৰে ৰিনিচ্ছযা – তণ্হাৰিনিচ্ছযো চ দিট্ঠিৰিনিচ্ছযো চা’’তি (মহানি. ১০২). এৰং আগতানি অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতানি তণ্হাৰিনিচ্ছযো. দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠিৰিনিচ্ছযো. ‘‘ছন্দো খো, দেৰানমিন্দ, ৰিতক্কনিদানো’’তি (দী. নি. ২.৩৫৮) ইমস্মিং পন সুত্তে ইধ ৰিনিচ্ছযোতি ৰুত্তো ৰিতক্কোযেৰ আগতো. লাভং লভিত্ৰা হি ইট্ঠানিট্ঠং সুন্দরাসুন্দরঞ্চ ৰিতক্কেনেৰ ৰিনিচ্ছিনাতি – ‘‘এত্তকং মে রূপারম্মণত্থায ভৰিস্সতি, এত্তকং সদ্দাদিআরম্মণত্থায, এত্তকং ময্হং ভৰিস্সতি, এত্তকং পরস্স, এত্তকং পরিভুঞ্জিস্সামি, এত্তকং নিদহিস্সামী’’তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘লাভং পটিচ্চ ৰিনিচ্ছযো’’তি.

ছন্দরাগোতি এৰং অকুসলৰিতক্কেন ৰিতক্কিতৰত্থুস্মিং দুব্বলরাগো চ বলৰরাগো চ উপ্পজ্জতি, ইদঞ্হি ইধ তণ্হা. ছন্দোতি দুব্বলরাগস্সাধিৰচনং. অজ্ঝোসানন্তি অহং মমন্তি বলৰসন্নিট্ঠানং. পরিগ্গহোতি তণ্হাদিট্ঠৰসেন পরিগ্গহণকরণং. মচ্ছরিযন্তি পরেহি সাধারণভাৰস্স অসহনতা. তেনেৰস্স পোরাণা এৰং ৰচনত্থং ৰদন্তি – ‘‘ইদং অচ্ছরিযং ময্হমেৰ হোতু, মা অঞ্ঞেসং অচ্ছরিযং হোতূতি পৰত্তত্তা মচ্ছরিযন্তি ৰুচ্চতী’’তি. আরক্খোতি দ্ৰারপিদহনমঞ্জূসগোপনাদিৰসেন সুট্ঠু রক্খণং. অধিকরোতীতি অধিকরণং, কারণস্সেতং নামং. আরক্খাধিকরণন্তি ভাৰনপুংসকং, আরক্খহেতূতি অত্থো. দণ্ডাদানাদীসু পরনিসেধনত্থং দণ্ডস্স আদানং দণ্ডাদানং. একতো ধারাদিনো সত্থস্স আদানং সত্থাদানং. কলহোতি কাযকলহোপি ৰাচাকলহোপি. পুরিমো পুরিমো ৰিরোধো ৰিগ্গহো. পচ্ছিমো পচ্ছিমো ৰিৰাদো. তুৰংতুৰন্তি অগারৰৰচনং তুৰংতুৰং.

১১২. ইদানি পটিলোমনযেনাপি তংসমুদাচারতণ্হং দস্সেতুং পুন – ‘‘আরক্খাধিকরণ’’ন্তি আরভন্তো দেসনং নিৰত্তেসি. তত্থ কামতণ্হাতি পঞ্চকামগুণিকরাগৰসেন উপ্পন্না রূপাদিতণ্হা. ভৰতণ্হাতি সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো. ৰিভৰতণ্হাতি উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো. ইমে দ্ৰে ধম্মাতি ৰট্টমূলতণ্হা চ সমুদাচারতণ্হা চাতি ইমে দ্ৰে ধম্মা. দ্ৰযেনাতি তণ্হালক্খণৰসেন একভাৰং গতাপি ৰট্টমূলসমুদাচারৰসেন দ্ৰীহি কোট্ঠাসেহি ৰেদনায একসমোসরণা ভৰন্তি, ৰেদনাপচ্চযেন একপচ্চযাতি অত্থো. তিৰিধঞ্হি সমোসরণং ওসরণসমোসরণং, সহজাতসমোসরণং, পচ্চযসমোসরণঞ্চ. তত্থ – ‘‘অথ খো সব্বানি তানি কামসমোসরণানি ভৰন্তী’’তি ইদং ওসরণসমোসরণং নাম. ‘‘ছন্দমূলকা, আৰুসো, এতে ধম্মা ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমোসরণা’’তি (অ. নি. ৮.৮৩) ইদং সহজাতসমোসরণং নাম. ‘‘দ্ৰযেন ৰেদনায একসমোসরণা’’তি ইদং পন পচ্চযসমোসরণন্তি ৰেদিতব্বং.

১১৩. চক্খুসম্ফস্সোতি আদযো সব্বে ৰিপাকফস্সাযেৰ. তেসু ঠপেত্ৰা চত্তারো লোকুত্তরৰিপাকফস্সে অৰসেসা দ্ৰত্তিংস ফস্সা হোন্তি. যদিদং ফস্সোতি এত্থ পন ফস্সো বহুধা ৰেদনায পচ্চযো হোতি.

১১৪. যেহি, আনন্দ, আকারেহীতিআদীসু আকারা ৰুচ্চন্তি ৰেদনাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসসভাৰা. তেযেৰ সাধুকং দস্সিযমানা তং তং লীনমত্থং গমেন্তীতি লিঙ্গানি. তস্স তস্স সঞ্জাননহেতুতো নিমিত্তানি. তথা তথা উদ্দিসিতব্বতো উদ্দেসা. তস্মা অযমেত্থ অত্থো – ‘‘আনন্দ, যেহি আকারেহি…পে… যেহি উদ্দেসেহি নামকাযস্স নামসমূহস্স পঞ্ঞত্তি হোতি, যা এসা চ ৰেদনায ৰেদযিতাকারে ৰেদযিতলিঙ্গে ৰেদযিতনিমিত্তে ৰেদনাতি উদ্দেসে সতি, সঞ্ঞায সঞ্জাননাকারে সঞ্জাননলিঙ্গে সঞ্জানননিমিত্তে সঞ্ঞাতি উদ্দেসে সতি, সঙ্খারানং চেতনাকারে চেতনালিঙ্গে চেতনানিমিত্তে চেতনাতি উদ্দেসে সতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননাকারে ৰিজাননলিঙ্গে ৰিজানননিমিত্তে ৰিঞ্ঞাণন্তি উদ্দেসে সতি – ‘অযং নামকাযো’তি নামকাযস্স পঞ্ঞত্তি হোতি. তেসু নামকাযপ্পঞ্ঞত্তিহেতূসু ৰেদনাদীসু আকারাদীসু অসতি অপি নু খো রূপকাযে অধিৰচনসম্ফস্সো পঞ্ঞাযেথ? য্ৰাযং চত্তারো খন্ধে ৰত্থুং কত্ৰা মনোদ্ৰারে অধিৰচনসম্ফস্সৰেৰচনো মনোসম্ফস্সো উপ্পজ্জতি, অপি নু খো সো রূপকাযে পঞ্ঞাযেথ, পঞ্চ পসাদে ৰত্থুং কত্ৰা কত্ৰা উপ্পজ্জেয্যা’’তি. অথ আযস্মা আনন্দো অম্বরুক্খে অসতি জম্বুরুক্খতো অম্বপক্কস্স উপ্পত্তিং ৰিয রূপকাযতো তস্স উপ্পত্তিং অসম্পটিচ্ছন্তো নো হেতং ভন্তেতি আহ.

