৯. পোট্ঠপাদসুত্তৰণ্ণনা
পোট্ঠপাদপরিব্বাজকৰত্থুৰণ্ণনা
৪০৬. এৰং মে সুত্তং…পে… সাৰত্থিযন্তি পোট্ঠপাদসুত্তং. তত্রাযং অপুব্বপদৰণ্ণনা. সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামেতি সাৰত্থিং উপনিস্সায যো জেতস্স কুমারস্স ৰনে অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা আরামো কারিতো, তত্থ ৰিহরতি. পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকোতি নামেন পোট্ঠপাদো নাম ছন্নপরিব্বাজকো. সো কির গিহিকালে ব্রাহ্মণমহাসালো কামেসুআদীনৰং দিস্ৰা চত্তালীসকোটিপরিমাণং ভোগক্খন্ধং পহায পব্বজিত্ৰা তিত্থিযানং গণাচরিযো জাতো. সমযং পৰদন্তি এত্থাতি সমযপ্পৰাদকো, তস্মিং কির ঠানে চঙ্কীতারুক্খপোক্খরসাতিপ্পভুতযো ব্রাহ্মণা নিগণ্ঠঅচেলকপরিব্বাজকাদযো চ পব্বজিতা সন্নিপতিত্ৰা অত্তনো অত্তনো সমযং ৰদন্তি কথেন্তি দীপেন্তি, তস্মা সো আরামো সমযপ্পৰাদকোতি ৰুচ্চতি. স্ৰেৰ চ তিন্দুকাচীরসঙ্খাতায তিম্বরূরুক্খপন্তিযা পরিক্খিত্তত্তা তিন্দুকাচীরো. যস্মা পনেত্থ পঠমং একাৰ সালা অহোসি, পচ্ছা মহাপুঞ্ঞং পরিব্বাজকং নিস্সায বহূ সালা কতা. তস্মা তমেৰ একং সালং উপাদায লদ্ধনামৰসেন একসালকোতি ৰুচ্চতি. মল্লিকায পন পসেনদিরঞ্ঞো দেৰিযা উয্যানভূতো সো পুপ্ফফলসম্পন্নো আরামোতি কত্ৰা মল্লিকায আরামোতি সঙ্খ্যং গতো. তস্মিং সমযপ্পৰাদকে তিন্দুকাচীরে একসালকে মল্লিকায আরামে.
পটিৰসতীতি নিৰাসফাসুতায ৰসতি. অথেকদিৰসং ভগৰা পচ্চূসসমযে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পত্থরিত্ৰা লোকং পরিগ্গণ্হন্তো ঞাণজালস্স অন্তোগতং পরিব্বাজকং দিস্ৰা – ‘‘অযং পোট্ঠপাদো ময্হং ঞাণজালে পঞ্ঞাযতি, কিন্নু খো ভৰিস্সতী’’তি উপপরিক্খন্তো অদ্দস – ‘‘অহং অজ্জ তত্থ গমিস্সামি, অথ মং পোট্ঠপাদো নিরোধঞ্চ নিরোধৰুট্ঠানঞ্চ পুচ্ছিস্সতি, তস্সাহং সব্ববুদ্ধানং ঞাণেন সংসন্দিত্ৰা তদুভযং কথেস্সামি, অথ সো কতিপাহচ্চযেন চিত্তং হত্থিসারিপুত্তং গহেত্ৰা মম সন্তিকং আগমিস্সতি, তেসমহং ধম্মং দেসেস্সামি, দেসনাৰসানে পোট্ঠপাদো মং সরণং গমিস্সতি, চিত্তো হত্থিসারিপুত্তো মম সন্তিকে পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি. ততো পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনং কত্ৰা সুরত্তদুপট্টং নিৰাসেত্ৰা ৰিজ্জুলতাসদিসং কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা যুগন্ধরপব্বতং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতমহামেঘং ৰিয মেঘৰণ্ণং পংসুকূলং একংসৰরগতং কত্ৰা পচ্চগ্ঘং সেলমযপত্তং ৰামঅংসকূটে লগ্গেত্ৰা সাৰত্থিং পিণ্ডায পৰিসিস্সামীতি সীহো ৰিয হিমৰন্তপাদা ৰিহারা নিক্খমি. ইমমত্থং সন্ধায – ‘‘অথ খো ভগৰা’’তিআদি ৰুত্তং.