দুতিযপঞ্হে রুপ্পনাকাররুপ্পনলিঙ্গরুপ্পননিমিত্তৰসেন রূপন্তি উদ্দেসৰসেন চ আকারাদীনং অত্থো ৰেদিতব্বো. পটিঘসম্ফস্সোতি সপ্পটিঘং রূপক্খন্ধং ৰত্থুং কত্ৰা উপ্পজ্জনকসম্ফস্সো. ইধাপি থেরো জম্বুরুক্খে অসতি অম্বরুক্খতো জম্বুপক্কস্স উপ্পত্তিং ৰিয নামকাযতো তস্স উপ্পত্তিং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি আহ.

ততিযপঞ্হো উভযৰসেনেৰ ৰুত্তো. তত্র থেরো আকাসে অম্বজম্বুপক্কানং উপ্পত্তিং ৰিয নামরূপাভাৰে দ্ৰিন্নম্পি ফস্সানং উপ্পত্তিং অসম্পটিচ্ছন্তো ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি আহ.

এৰং দ্ৰিন্নং ফস্সানং ৰিসুং ৰিসুং পচ্চযং দস্সেত্ৰা ইদানি দ্ৰিন্নম্পি তেসং অৰিসেসতো নামরূপপচ্চযতং দস্সেতুং – ‘‘যেহি আনন্দ আকারেহী’’তি চতুত্থং পঞ্হং আরভি. যদিদং নামরূপন্তি যং ইদং নামরূপং, যং ইদং ছসুপি দ্ৰারেসু নামরূপং, এসেৰ হেতু এসেৰ পচ্চযোতি অত্থো. চক্খুদ্ৰারাদীসু হি চক্খাদীনি চেৰ রূপারম্মণাদীনি চ রূপং, সম্পযুত্তকা খন্ধা নামন্তি এৰং পঞ্চৰিধোপি সো ফস্সো নামরূপপচ্চযাৰ ফস্সো. মনোদ্ৰারেপি হদযৰত্থুঞ্চেৰ যঞ্চ রূপং আরম্মণং হোতি, ইদং রূপং. সম্পযুত্তধম্মা চেৰ যঞ্চ অরূপং আরম্মণং হোতি, ইদং অরূপং নাম. এৰং মনোসম্ফস্সোপি নামরূপপচ্চযা ফস্সোতি ৰেদিতব্বো. নামরূপং পনস্স বহুধা পচ্চযো হোতি.

১১৫. ন ওক্কমিস্সথাতি পৰিসিত্ৰা পৰত্তমানং ৰিয পটিসন্ধিৰসেন ন ৰত্তিস্সথ. সমুচ্চিস্সথাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণে অসতি অপি নু খো সুদ্ধং অৰসেসং নামরূপং অন্তোমাতুকুচ্ছিস্মিং কললাদিভাৰেন সমুচ্চিতং মিস্সকভূতং হুত্ৰা ৰত্তিস্সথ. ওক্কমিত্ৰা ৰোক্কমিস্সথাতি পটিসন্ধিৰসেন ওক্কমিত্ৰা চুতিৰসেন ৰোক্কমিস্সথ, নিরুজ্ঝিস্সথাতি অত্থো. সো পনস্স নিরোধো ন তস্সেৰ চিত্তস্স নিরোধেন, ন ততো দুতিযততিযানং নিরোধেন হোতি. পটিসন্ধিচিত্তেন হি সদ্ধিং সমুট্ঠিতানি সমতিংস কম্মজরূপানি নিব্বত্তন্তি. তেসু পন ঠিতেসুযেৰ সোল়স ভৰঙ্গচিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি. এতস্মিং অন্তরে গহিতপটিসন্ধিকস্স দারকস্স ৰা মাতুযা ৰা পনস্স অন্তরাযো নত্থি. অযঞ্হি অনোকাসো নাম. সচে পন পটিসন্ধিচিত্তেন সদ্ধিং সমুট্ঠিতরূপানি সত্তরসমস্স ভৰঙ্গস্স পচ্চযং দাতুং সক্কোন্তি, পৰত্তি পৰত্ততি, পৰেণী ঘটিযতি. সচে পন ন সক্কোন্তি, পৰত্তি নপ্পৰত্ততি, পৰেণী ন ঘটিযতি, ৰোক্কমতি নাম হোতি. তং সন্ধায ‘‘ওক্কমিত্ৰা ৰোক্কমিস্সথা’’তি ৰুত্তং.

ইত্থত্তাযাতি ইত্থভাৰায, এৰং পরিপুণ্ণপঞ্চক্খন্ধভাৰাযাতি অত্থো. দহরস্সেৰ সতোতি মন্দস্স বালস্সেৰ সন্তস্স. ৰোচ্ছিজ্জিস্সথাতি উপচ্ছিজ্জিস্সথ ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লন্তি ৰিঞ্ঞাণে উপচ্ছিন্নে সুদ্ধং নামরূপমেৰ উট্ঠহিত্ৰা পঠমৰযৰসেন ৰুড্ঢিং, মজ্ঝিমৰযৰসেন ৰিরূল়্হিং, পচ্ছিমৰযৰসেন ৰেপুল্লং অপি নু খো আপজ্জিস্সথাতি. দসৰস্সৰীসতিৰস্সৰস্সসতৰস্সসহস্সসম্পাপনেন ৰা অপি নু খো ৰুড্ঢিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিস্সথাতি অত্থো.

তস্মাতিহানন্দাতি যস্মা মাতুকুচ্ছিযং পটিসন্ধিগ্গহণেপি কুচ্ছিৰাসেপি কুচ্ছিতো নিক্খমনেপি, পৰত্তিযং দসৰস্সাদিকালেপি ৰিঞ্ঞাণমেৰস্স পচ্চযো, তস্মা এসেৰ হেতু এস পচ্চযো নামরূপস্স, যদিদং ৰিঞ্ঞাণং. যথা হি রাজা অত্তনো পরিসং নিগ্গণ্হন্তো এৰং ৰদেয্য – ‘‘ত্ৰং উপরাজা, ত্ৰং সেনাপতীতি কেন কতো ননু মযা কতো, সচে হি মযি অকরোন্তে ত্ৰং অত্তনো ধম্মতায উপরাজা ৰা সেনাপতি ৰা ভৰেয্যাসি, জানেয্যাম ৰো বল’’ন্তি; এৰমেৰ ৰিঞ্ঞাণং নামরূপস্স পচ্চযো হোতি. অত্থতো এৰং নামরূপং ৰদতি ৰিয ‘‘ত্ৰং নামং, ত্ৰং রূপং, ত্ৰং নামরূপং নামাতি কেন কতং, ননু মযা কতং, সচে হি মযি পুরেচারিকে হুত্ৰা মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং অগণ্হন্তে ত্ৰং নামং ৰা রূপং ৰা নামরূপং ৰা ভৰেয্যাসি, জানেয্যাম ৰো বল’’ন্তি. তং পনেতং ৰিঞ্ঞাণং নামরূপস্স বহুধা পচ্চযো হোতি.

১১৬. দুক্খসমুদযসম্ভৰোতি দুক্খরাসিসম্ভৰো. যদিদং নামরূপন্তি যং ইদং নামরূপং, এসেৰ হেতু এস পচ্চযো. যথা হি রাজপুরিসা রাজানং নিগ্গণ্হন্তো এৰং ৰদেয্যুং – ‘‘ত্ৰং রাজাতি কেন কতো, ননু মযা কতো, সচে হি মযি উপরাজট্ঠানে, মযি সেনাপতিট্ঠানে অতিট্ঠন্তে ত্ৰং এককোৰ রাজা ভৰেয্যাসি, পস্সেয্যাম তে রাজভাৰ’’ন্তি; এৰমেৰ নামরূপম্পি অত্থতো এৰং ৰিঞ্ঞাণং ৰদতি ৰিয ‘‘ত্ৰং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণন্তি কেন কতং, ননু অম্হেহি কতং, সচে হি ত্ৰং তযো খন্ধে হদযৰত্থুঞ্চ অনিস্সায পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং নাম ভৰেয্যাসি, পস্সেয্যাম তে পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণভাৰ’’ন্তি. তঞ্চ পনেতং নামরূপং ৰিঞ্ঞাণস্স বহুধা পচ্চযো হোতি.

এত্তাৰতা খোতি ৰিঞ্ঞাণে নামরূপস্স পচ্চযে হোন্তে, নামরূপে ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযে হোন্তে, দ্ৰীসু অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰসেন পৰত্তেসু এত্তকেন জাযেথ ৰা…পে… উপপজ্জেথ ৰা, জাতিআদযো পঞ্ঞাযেয্যুং অপরাপরং ৰা চুতিপটিসন্ধিযোতি.

অধিৰচনপথোতি ‘‘সিরিৰড্ঢকো ধনৰড্ঢকো’’তিআদিকস্স অত্থং অদিস্ৰা ৰচনমত্তমেৰ অধিকিচ্চ পৰত্তস্স ৰোহারস্স পথো. নিরুত্তিপথোতি সরতীতি সতো, সম্পজানাতীতি সম্পজানোতিআদিকস্স কারণাপদেসৰসেন পৰত্তস্স ৰোহারস্স পথো. পঞ্ঞত্তিপথোতি – ‘‘পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী নিপুণো কতপরপ্পৰাদো’’তিআদিকস্স নানপ্পকারতো ঞাপনৰসেন পৰত্তস্স ৰোহারস্স পথো. ইতি তীহি পদেহি অধিৰচনাদীনং ৰত্থুভূতা খন্ধাৰ কথিতা. পঞ্ঞাৰচরন্তি পঞ্ঞায অৰচরিতব্বং জানিতব্বং. ৰট্টং ৰত্ততীতি সংসারৰট্টং ৰত্ততি. ইত্থত্তন্তি ইত্থংভাৰো, খন্ধপঞ্চকস্সেতং নামং. পঞ্ঞাপনাযাতি নামপঞ্ঞত্তত্থায. ‘‘ৰেদনা সঞ্ঞা’’তিআদিনা নামপঞ্ঞত্তত্থায, খন্ধপঞ্চকম্পি এত্তাৰতা পঞ্ঞাযতীতি অত্থো. যদিদং নামরূপং সহ ৰিঞ্ঞাণেনাতি যং ইদং নামরূপং সহ ৰিঞ্ঞাণেন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতায পৰত্ততি, এত্তাৰতাতি ৰুত্তং হোতি. ইদঞ্হেত্থ নিয্যাতিতৰচনং.

অত্তপঞ্ঞত্তিৰণ্ণনা

১১৭. ইতি ভগৰা – ‘‘গম্ভীরো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো, গম্ভীরাৰভাসো চা’’তি পদস্স অনুসন্ধিং দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘তন্তাকুলকজাতা’’তি পদস্স অনুসন্ধিং দস্সেন্তো ‘‘কিত্তাৰতা চা’’তিআদিকং দেসনং আরভি. তত্থ রূপিং ৰা হি, আনন্দ, পরিত্তং অত্তানন্তিআদীসু যো অৰড্ঢিতং কসিণনিমিত্তং অত্তাতি গণ্হাতি, সো রূপিং পরিত্তং পঞ্ঞপেতি. যো পন নানাকসিণলাভী হোতি, সো তং কদাচি নীলো, কদাচি পীতকোতি পঞ্ঞপেতি. যো ৰড্ঢিতং কসিণনিমিত্তং অত্তাতি গণ্হাতি, সো রূপিং অনন্তং পঞ্ঞপেতি. যো ৰা পন অৰড্ঢিতং কসিণনিমিত্তং উগ্ঘাটেত্ৰা নিমিত্তফুট্ঠোকাসং ৰা তত্থ পৰত্তে চত্তারো খন্ধে ৰা তেসু ৰিঞ্ঞাণমত্তমেৰ ৰা অত্তাতি গণ্হাতি, সো অরূপিং পরিত্তং পঞ্ঞপেতি. যো ৰড্ঢিতং নিমিত্তং উগ্ঘাটেত্ৰা নিমিত্তফুট্ঠোকাসং ৰা তত্থ পৰত্তে চত্তারো খন্ধে ৰা তেসু ৰিঞ্ঞাণমত্তমেৰ ৰা অত্তাতি গণ্হাতি, সো অরূপিং অনন্তং পঞ্ঞপেতি.

১১৮. তত্রানন্দাতি এত্থ তত্রাতি তেসু চতূসু দিট্ঠিগতিকেসু. এতরহি ৰাতি ইদানেৰ, ন ইতো পরং. উচ্ছেদৰসেনেতং ৰুত্তং. তত্থভাৰিং ৰাতি তত্থ ৰা পরলোকে ভাৰিং. সস্সতৰসেনেতং ৰুত্তং. অতথং ৰা পন সন্তন্তি অতথসভাৰং সমানং. তথত্তাযাতি তথভাৰায. উপকপ্পেস্সামীতি সম্পাদেস্সামি. ইমিনা ৰিৰাদং দস্সেতি. উচ্ছেদৰাদী হি ‘‘সস্সতৰাদিনো অত্তানং অতথং অনুচ্ছেদসভাৰম্পি সমানং তথত্থায উচ্ছেদসভাৰায উপকপ্পেস্সামি, সস্সতৰাদঞ্চ জানাপেত্ৰা উচ্ছেদৰাদমেৰ নং গাহেস্সামী’’তি চিন্তেতি. সস্সতৰাদীপি ‘‘উচ্ছেদৰাদিনো অত্তানং অতথং অসস্সতসভাৰম্পি সমানং তথত্থায সস্সতভাৰায উপকপ্পেস্সামি, উচ্ছেদৰাদঞ্চ জানাপেত্ৰা সস্সতৰাদমেৰ নং গাহেস্সামী’’তি চিন্তেতি.