৪০৭. এতদহোসীতি নগরদ্ৰারসমীপং গন্ত্ৰা অত্তনো রুচিৰসেন সূরিযং ওলোকেত্ৰা অতিপ্পগভাৰমেৰ দিস্ৰা এতং অহোসি. যংনূনাহন্তি সংসযপরিদীপনো ৰিয নিপাতো, বুদ্ধানঞ্চ সংসযো নাম নত্থি – ‘‘ইদং করিস্সাম, ইদং ন করিস্সাম, ইমস্স ধম্মং দেসেস্সাম, ইমস্স ন দেসেস্সামা’’তি এৰং পরিৰিতক্কপুব্বভাগো পনেস সব্ববুদ্ধানং লব্ভতি. তেনাহ – ‘‘যংনূনাহ’’ন্তি, যদি পনাহন্তি অত্থো.
৪০৮. উন্নাদিনিযাতি উচ্চং নদমানায, এৰং নদমানায চস্সা উদ্ধং গমনৰসেন উচ্চো, দিসাসু পত্থটৰসেন মহা সদ্দোতি উচ্চাসদ্দমহাসদ্দায, তেসঞ্হি পরিব্বাজকানং পাতোৰ ৰুট্ঠায কত্তব্বং নাম চেতিযৰত্তং ৰা বোধিৰত্তং ৰা আচরিযুপজ্ঝাযৰত্তং ৰা যোনিসো মনসিকারো ৰা নত্থি. তেন তে পাতোৰ ৰুট্ঠায বালাতপে নিসিন্না – ‘‘ইমস্স হত্থো সোভনো, ইমস্স পাদো’’তি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাদাদীনি ৰা আরব্ভ, ইত্থিপুরিসদারকদারিকাদীনং ৰণ্ণে ৰা, অঞ্ঞং ৰা কামস্সাদভৰস্সাদাদিৰত্থুং আরব্ভ কথং সমুট্ঠাপেত্ৰা অনুপুব্বেন রাজকথাদিঅনেকৰিধং তিরচ্ছানকথং কথেন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘উন্নাদিনিযা উচ্চাসদ্দমহাসদ্দায অনেকৰিহিতং তিরচ্ছানকথং কথেন্তিযা’’তি.
ততো পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো তে পরিব্বাজকে ওলোকেত্ৰা – ‘‘ইমে পরিব্বাজকা অতিৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং অগারৰা, মযঞ্চ সমণস্স গোতমস্স পাতুভাৰতো পট্ঠায সূরিযুগ্গমনে খজ্জোপনকূপমা জাতা, লাভসক্কারোপি নো পরিহীনো. সচে পনিমং ঠানং সমণো গোতমো ৰা গোতমস্স সাৰকো ৰা গিহী উপট্ঠাকো ৰা তস্স আগচ্ছেয্য, অতিৰিয লজ্জনীযং ভৰিস্সতি, পরিসদোসো খো পন পরিসজেট্ঠকস্সেৰ উপরি আরোহতী’’তি ইতোচিতো চ ৰিলোকেন্তো ভগৰন্তং অদ্দস. তেন ৰুত্তং – ‘‘অদ্দসা খো পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো…পে… তুণ্হী অহেসু’’ন্তি.
৪০৯. তত্থ সণ্ঠপেসীতি সিক্খাপেসি, ৰজ্জমস্সা পটিচ্ছাদেসি. যথা সুসণ্ঠিতা হোতি, তথা নং ঠপেসি. যথা নাম পরিসমজ্ঝং পৰিসন্তো পুরিসো ৰজ্জপটিচ্ছাদনত্থং নিৰাসনং সণ্ঠপেতি, পারুপনং সণ্ঠপেতি, রজোকিণ্ণট্ঠানং পুঞ্ছতি; এৰমস্সা ৰজ্জপটিচ্ছাদনত্থং – ‘‘অপ্পসদ্দা ভোন্তো’’তি সিক্খাপেন্তো যথা সুসণ্ঠিতা হোতি, তথা নং ঠপেসীতি অত্থো. অপ্পসদ্দকামোতি অপ্পসদ্দং ইচ্ছতি, একো নিসীদতি, একো তিট্ঠতি, ন গণসঙ্গণিকায যাপেতি. উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যাতি ইধাগন্তব্বং মঞ্ঞেয্য. কস্মা পনেস ভগৰতো উপসঙ্কমনং পচ্চাসীসতীতি? অত্তনো ৰুদ্ধিং পত্থযমানো. পরিব্বাজকা কির বুদ্ধেসু ৰা বুদ্ধসাৰকেসু ৰা অত্তনো সন্তিকং আগতেসু – ‘‘অজ্জ অম্হাকং সন্তিকং সমণো গোতমো আগতো, সারিপুত্তো আগতো, ন খো পন তে যস্স ৰা তস্স ৰা সন্তিকং গচ্ছন্তি, পস্সথ অম্হাকং উত্তমভাৰ’’ন্তি অত্তনো উপট্ঠাকানং সন্তিকে অত্তানং উক্খিপন্তি, উচ্চে ঠানে ঠপেন্তি, ভগৰতোপি উপট্ঠাকে গণ্হিতুং ৰাযমন্তি. তে কির ভগৰতো উপট্ঠাকে দিস্ৰা এৰং ৰদন্তি – ‘‘তুম্হাকং সত্থা ভৰং গোতমোপি গোতমসাৰকাপি অম্হাকং সন্তিকং আগচ্ছন্তি, মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গা. তুম্হে পন অম্হে অক্খীহিপি পস্সিতুং ন ইচ্ছথ, সামীচিকম্মং ন করোথ, কিং ৰো অম্হেহি অপরদ্ধ’’ন্তি. অথেকচ্চে মনুস্সা – ‘‘বুদ্ধাপি এতেসং সন্তিকং গচ্ছন্তি কিং অম্হাক’’ন্তি ততো পট্ঠায তে দিস্ৰা নপ্পমজ্জন্তি. তুণ্হী অহেসুন্তি পোট্ঠপাদং পরিৰারেত্ৰা নিস্সদ্দা নিসীদিংসু.
৪১০. স্ৰাগতং, ভন্তেতি সুট্ঠু আগমনং, ভন্তে, ভগৰতো; ভগৰতি হি নো আগতে আনন্দো হোতি, গতে সোকোতি দীপেতি. চিরস্সং খো, ভন্তেতি কস্মা আহ? কিং ভগৰা পুব্বেপি তত্থ গতপুব্বোতি, ন গতপুব্বো. মনুস্সানং পন – ‘‘কুহিং গচ্ছন্তা, কুতো আগতত্থ, কিং মগ্গমূল়্হত্থ, চিরস্সং আগতত্থা’’তি এৰমাদযো পিযসমুদাচারা হোন্তি, তস্মা এৰমাহ. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ন মানথদ্ধো হুত্ৰা নিসীদি, উট্ঠাযাসনা ভগৰতো পচ্চুগ্গমনমকাসি. ভগৰন্তঞ্হি উপগতং দিস্ৰা আসনেন অনিমন্তেন্তো ৰা অপচিতিং অকরোন্তো ৰা দুল্লভো. কস্মা? উচ্চাকুলীনতায. অযম্পি পরিব্বাজকো অত্তনো নিসিন্নাসনং পপ্ফোটেত্ৰা ভগৰন্তং আসনেন নিমন্তেন্তো – ‘‘নিসীদতু, ভন্তে, ভগৰা ইদমাসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি আহ. অন্তরাকথা ৰিপ্পকতাতি নিসিন্নানং ৰো আদিতো পট্ঠায যাৰ মমাগমনং, এতস্মিং অন্তরে কা নাম কথা ৰিপ্পকতা, মমাগমনপচ্চযা কতমা কথা পরিযন্তং ন গতা, ৰদথ, যাৰ নং পরিযন্তং নেত্ৰা দেমীতি সব্বঞ্ঞুপৰারণং পৰারেসি. অথ পরিব্বাজকো – ‘‘নিরত্থককথা এসা নিস্সারা ৰট্টসন্নিস্সিতা, ন তুম্হাকং পুরতো ৰত্তব্বতং অরহতী’’তি দীপেন্তো ‘‘তিট্ঠতেসা, ভন্তে’’তিআদিমাহ.