এৰং সন্তং খোতি এৰং সমানং রূপিং পরিত্তং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তন্তি অত্থো. রূপিন্তি রূপকসিণলাভিং. পরিত্তত্তানুদিট্ঠি অনুসেতীতি পরিত্তো অত্তাতি অযং দিট্ঠি অনুসেতি, সা পন ন ৰল্লি ৰিয চ লতা ৰিয চ অনুসেতি. অপ্পহীনট্ঠেন অনুসেতীতি ৰেদিতব্বো. ইচ্চালং ৰচনাযাতি তং পুগ্গলং এৰরূপা দিট্ঠি অনুসেতীতি ৰত্তুং যুত্তং. এস নযো সব্বত্থ.

অরূপিন্তি এত্থ পন অরূপকসিণলাভিং, অরূপক্খন্ধগোচরং ৰাতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. এত্তাৰতা লাভিনো চত্তারো, তেসং অন্তেৰাসিকা চত্তারো, তক্কিকা চত্তারো, তেসং অন্তেৰাসিকা চত্তারোতি অত্ততো সোল়স দিট্ঠিগতিকা দস্সিতা হোন্তি.

নঅত্তপঞ্ঞত্তিৰণ্ণনা

১১৯. এৰং যে অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি, তে দস্সেত্ৰা ইদানি যে ন পঞ্ঞপেন্তি, তে দস্সেতুং – ‘‘কিত্তাৰতা চ আনন্দা’’তিআদিমাহ. কে পন ন পঞ্ঞপেন্তি? সব্বে তাৰ অরিযপুগ্গলা ন পঞ্ঞপেন্তি. যে চ বহুস্সুতা তিপিটকধরা দ্ৰিপিটকধরা একপিটকধরা, অন্তমসো একনিকাযম্পি সাধুকং ৰিনিচ্ছিনিত্ৰা উগ্গহিতধম্মকথিকোপি আরদ্ধৰিপস্সকোপি পুগ্গলো, তে ন পঞ্ঞপেন্তিযেৰ. এতেসঞ্হি পটিভাগকসিণে পটিভাগকসিণমিচ্চেৰ ঞাণং হোতি. অরূপক্খন্ধেসু চ অরূপক্খন্ধা ইচ্চেৰ.

অত্তসমনুপস্সনাৰণ্ণনা

১২১. এৰং যে ন পঞ্ঞপেন্তি, তে দস্সেত্ৰা ইদানি যে তে পঞ্ঞপেন্তি, তে যস্মা দিট্ঠিৰসেন সমনুপস্সিত্ৰা পঞ্ঞপেন্তি, সা চ নেসং সমনুপস্সনা ৰীসতিৰত্থুকায সক্কাযদিট্ঠিযা অপ্পহীনত্তা হোতি, তস্মা তং ৰীসতিৰত্থুকং সক্কাযদিট্ঠিং দস্সেতুং পুন কিত্তাৰতা চ আনন্দাতিআদিমাহ.

তত্থ ৰেদনং ৰা হীতি ইমিনা ৰেদনাক্খন্ধৰত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি কথিতা. অপ্পটিসংৰেদনো মে অত্তাতি ইমিনা রূপক্খন্ধৰত্থুকা. অত্তা মে ৰেদিযতি, ৰেদনাধম্মো হি মে অত্তাতি ইমিনা সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধৰত্থুকা. ইদঞ্হি খন্ধত্তযং ৰেদনাসম্পযুত্তত্তা ৰেদিযতি. এতস্স চ ৰেদনাধম্মো অৰিপ্পযুত্তসভাৰো.

১২২. ইদানি তত্থ দোসং দস্সেন্তো – ‘‘তত্রানন্দা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্রাতি তেসু তীসু দিট্ঠিগতিকেসু. যস্মিং, আনন্দ, সমযেতিআদি যো যো যং যং ৰেদনং অত্তাতি সমনুপস্সতি, তস্স তস্স অত্তনো কদাচি ভাৰং, কদাচি অভাৰন্তি এৰমাদিদোসদস্সনত্থং ৰুত্তং.

১২৩. অনিচ্চাদীসু হুত্ৰা অভাৰতো অনিচ্চা. তেহি তেহি কারণেহি সঙ্গম্ম সমাগম্ম কতাতি সঙ্খতা. তং তং পচ্চযং পটিচ্চ সম্মা কারণেনেৰ উপ্পন্নাতি পটিচ্চসমুপ্পন্না. খযোতিআদি সব্বং ভঙ্গস্স ৰেৰচনং. যঞ্হি ভিজ্জতি, তং খিযতিপি ৰযতিপি ৰিরজ্ঝতিপি নিরুজ্ঝতিপি, তস্মা খযধম্মাতিআদি ৰুত্তং.

ব্যগা মেতি ৰিঅগাতি ব্যগা, ৰিগতো নিরুদ্ধো মে অত্তাতি অত্থো. কিং পন একস্সেৰ তীসুপি কালেসু – ‘‘এসো মে অত্তা’’তি হোতীতি, কিং পন ন ভৰিস্সতি? দিট্ঠিগতিকস্স হি থুসরাসিম্হি নিক্খিত্তখাণুকস্সেৰ নিচ্চলতা নাম নত্থি, ৰনমক্কটো ৰিয অঞ্ঞং গণ্হাতি, অঞ্ঞং মুঞ্চতি. অনিচ্চসুখদুক্খৰোকিণ্ণন্তি ৰিসেসেন তং তং ৰেদনং অত্তাতি সমনুপস্সন্তো অনিচ্চঞ্চেৰ সুখঞ্চ দুক্খঞ্চ অত্তানং সমনুপস্সতি অৰিসেসেন ৰেদনং অত্তাতি সমনুপস্সন্তো ৰোকিণ্ণং উপ্পাদৰযধম্মং অত্তানং সমনুপস্সতি. ৰেদনা হি তিৰিধা চেৰ উপ্পাদৰযধম্মা চ, তঞ্চেস অত্তাতি সমনুপস্সতি. ইচ্চস্স অনিচ্চো চেৰ অত্তা আপজ্জতি, একক্খণে চ বহূনং ৰেদনানং উপ্পাদো. তং খো পনেস অনিচ্চং অত্তানং অনুজানাতি, ন একক্খণে বহূনং ৰেদনানং উপ্পত্তি অত্থি. ইমমত্থং সন্ধায – ‘‘তস্মাতিহানন্দ, এতেনপেতং নক্খমতি ‘ৰেদনা মে অত্তা’তি সমনুপস্সিতু’’ন্তি ৰুত্তং.