অভিসঞ্ঞানিরোধকথাৰণ্ণনা
৪১১. তিট্ঠতেসা, ভন্তেতি সচে ভগৰা সোতুকামো ভৰিস্সতি, পচ্ছাপেসা কথা ন দুল্লভা ভৰিস্সতি, অম্হাকং পনিমায কথায অত্থো নত্থি. ভগৰতো পনাগমনং লভিত্ৰা মযং অঞ্ঞদেৰ সুকারণং পুচ্ছামাতি দীপেতি. ততো তং পুচ্ছন্তো – ‘‘পুরিমানি, ভন্তে’’তিআদিমাহ. তত্থ কোতূহলসালাযন্তি কোতূহলসালা নাম পচ্চেকসালা নত্থি. যত্থ পন নানাতিত্থিযা সমণব্রাহ্মণা নানাৰিধং কথং পৰত্তেন্তি, সা বহূনং – ‘‘অযং কিং ৰদতি, অযং কিং ৰদতী’’তি কোতূহলুপ্পত্তিট্ঠানতো কোতূহলসালাতি ৰুচ্চতি. অভিসঞ্ঞানিরোধেতি এত্থ অভীতি উপসগ্গমত্তং. সঞ্ঞানিরোধেতি চিত্তনিরোধে, খণিকনিরোধে কথা উপ্পন্নাতি অত্থো. ইদং পন তস্সা উপ্পত্তিকারণং. যদা কির ভগৰা জাতকং ৰা কথেতি, সিক্খাপদং ৰা পঞ্ঞপেতি তদা সকলজম্বুদীপে ভগৰতো কিত্তিঘোসো পত্থরতি, তিত্থিযা তং সুত্ৰা – ‘‘ভৰং কির গোতমো পুব্বচরিযং কথেসি, মযং কিং ন সক্কোম তাদিসং কিঞ্চি কথেতু’’ন্তি ভগৰতো পটিভাগকিরিযং করোন্তা একং ভৰন্তরসমযং কথেন্তি – ‘‘ভৰং গোতমো সিক্খাপদং পঞ্ঞপেসি, মযং কিং ন সক্কোম পঞ্ঞপেতু’’ন্তি অত্তনো সাৰকানং কিঞ্চিদেৰ সিক্খাপদং পঞ্ঞপেন্তি. তদা পন ভগৰা অট্ঠৰিধপরিসমজ্ঝে নিসীদিত্ৰা নিরোধকথং কথেসি. তিত্থিযা তং সুত্ৰা – ‘‘ভৰং কির গোতমো নিরোধং নাম কথেসি, মযম্পি তং কথেস্সামা’’তি সন্নিপতিত্ৰা কথযিংসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘অভিসঞ্ঞানিরোধে কথা উদপাদী’’তি.
তত্রেকচ্চেতি তেসু একচ্চে. পুরিমো চেত্থ য্ৰাযং বাহিরে তিত্থাযতনে পব্বজিতো চিত্তপ্পৰত্তিযং দোসং দিস্ৰা অচিত্তকভাৰো সন্তোতি সমাপত্তিং ভাৰেত্ৰা ইতো চুতো পঞ্চ কপ্পসতানি অসঞ্ঞীভৰে ঠত্ৰা পুন ইধ উপ্পজ্জতি. তস্স সঞ্ঞুপ্পাদে চ নিরোধে চ হেতুং অপস্সন্তো – অহেতূ অপ্পচ্চযাতি আহ.
দুতিযো নং নিসেধেত্ৰা মিগসিঙ্গতাপসস্স অসঞ্ঞকভাৰং গহেত্ৰা – ‘‘উপেতিপি অপেতিপী’’তি আহ. মিগসিঙ্গতাপসো কির অত্তন্তপো ঘোরতপো পরমধিতিন্দ্রিযো অহোসি. তস্স সীলতেজেন সক্কৰিমানং উণ্হং অহোসি. সক্কো দেৰরাজা ‘‘সক্কট্ঠানং নু খো তাপসো পত্থেতী’’তি অলম্বুসং নাম দেৰকঞ্ঞং – ‘তাপসস্স তপং ভিন্দিত্ৰা এহী’তি পেসেসি. সা তত্থ গতা. তাপসো পঠমদিৰসে তং দিস্ৰাৰ পলাযিত্ৰা পণ্ণসালং পাৰিসি. দুতিযদিৰসে কামচ্ছন্দনীৰরণেন ভগ্গো তং হত্থে অগ্গহেসি, সো তেন দিব্বফস্সেন ফুট্ঠো ৰিসঞ্ঞী হুত্ৰা তিণ্ণং সংৰচ্ছরানং অচ্চযেন সঞ্ঞং পটিলভি. তং সো দিট্ঠিগতিকো – ‘‘তিণ্ণং সংৰচ্ছরানং অচ্চযেন নিরোধা ৰুট্ঠিতো’’তি মঞ্ঞমানো এৰমাহ.
ততিযো নং নিসেধেত্ৰা আথব্বণপযোগং সন্ধায ‘‘উপকড্ঢন্তিপি অপকড্ঢন্তিপী’’তি আহ. আথব্বণিকা কির আথব্বণং পযোজেত্ৰা সত্তং সীসচ্ছিন্নং ৰিয হত্থচ্ছিন্নং ৰিয মতং ৰিয চ কত্ৰা দস্সেন্তি. তস্স পুন পাকতিকভাৰং দিস্ৰা সো দিট্ঠিগতিকো – ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠিতো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো এৰমাহ.
চতুত্থো নং নিসেধেত্ৰা যক্খদাসীনং মদনিদ্দং সন্ধায ‘‘সন্তি হি ভো দেৰতা’’তিআদিমাহ. যক্খদাসিযো কির সব্বরত্তিং দেৰতূপহারং কুরুমানা নচ্চিত্ৰা গাযিত্ৰা অরুণোদযে একং সুরাপাতিং পিৰিত্ৰা পরিৰত্তিত্ৰা সুপিত্ৰা দিৰা ৰুট্ঠহন্তি. তং দিস্ৰা সো দিট্ঠিগতিকো – ‘‘সুত্তকালে নিরোধং সমাপন্না, পবুদ্ধকালে নিরোধা ৰুট্ঠিতা’’তি মঞ্ঞমানো এৰমাহ.
অযং পন পোট্ঠপাদো পরিব্বাজকো পণ্ডিতজাতিকো. তেনস্স তং কথং সুত্ৰা ৰিপ্পটিসারো উপ্পজ্জি. ‘‘ইমেসং কথা এল়মূগকথা ৰিয চত্তারো হি নিরোধে এতে পঞ্ঞপেন্তি, ইমিনা চ নিরোধেন নাম একেন ভৰিতব্বং, ন বহুনা. তেনাপি একেন অঞ্ঞেনেৰ ভৰিতব্বং, সো পন অঞ্ঞেন ঞাতুং ন সক্কা অঞ্ঞত্র সব্বঞ্ঞুনা. সচে ভগৰা ইধ অভৰিস্স ‘অযং নিরোধো অযং ন নিরোধো’তি দীপসহস্সং ৰিয উজ্জালেত্ৰা অজ্জমেৰ পাকটং অকরিস্সা’’তি দসবলঞ্ঞেৰ অনুস্সরি. তস্মা ‘‘তস্স ময্হং ভন্তে’’তিআদিমাহ. তত্থ অহো নূনাতি অনুস্সরণত্থে নিপাতদ্ৰযং, তেন তস্স ভগৰন্তং অনুস্সরন্তস্স এতদহোসি ‘‘অহো নূন ভগৰা অহো নূন সুগতো’’তি. যো ইমেসন্তি যো এতেসং নিরোধধম্মানং সুকুসলো নিপুণো ছেকো, সো ভগৰা অহো নূন কথেয্য, সুগতো অহো নূন কথেয্যাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. পকতঞ্ঞূতি চিণ্ণৰসিতায পকতিং সভাৰং জানাতীতি পকতঞ্ঞূ. কথং নু খোতি ইদং পরিব্বাজকো ‘‘মযং ভগৰা ন জানাম, তুম্হে জানাথ, কথেথ নো’’তি আযাচন্তো ৰদতি. অথ ভগৰা কথেন্তো ‘‘তত্র পোট্ঠপাদা’’তিআদিমাহ.
অহেতুকসঞ্ঞুপ্পাদনিরোধকথাৰণ্ণনা
৪১২. তত্থ তত্রাতি তেসু সমণব্রাহ্মণেসু. আদিতোৰ তেসং অপরদ্ধন্তি তেসং আদিম্হিযেৰ ৰিরদ্ধং, ঘরমজ্ঝেযেৰ পক্খলিতাতি দীপেতি. সহেতূ সপ্পচ্চযাতি এত্থ হেতুপি পচ্চযোপি কারণস্সেৰ নামং, সকারণাতি অত্থো. তং পন কারণং দস্সেন্তো ‘‘সিক্খা একা’’তি আহ. তত্থ সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তীতি সিক্খায একচ্চা সঞ্ঞা জাযন্তীতি অত্থো.