১২৪. যত্থ পনাৰুসোতি যত্থ সুদ্ধরূপক্খন্ধে সব্বসো ৰেদযিতং নত্থি. অপি নু খো তত্থাতি অপি নু খো তস্মিং ৰেদনাৰিরহিতে তালৰণ্টে ৰা ৰাতপানে ৰা অস্মীতি এৰং অহংকারো উপ্পজ্জেয্যাতি অত্থো. তস্মাতিহানন্দাতি যস্মা সুদ্ধরূপক্খন্ধো উট্ঠায অহমস্মীতি ন ৰদতি, তস্মা এতেনপি এতং নক্খমতীতি অত্থো. অপি নু খো তত্থ অযমহমস্মীতি সিযাতি অপি নু খো তেসু ৰেদনাধম্মেসু তীসু খন্ধেসু একধম্মোপি অযং নাম অহমস্মীতি এৰং ৰত্তব্বো সিযা. অথ ৰা ৰেদনানিরোধা সহেৰ ৰেদনায নিরুদ্ধেসু তেসু তীসু খন্ধেসু অপি নু খো অযমহমস্মীতি ৰা অহমস্মীতি ৰা উপ্পজ্জেয্যাতি অত্থো. অথাযস্মা আনন্দো সসৰিসাণস্স তিখিণভাৰং ৰিয তং অসম্পটিচ্ছন্তো নো হেতং ভন্তেতি আহ.

এত্তাৰতা কিং কথিতং হোতি? ৰট্টকথা কথিতা হোতি. ভগৰা হি ৰট্টকথং কথেন্তো কত্থচি অৰিজ্জাসীসেন কথেসি, কত্থচি তণ্হাসীসেন, কত্থচি দিট্ঠিসীসেন. তত্থ ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি নপ্পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ‘ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’তি. এৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি. অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ইদপ্পচ্চযা অৰিজ্জা’’তি (অ. নি. ১০.৬১) এৰং অৰিজ্জাসীসেন কথিতা. ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি নপ্পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হায, ‘ইতো পুব্বে ভৰতণ্হা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’তি. এৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি. অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ইদপ্পচ্চযা ভৰতণ্হা’’তি (অ. নি. ১০.৬২) এৰং তণ্হাসীসেন কথিতা. ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি নপ্পঞ্ঞাযতি ভৰদিট্ঠিযা, ‘ইতো পুব্বে ভৰদিট্ঠি নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’তি, এৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি. অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ইদপ্পচ্চযা ভৰদিট্ঠী’’তি এৰং দিট্ঠিসীসেন কথিতা. ইধাপি দিট্ঠিসীসেনেৰ কথিতা.

দিট্ঠিগতিকো হি সুখাদিৰেদনং অত্তাতি গহেত্ৰা অহঙ্কারমমঙ্কারপরামাসৰসেন সব্বভৰযোনিগতি – ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু ততো ততো চৰিত্ৰা তত্থ তত্থ উপপজ্জন্তো মহাসমুদ্দে ৰাতুক্খিত্তনাৰা ৰিয সততং সমিতং পরিব্ভমতি, ৰট্টতো সীসং উক্খিপিতুংযেৰ ন সক্কোতি.

১২৬. ইতি ভগৰা পচ্চযাকারমূল়্হস্স দিট্ঠিগতিকস্স এত্তকেন কথামগ্গেন ৰট্টং কথেত্ৰা ইদানি ৰিৰট্টং কথেন্তো যতো খো পন, আনন্দ, ভিক্খূতিআদিমাহ.

তঞ্চ পন ৰিৰট্টকথং ভগৰা দেসনাসু কুসলত্তা ৰিস্সট্ঠকম্মট্ঠানং নৰকম্মাদিৰসেন ৰিক্খিত্তপুগ্গলং অনামসিত্ৰা কারকস্স সতিপট্ঠানৰিহারিনো পুগ্গলস্স ৰসেন আরভন্তো নেৰ ৰেদনং অত্তানং সমনুপস্সতীতিআদিমাহ. এৰরূপো হি ভিক্খু – ‘‘যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে ৰা সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. দুক্খতো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসনং. অনত্ততো ৰৰত্থপেতি, একং সম্মসন’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তস্স সম্মসনঞাণস্স ৰসেন সব্বধম্মেসু পৰত্তত্তা নেৰ ৰেদনং অত্তাতি সমনুপস্সতি, ন অঞ্ঞং, সো এৰং অসমনুপস্সন্তো ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতীতি খন্ধলোকাদিভেদে লোকে রূপাদীসু ধম্মেসু কিঞ্চি একধম্মম্পি অত্তাতি ৰা অত্তনিযন্তি ৰা ন উপাদিযতি.

অনুপাদিযং ন পরিতস্সতীতি অনুপাদিযন্তো তণ্হাদিট্ঠিমানপরিতস্সনাযাপি ন পরিতস্সতি. অপরিতস্সন্তি অপরিতস্সমানো. পচ্চত্তংযেৰ পরিনিব্বাযতীতি অত্তনাৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযতি. এৰং পরিনিব্বুতস্স পনস্স পচ্চৰেক্খণাপৰত্তিদস্সনত্থং খীণা জাতীতিআদি ৰুত্তং.

ইতি সা দিট্ঠীতি যা তথাৰিমুত্তস্স অরহতো দিট্ঠি, সা এৰং দিট্ঠি. ‘‘ইতিস্স দিট্ঠী’’তিপি পাঠো. যো তথাৰিমুত্তো অরহা, এৰমস্স দিট্ঠীতি অত্থো. তদকল্লন্তি তং ন যুত্তং. কস্মা? এৰঞ্হি সতি – ‘‘অরহা ন কিঞ্চি জানাতী’’তি ৰুত্তং ভৰেয্য, এৰং ঞত্ৰা ৰিমুত্তঞ্চ অরহন্তং ‘‘ন কিঞ্চি জানাতী’’তি ৰত্তুং ন যুত্তং. তেনেৰ চতুন্নম্পি নযানং অৰসানে – ‘‘তং কিস্স হেতূ’’তিআদিমাহ.

তত্থ যাৰতা আনন্দ অধিৰচনন্তি যত্তকো অধিৰচনসঙ্খাতো ৰোহারো অত্থি. যাৰতা অধিৰচনপথোতি যত্তকো অধিৰচনস্স পথো, খন্ধা আযতনানি ধাতুযো ৰা অত্থি. এস নযো সব্বত্থ. পঞ্ঞাৰচরন্তি পঞ্ঞায অৰচরিতব্বং খন্ধপঞ্চকং. তদভিঞ্ঞাতি তং অভিজানিত্ৰা. এত্তকেন ভগৰতা কিং দস্সিতং? তন্তাকুলপদস্সেৰ অনুসন্ধি দস্সিতো.

সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিৰণ্ণনা

১২৭. ইদানি যো – ‘‘ন পঞ্ঞপেতী’’তি ৰুত্তো, সো যস্মা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো উভতোভাগৰিমুত্তো নাম হোতি. যো চ – ‘‘ন সমনুপস্সতী’’তি ৰুত্তো, সো যস্মা গচ্ছন্তো গচ্ছন্তো পঞ্ঞাৰিমুত্তো নাম হোতি. তস্মা তেসং হেট্ঠা ৰুত্তানং দ্ৰিন্নং ভিক্খূনং নিগমনঞ্চ নামঞ্চ দস্সেতুং সত্ত খো ইমানন্দ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতিআদিমাহ.

তত্থ সত্তাতি পটিসন্ধিৰসেন ৰুত্তা, আরম্মণৰসেন সঙ্গীতিসুত্তে (দী. নি. ৩.৩১১) ৰুত্তা চতস্সো আগমিস্সন্তি. ৰিঞ্ঞাণং তিট্ঠতি এত্থাতি ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতি, ৰিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্সেতং অধিৰচনং. দ্ৰে চ আযতনানীতি দ্ৰে নিৰাসট্ঠানানি. নিৰাসট্ঠানঞ্হি ইধাযতনন্তি অধিপ্পেতং. তেনেৰ ৰক্খতি – ‘‘অসঞ্ঞসত্তাযতনং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনমেৰ দুতিয’’ন্তি. কস্মা পনেতং সব্বং গহিতন্তি? ৰট্টপরিযাদানত্থং. ৰট্টঞ্হি ন সুদ্ধৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিৰসেন সুদ্ধাযতনৰসেন ৰা পরিযাদানং গচ্ছতি, ভৰযোনিগতিসত্তাৰাসৰসেন পন গচ্ছতি, তস্মা সব্বমেতং গহিতং.

ইদানি অনুক্কমেন তমত্থং ৰিভজন্তো কতমা সত্তাতিআদিমাহ. তত্থ সেয্যথাপীতি নিদস্সনত্থে নিপাতো, যথা মনুস্সাতি অত্থো. অপরিমাণেসু হি চক্কৰাল়েসু অপরিমাণানং মনুস্সানং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন দ্ৰেপি একসদিসা নত্থি. যেপি হি কত্থচি যমকভাতরো ৰণ্ণেন ৰা সণ্ঠানেন ৰা একসদিসা হোন্তি, তেসম্পি আলোকিতৰিলোকিতকথিতহসিতগমনঠানাদীহি ৰিসেসো হোতিযেৰ. তস্মা নানত্তকাযাতি ৰুত্তা. পটিসন্ধিসঞ্ঞা পন নেসং তিহেতুকাপি দ্ৰিহেতুকাপি অহেতুকাপি হোন্তি, তস্মা নানত্তসঞ্ঞিনোতি ৰুত্তা. একচ্চে চ দেৰাতি ছ কামাৰচরদেৰা. তেসু হি কেসঞ্চি কাযো নীলো হোতি, কেসঞ্চি পীতকাদিৰণ্ণো. সঞ্ঞা পন নেসং দ্ৰিহেতুকাপি তিহেতুকাপি হোন্তি, অহেতুকা নত্থি. একচ্চে চ ৰিনিপাতিকাতি চতুঅপাযৰিনিমুত্তা উত্তরমাতা যক্খিনী, পিযঙ্করমাতা, ফুস্সমিত্তা, ধম্মগুত্তাতি এৰমাদিকা অঞ্ঞে চ ৰেমানিকা পেতা. এতেসঞ্হি পীতওদাতকাল়মঙ্গুরচ্ছৰিসামৰণ্ণাদিৰসেন চেৰ কিসথূলরস্সদীঘৰসেন চ কাযো নানা হোতি, মনুস্সানং ৰিয দ্ৰিহেতুকতিহেতুকঅহেতুকৰসেন সঞ্ঞাপি. তে পন দেৰা ৰিয ন মহেসক্খা, কপণমনুস্সা ৰিয অপ্পেসক্খা, দুল্লভঘাসচ্ছাদনা দুক্খপীল়িতা ৰিহরন্তি. একচ্চে কাল়পক্খে দুক্খিতা জুণ্হপক্খে সুখিতা হোন্তি, তস্মা সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতিকাতি ৰুত্তা. যে পনেত্থ তিহেতুকা তেসং ধম্মাভিসমযোপি হোতি, পিযঙ্করমাতা হি যক্খিনী পচ্চূসসমযে অনুরুদ্ধত্থেরস্স ধম্মং সজ্ঝাযতো সুত্ৰা –

‘‘মা সদ্দমকরি পিযঙ্কর, ভিক্খু ধম্মপদানি ভাসতি;

অপি ধম্মপদং ৰিজানিয, পটিপজ্জেম হিতায নো সিযা;

পাণেসু চ সংযমামসে, সম্পজানমুসা ন ভণামসে;

সিক্খেম সুসীল্যমত্তনো, অপি মুচ্চেম পিসাচযোনিযা’’তি. (সং. নি. ২.৪০);

এৰং পুত্তকং সঞ্ঞাপেত্ৰা তং দিৰসং সোতাপত্তিফলং পত্তা. উত্তরমাতা পন ভগৰতো ধম্মং সুত্ৰাৰ সোতাপন্না জাতা.

ব্রহ্মকাযিকাতি ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতমহাব্রহ্মানো. পঠমাভিনিব্বত্তাতি তে সব্বেপি পঠমেন ঝানেন অভিনিব্বত্তা. তেসু ব্রহ্মপারিসজ্জা পন পরিত্তেন অভিনিব্বত্তা, তেসং কপ্পস্স ততিযো ভাগো আযুপ্পমাণং. ব্রহ্মপুরোহিতা মজ্ঝিমেন, তেসং উপড্ঢকপ্পো আযুপ্পমাণং, কাযো চ তেসং ৰিপ্ফারিকতরো হোতি. মহাব্রহ্মানো পণীতেন, তেসং কপ্পো আযুপ্পমাণং, কাযো পন তেসং অতিৰিপ্ফারিকো হোতি. ইতি তে কাযস্স নানত্তা, পঠমজ্ঝানৰসেন সঞ্ঞায একত্তা নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনোতি ৰেদিতব্বা.

যথা চ তে, এৰং চতূসু অপাযেসু সত্তা. নিরযেসু হি কেসঞ্চি গাৰুতং, কেসঞ্চি অড্ঢযোজনং, কেসঞ্চি যোজনং অত্তভাৰো হোতি, দেৰদত্তস্স পন যোজনসতিকো জাতো. তিরচ্ছানেসুপি কেচি খুদ্দকা, কেচি মহন্তা. পেত্তিৰিসযেপি কেচি সট্ঠিহত্থা, কেচি সত্ততিহত্থা, কেচি অসীতিহত্থা হোন্তি, কেচি সুৰণ্ণা, কেচি দুব্বণ্ণা হোন্তি. তথা কালকঞ্জিকা অসুরা. অপি চেত্থ দীঘপিট্ঠিকপেতা নাম সট্ঠিযোজনিকাপি হোন্তি. সঞ্ঞা পন সব্বেসম্পি অকুসলৰিপাকঅহেতুকাৰ হোন্তি. ইতি আপাযিকাপি নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনোত্ৰেৰ সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি.