৪১৩. কা চ সিক্খাতি ভগৰা অৰোচাতি কতমা চ সা সিক্খাতি ভগৰা ৰিত্থারেতুকম্যতাপুচ্ছাৰসেন অৰোচ. অথ যস্মা অধিসীলসিক্খা অধিচিত্তসিক্খা অধিপঞ্ঞাসিক্খাতি তিস্সো সিক্খা হোন্তি. তস্মা তা দস্সেন্তো ভগৰা সঞ্ঞায সহেতুকং উপ্পাদনিরোধং দীপেতুং বুদ্ধুপ্পাদতো পভুতি তন্তিধম্মং ঠপেন্তো ‘‘ইধ পোট্ঠপাদ, তথাগতো লোকে’’তিআদিমাহ. তত্থ অধিসীলসিক্খা অধিচিত্তসিক্খাতি দ্ৰে এৰ সিক্খা সরূপেন আগতা, ততিযা পন ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি খো পোট্ঠপাদ মযা একংসিকো ধম্মো দেসিতো’’তি এত্থ সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পৰসেন পরিযাপন্নত্তা আগতাতি ৰেদিতব্বা. কামসঞ্ঞাতি পঞ্চকামগুণিকরাগোপি অসমুপ্পন্নকামচারোপি. তত্থ পঞ্চকামগুণিকরাগো অনাগামিমগ্গেন সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি, অসমুপ্পন্নকামচারো পন ইমস্মিং ঠানে ৰট্টতি. তস্মা তস্স যা পুরিমা কামসঞ্ঞাতি তস্স পঠমজ্ঝানসমঙ্গিনো যা পুব্বে উপ্পন্নপুব্বায কামসঞ্ঞায সদিসত্তা পুরিমা কামসঞ্ঞাতি ৰুচ্চেয্য, সা নিরুজ্ঝতি, অনুপ্পন্নাৰ নুপ্পজ্জতীতি অত্থো.
ৰিৰেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৰ তস্মিং সমযে হোতীতি তস্মিং পঠমজ্ঝানসমযে ৰিৰেকজপীতিসুখসঙ্খাতা সুখুমসঞ্ঞা সচ্চা হোতি, ভূতা হোতীতি অত্থো. অথ ৰা কামচ্ছন্দাদিওল়ারিকঙ্গপ্পহানৰসেন সুখুমা চ সা ভূততায সচ্চা চ সঞ্ঞাতি সুখুমসচ্চসঞ্ঞা, ৰিৰেকজেহি পীতিসুখেহি সম্পযুত্তা সুখুমসচ্চসঞ্ঞাতি ৰিৰেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা সা অস্স অত্থীতি ৰিৰেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এস নযো সব্বত্থ. এৰম্পি সিক্খাতি এত্থ যস্মা পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জন্তো অধিট্ঠহন্তো, ৰুট্ঠহন্তো চ সিক্খতি, তস্মা তং এৰং সিক্খিতব্বতো সিক্খাতি ৰুচ্চতি. তেনপি সিক্খাসঙ্খাতেন পঠমজ্ঝানেন এৰং একা ৰিৰেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি. এৰং একা কামসঞ্ঞা নিরুজ্ঝতীতি অত্থো. অযং সিক্খাতি ভগৰা অৰোচাতি অযং পঠমজ্ঝানসঙ্খাতা একা সিক্খাতি, ভগৰা আহ. এতেনুপাযেন সব্বত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
যস্মা পন অট্ঠমসমাপত্তিযা অঙ্গতো সম্মসনং বুদ্ধানংযেৰ হোতি, সাৰকেসু সারিপুত্তসদিসানম্পি নত্থি, কলাপতো সম্মসনংযেৰ পন সাৰকানং হোতি, ইদঞ্চ ‘‘সঞ্ঞা সঞ্ঞা’’তি, এৰং অঙ্গতো সম্মসনং উদ্ধটং. তস্মা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপরমংযেৰ সঞ্ঞং দস্সেত্ৰা পুন তদেৰ সঞ্ঞগ্গন্তি দস্সেতুং ‘‘যতো খো পোট্ঠপাদ…পে… সঞ্ঞগ্গং ফুসতী’’তি আহ.
৪১৪. তত্থ যতো খো পোট্ঠপাদ ভিক্খূতি যো নাম পোট্ঠপাদ ভিক্খু. ইধ সকসঞ্ঞী হোতীতি ইধ সাসনে সকসঞ্ঞী হোতি, অযমেৰ ৰা পাঠো, অত্তনো পঠমজ্ঝানসঞ্ঞায সঞ্ঞৰা হোতীতি অত্থো. সো ততো অমুত্র ততো অমুত্রাতি সো ভিক্খু ততো পঠমজ্ঝানতো অমুত্র দুতিযজ্ঝানে, ততোপি অমুত্র ততিযজ্ঝানেতি এৰং তায তায ঝানসঞ্ঞায সকসঞ্ঞী সকসঞ্ঞী হুত্ৰা অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতি. সঞ্ঞগ্গন্তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ৰুচ্চতি. কস্মা? লোকিযানং কিচ্চকারকসমাপত্তীনং অগ্গত্তা. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযঞ্হি ঠত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনম্পি নিরোধম্পি সমাপজ্জন্তি. ইতি সা লোকিযানং কিচ্চকারকসমাপত্তীনং অগ্গত্তা সঞ্ঞগ্গন্তি ৰুচ্চতি, তং ফুসতি পাপুণাতীতি অত্থো.
ইদানি অভিসঞ্ঞানিরোধং দস্সেতুং ‘‘তস্স সঞ্ঞগ্গে ঠিতস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ চেতেয্যং, অভিসঙ্খরেয্যন্তি পদদ্ৰযে চ ঝানং সমাপজ্জন্তো চেতেতি নাম, পুনপ্পুনং কপ্পেতীতি অত্থো. উপরিসমাপত্তিঅত্থায নিকন্তিং কুরুমানো অভিসঙ্খরোতি নাম. ইমা চ মে সঞ্ঞা নিরুজ্ঝেয্যুন্তি ইমা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিরুজ্ঝেয্যুং. অঞ্ঞা চ ওল়ারিকাতি অঞ্ঞা চ ওল়ারিকা ভৰঙ্গসঞ্ঞা উপ্পজ্জেয্যুং. সো ন চেৰ চেতেতি ন অভিসঙ্খরোতীতি এত্থ কামং চেস চেতেন্তোৰ ন চেতেতি, অভিসঙ্খরোন্তোৰ নাভিসঙ্খরোতি. ইমস্স ভিক্খুনো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনতো ৰুট্ঠায নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ‘‘একং দ্ৰে চিত্তৰারে ঠস্সামী’’তি আভোগসমন্নাহারো নত্থি. উপরিনিরোধসমাপত্তত্থায এৰ পন আভোগসমন্নাহারো অত্থি, স্ৰাযমত্থো পুত্তঘরাচিক্খণেন দীপেতব্বো.
পিতুঘরমজ্ঝেন কির গন্ত্ৰা পচ্ছাভাগে পুত্তস্স ঘরং হোতি, ততো পণীতং ভোজনং আদায আসনসালং আগতং দহরং থেরো – ‘‘মনাপো পিণ্ডপাতো কুতো আভতো’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘অসুকস্স ঘরতো’’তি লদ্ধঘরমেৰ আচিক্খি. যেন পনস্স পিতুঘরমজ্ঝেন গতোপি আগতোপি তত্থ আভোগোপি নত্থি. তত্থ আসনসালা ৰিয আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি দট্ঠব্বা, পিতুগেহং ৰিয নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি, পুত্তগেহং ৰিয নিরোধসমাপত্তি, আসনসালায ঠত্ৰা পিতুঘরং অমনসিকরিত্ৰা পুত্তঘরাচিক্খণং ৰিয আকিঞ্চঞ্ঞাযতনতো ৰুট্ঠায নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা ‘‘একং দ্ৰে চিত্তৰারে ঠস্সামী’’তি পিতুঘরং অমনসিকরিত্ৰাৰ উপরিনিরোধসমাপত্তত্থায মনসিকারো, এৰমেস চেতেন্তোৰ ন চেতেতি, অভিসঙ্খরোন্তোৰ নাভিসঙ্খরোতি. তা চেৰ সঞ্ঞাতি তা ঝানসঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তি. অঞ্ঞা চাতি অঞ্ঞা চ ওল়ারিকা ভৰঙ্গসঞ্ঞা নুপ্পজ্জন্তি. সো নিরোধং ফুসতীতি সো এৰং পটিপন্নো ভিক্খু সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং ফুসতি ৰিন্দতি পটিলভতি.
অনুপুব্বাভিসঞ্ঞানিরোধসম্পজানসমাপত্তিন্তি এত্থ অভীতি উপসগ্গমত্তং, সম্পজানপদং নিরোধপদেন অন্তরিকং কত্ৰা ৰুত্তং. অনুপটিপাটিযা সম্পজানসঞ্ঞানিরোধসমাপত্তীতি অযং পনেত্থত্থো. তত্রাপি সম্পজানসঞ্ঞানিরোধসমাপত্তীতি সম্পজানন্তস্স অন্তে সঞ্ঞা নিরোধসমাপত্তি সম্পজানন্তস্স ৰা পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো সঞ্ঞানিরোধসমাপত্তীতি অযং ৰিসেসত্থো.