আভস্সরাতি দণ্ডউক্কায অচ্চি ৰিয এতেসং সরীরতো আভা ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা পতন্তী ৰিয সরতি ৰিস্সরতীতি আভস্সরা. তেসু পঞ্চকনযেন দুতিযততিযজ্ঝানদ্ৰযং পরিত্তং ভাৰেত্ৰা উপপন্না পরিত্তাভা নাম হোন্তি, তেসং দ্ৰে কপ্পা আযুপ্পমাণং. মজ্ঝিমং ভাৰেত্ৰা উপপন্না অপ্পমাণাভা নাম হোন্তি, তেসং চত্তারো কপ্পা আযুপ্পমাণং. পণীতং ভাৰেত্ৰা উপপন্না আভস্সরা নাম হোন্তি, তেসং অট্ঠ কপ্পা আযুপ্পমাণং. ইধ পন উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেন সব্বেপি তে গহিতা. সব্বেসঞ্হি তেসং কাযো একৰিপ্ফারোৰ হোতি, সঞ্ঞা পন অৰিতক্কৰিচারমত্তা ৰা অৰিতক্কঅৰিচারা ৰাতি নানা.

সুভকিণ্হাতি সুভেন ওকিণ্ণা ৰিকিণ্ণা, সুভেন সরীরপ্পভাৰণ্ণেন একগ্ঘনাতি অত্থো. এতেসঞ্হি আভস্সরানং ৰিয ন ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা পভা গচ্ছতি. পঞ্চকনযে পন পরিত্তমজ্ঝিমপণীতস্স চতুত্থজ্ঝানস্স ৰসেন সোল়সদ্ৰত্তিংসচতুসট্ঠিকপ্পাযুকা পরিত্তসুভঅপ্পমাণসুভসুভকিণ্হা নাম হুত্ৰা নিব্বত্তন্তি. ইতি সব্বেপি তে একত্তকাযা চেৰ চতুত্থজ্ঝানসঞ্ঞায একত্তসঞ্ঞিনো চাতি ৰেদিতব্বা. ৰেহপ্ফলাপি চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিমেৰ ভজন্তি. অসঞ্ঞসত্তা ৰিঞ্ঞাণাভাৰা এত্থ সঙ্গহং ন গচ্ছন্তি, সত্তাৰাসেসু গচ্ছন্তি.

সুদ্ধাৰাসা ৰিৰট্টপক্খে ঠিতা ন সব্বকালিকা, কপ্পসতসহস্সম্পি অসঙ্খ্যেয্যম্পি বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে নুপ্পজ্জন্তি. সোল়সকপ্পসহস্সব্ভন্তরে বুদ্ধেসু উপ্পন্নেসুযেৰ উপ্পজ্জন্তি, ধম্মচক্কপ্পৰত্তস্স ভগৰতো খন্ধৰারট্ঠানসদিসা হোন্তি. তস্মা নেৰ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং ন সত্তাৰাসং ভজন্তি. মহাসীৰত্থেরো পন – ‘‘ন খো পন সো সারিপুত্ত সত্তাৰাসো সুলভরূপো যো মযা অনিৰুত্থপুব্বো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা অঞ্ঞত্র সুদ্ধাৰাসেহি দেৰেহী’’তি (ম. নি. ১.১৬০) ইমিনা সুত্তেন সুদ্ধাৰাসাপি চতুত্থৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং চতুত্থসত্তাৰাসংযেৰ ভজন্তীতি ৰদতি, তং অপ্পটিবাহিযত্তা সুত্তস্স অনুঞ্ঞাতং.

সব্বসো রূপসঞ্ঞানন্তিআদীনং অত্থো ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তো. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পন যথেৰ সঞ্ঞায, এৰং ৰিঞ্ঞাণস্সপি সুখুমত্তা নেৰ ৰিঞ্ঞাণং নাৰিঞ্ঞাণং. তস্মা ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু অৰত্ৰা আযতনেসু ৰুত্তং.

১২৮. তত্রাতি তাসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু. তঞ্চ পজানাতীতি তঞ্চ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং পজানাতি. তস্সা চ সমুদযন্তি ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযো’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৯) নযেন তস্সা সমুদযঞ্চ পজানাতি. তস্সা চ অত্থঙ্গমন্তি – ‘‘অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধো’’তিআদিনা নযেন তস্সা অত্থঙ্গমঞ্চ পজানাতি. অস্সাদন্তি যং রূপং পটিচ্চ…পে… যং ৰিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদোতি, এৰং তস্সা অস্সাদঞ্চ পজানাতি. আদীনৰন্তি যং রূপং…পে… যং ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, অযং ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰোতি, এৰং তস্সা আদীনৰঞ্চ পজানাতি. নিস্সরণন্তি যো রূপস্মিং…পে… যো ৰিঞ্ঞাণে ছন্দরাগৰিনযো, ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণন্তি (সং. নি. ২.২৬) এৰং তস্সা নিস্সরণঞ্চ পজানাতি. কল্লং নু তেনাতি যুত্তং নু তেন ভিক্খুনা তং ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিং তণ্হামানদিট্ঠীনং ৰসেন অহন্তি ৰা মমন্তি ৰা অভিনন্দিতুন্তি. এতেনুপাযেন সব্বত্থ ৰেদিতব্বো. যত্থ পন রূপং নত্থি, তত্থ চতুন্নং খন্ধানং ৰসেন, যত্থ ৰিঞ্ঞাণং নত্থি, তত্থ একস্স খন্ধস্স ৰসেন সমুদযো যোজেতব্বো. আহারসমুদযা আহারনিরোধাতি ইদঞ্চেত্থ পদং যোজেতব্বং.

যতো খো, আনন্দ, ভিক্খূতি যদা খো আনন্দ, ভিক্খু. অনুপাদা ৰিমুত্তোতি চতূহি উপাদানেহি অগ্গহেত্ৰা ৰিমুত্তো. পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি পঞ্ঞায ৰিমুত্তো. অট্ঠ ৰিমোক্খে অসচ্ছিকত্ৰা পঞ্ঞাবলেনেৰ নামকাযস্স চ রূপকাযস্স চ অপ্পৰত্তিং কত্ৰা ৰিমুত্তোতি অত্থো. সো সুক্খৰিপস্সকো চ পঠমজ্ঝানাদীসু অঞ্ঞতরস্মিং ঠত্ৰা অরহত্তং পত্তো চাতি পঞ্চৰিধো. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো পঞ্ঞাৰিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো ন হেৰ খো অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো পঞ্ঞাৰিমুত্তো’’তি (পু. প. ১৫).

অট্ঠৰিমোক্খৰণ্ণনা

১২৯. এৰং একস্স ভিক্খুনো নিগমনঞ্চ নামঞ্চ দস্সেত্ৰা ইতরস্স দস্সেতুং অট্ঠ খো ইমেতিআদিমাহ. তত্থ ৰিমোক্খোতি কেনট্ঠেন ৰিমোক্খো? অধিমুচ্চনট্ঠেন. কো পনাযং অধিমুচ্চনট্ঠো নাম? পচ্চনীকধম্মেহি চ সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো, আরম্মণে চ অভিরতিৰসেন সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো, পিতুঅঙ্কে ৰিস্সট্ঠঙ্গপচ্চঙ্গস্স দারকস্স সযনং ৰিয অনিগ্গহিতভাৰেন নিরাসঙ্কতায আরম্মণে পৰত্তীতি ৰুত্তং হোতি. অযং পনত্থো পচ্ছিমে ৰিমোক্খে নত্থি, পুরিমেসু সব্বেসু অত্থি.

রূপী রূপানি পস্সতীতি এত্থ অজ্ঝত্তং কেসাদীসু নীলকসিণাদীসু নীলকসিণাদিৰসেন উপ্পাদিতং রূপজ্ঝানং রূপং, তদস্সত্থীতি রূপী. বহিদ্ধা রূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদীনি রূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰত্থুকেসু কসিণেসু উপ্পাদিতজ্ঝানস্স পুগ্গলস্স চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি দস্সিতানি. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং ন রূপসঞ্ঞী, অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতরূপাৰচরজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধা পরিকম্মং কত্ৰা বহিদ্ধাৰ উপ্পাদিতজ্ঝানস্স পুগ্গলস্স রূপাৰচরজ্ঝানানি দস্সিতানি.

সুভন্ত্ৰেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ইমিনা সুৰিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৰণ্ণকসিণেসু ঝানানি দস্সিতানি. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনাযং সুভন্তি আভোগো নত্থি, যো পন ৰিসুদ্ধং সুভং কসিণমারম্মণং করিত্ৰা ৰিহরতি, সো যস্মা সুভন্তি অধিমুত্তো হোতীতি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, তস্মা এৰং দেসনা কতা. পটিসম্ভিদামগ্গে পন – ‘‘কথং সুভন্ত্ৰেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ৰিমোক্খো? ইধ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি…পে… মেত্তায ভাৰিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি. করুণা, মুদিতা, উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি…পে… উপেক্খায ভাৰিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি. এৰং সুভং ত্ৰেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২১২) ৰুত্তং.

সব্বসো রূপসঞ্ঞানন্তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তমেৰ. অযং অট্ঠমো ৰিমোক্খোতি অযং চতুন্নং খন্ধানং সব্বসো ৰিসুদ্ধত্তা ৰিমুত্তত্তা অট্ঠমো উত্তমো ৰিমোক্খো নাম.

১৩০. অনুলোমন্তি আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা. পটিলোমন্তি পরিযোসানতো পট্ঠায যাৰ আদিতো. অনুলোমপটিলোমন্তি ইদং অতিপগুণত্তা সমাপত্তীনং অট্ঠত্ৰাৰ ইতো চিতো চ সঞ্চরণৰসেন ৰুত্তং. যত্থিচ্ছকন্তি ওকাসপরিদীপনং, যত্থ যত্থ ওকাসে ইচ্ছতি. যদিচ্ছকন্তি সমাপত্তিদীপনং, যং যং সমাপত্তিং ইচ্ছতি. যাৰতিচ্ছকন্তি অদ্ধানপরিচ্ছেদদীপনং, যাৰতকং অদ্ধানং ইচ্ছতি. সমাপজ্জতীতি তং তং সমাপত্তিং পৰিসতি. ৰুট্ঠাতীতি ততো উট্ঠায তিট্ঠতি.

উভতোভাগৰিমুত্তোতি দ্ৰীহি ভাগেহি ৰিমুত্তো, অরূপসমাপত্তিযা রূপকাযতো ৰিমুত্তো, মগ্গেন নামকাযতো ৰিমুত্তোতি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘অচ্চী যথা ৰাতৰেগেন খিত্তা, (উপসিৰাতি ভগৰা)

অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং;

এৰং মুনী নামকাযা ৰিমুত্তো,

অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খ’’ন্তি. (সু. নি. ১০৮০);

সো পনেস উভতোভাগৰিমুত্তো আকাসানঞ্চাযতনাদীসু অঞ্ঞতরতো উট্ঠায অরহত্তং পত্তো চ অনাগামী হুত্ৰা নিরোধা উট্ঠায অরহত্তং পত্তো চাতি পঞ্চৰিধো. কেচি পন – ‘‘যস্মা রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানম্পি দুৰঙ্গিকং উপেক্খাসহগতং, অরূপাৰচরজ্ঝানম্পি তাদিসমেৰ. তস্মা রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানতো উট্ঠায অরহত্তং পত্তোপি উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি.

অযং পন উভতোভাগৰিমুত্তপঞ্হো হেট্ঠা লোহপাসাদে সমুট্ঠহিত্ৰা তিপিটকচূল়সুমনত্থেরস্স ৰণ্ণনং নিস্সায চিরেন ৰিনিচ্ছযং পত্তো. গিরিৰিহারে কির থেরস্স অন্তেৰাসিকো একস্স পিণ্ডপাতিকস্স মুখতো তং পঞ্হং সুত্ৰা আহ – ‘‘আৰুসো, হেট্ঠালোহপাসাদে অম্হাকং আচরিযস্স ধম্মং ৰণ্ণযতো ন কেনচি সুতপুব্ব’’ন্তি. কিং পন, ভন্তে, থেরো অৰচাতি? রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং কিঞ্চাপি দুৰঙ্গিকং উপেক্খাসহগতং কিলেসে ৰিক্খম্ভেতি, কিলেসানং পন আসন্নপক্খে ৰিরূহনট্ঠানে সমুদাচরতি. ইমে হি কিলেসা নাম পঞ্চৰোকারভৰে নীলাদীসু অঞ্ঞতরং আরম্মণং উপনিস্সায সমুদাচরন্তি, রূপাৰচরজ্ঝানঞ্চ তং আরম্মণং ন সমতিক্কমতি. তস্মা সব্বসো রূপং নিৰত্তেত্ৰা অরূপজ্ঝানৰসেন কিলেসে ৰিক্খম্ভেত্ৰা অরহত্তং পত্তোৰ উভতোভাগৰিমুত্তোতি, ইদং আৰুসো থেরো অৰচ. ইদঞ্চ পন ৰত্ৰা ইদং সুত্তং আহরি – ‘‘কতমো চ পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো. ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি (পু. প. ২৪).

ইমায চ আনন্দ উভতোভাগৰিমুত্তিযাতি আনন্দ ইতো উভতোভাগৰিমুত্তিতো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং

মহানিদানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.