ইদানি ইধ ঠত্ৰা নিরোধসমাপত্তিকথা কথেতব্বা. সা পনেসা সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে পঞ্ঞাভাৰনানিসংসাধিকারে কথিতা, তস্মা তত্থ কথিততোৰ গহেতব্বা.
এৰং ভগৰা পোট্ঠপাদস্স পরিব্বাজকস্স নিরোধকথং কথেত্ৰা – অথ নং তাদিসায কথায অঞ্ঞত্থ অভাৰং পটিজানাপেতুং ‘‘তং কিং মঞ্ঞসী’’তিআদিমাহ. পরিব্বাজকোপি ‘‘ভগৰা অজ্জ তুম্হাকং কথং ঠপেত্ৰা ন মযা এৰরূপা কথা সুতপুব্বা’’তি পটিজানন্তো, ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি ৰত্ৰা পুন সক্কচ্চং ভগৰতো কথায উগ্গহিতভাৰং দস্সেন্তো ‘‘এৰং খো অহং ভন্তে’’তিআদিমাহ. অথস্স ভগৰা ‘‘সুউগ্গহিতং তযা’’তি অনুজানন্তো ‘‘এৰং পোট্ঠপাদা’’তি আহ.
৪১৫. অথ পরিব্বাজকো ‘‘ভগৰতা ‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সঞ্ঞগ্গ’ন্তি ৰুত্তং. এতদেৰ নু খো সঞ্ঞগ্গং, উদাহু অৰসেসসমাপত্তীসুপি সঞ্ঞগ্গং অত্থী’’তি চিন্তেত্ৰা তমত্থং পুচ্ছন্তো ‘‘একঞ্ঞেৰ নু খো’’তিআদিমাহ. ভগৰাপিস্স ৰিস্সজ্জেসি. তত্থ পুথূপীতি বহূনিপি. যথা যথা খো, পোট্ঠপাদ, নিরোধং ফুসতীতি পথৰীকসিণাদীসু যেন যেন কসিণেন, পঠমজ্ঝানাদীনং ৰা যেন যেন ঝানেন. ইদং ৰুত্তং হোতি – সচে হি পথৰীকসিণেন করণভূতেন পথৰীকসিণসমাপত্তিং একৰারং সমাপজ্জন্তো পুরিমসঞ্ঞানিরোধং ফুসতি একং সঞ্ঞগ্গং, অথ দ্ৰে ৰারে, তযো ৰারে, ৰারসতং, ৰারসহস্সং, ৰারসতসহস্সং ৰা সমাপজ্জন্তো পুরিমসঞ্ঞানিরোধং ফুসতি, সতসহস্সং, সঞ্ঞগ্গানি. এস নযো সেসকসিণেসু. ঝানেসুপি সচে পঠমজ্ঝানেন করণভূতেন একৰারং পুরিমসঞ্ঞানিরোধং ফুসতি একং সঞ্ঞগ্গং. অথ দ্ৰে ৰারে, তযো ৰারে, ৰারসতং, ৰারসহস্সং, ৰারসতসহস্সং ৰা পুরিমসঞ্ঞানিরোধং ফুসতি, সতসহস্সং সঞ্ঞগ্গানি. এস নযো সেসজ্ঝানসমাপত্তীসুপি. ইতি একৰারং সমাপজ্জনৰসেন ৰা সব্বম্পি সঞ্জাননলক্খণেন সঙ্গহেত্ৰা ৰা একং সঞ্ঞগ্গং হোতি, অপরাপরং সমাপজ্জনৰসেন বহূনি.
৪১৬. সঞ্ঞা নু খো, ভন্তেতি ভন্তে নিরোধসমাপজ্জনকস্স ভিক্খুনো ‘‘সঞ্ঞা নু খো পঠমং উপ্পজ্জতী’’তি পুচ্ছতি. তস্স ভগৰা ‘‘সঞ্ঞা খো, পোট্ঠপাদা’’তি ব্যাকাসি. তত্থ সঞ্ঞাতি ঝানসঞ্ঞা. ঞাণন্তি ৰিপস্সনাঞাণং. অপরো নযো, সঞ্ঞাতি ৰিপস্সনা সঞ্ঞা. ঞাণন্তি মগ্গঞাণং. অপরো নযো, সঞ্ঞাতি মগ্গসঞ্ঞা. ঞাণন্তি ফলঞাণং. তিপিটকমহাসিৰত্থেরো পনাহ –
কিং ইমে ভিক্খূ ভণন্তি, পোট্ঠপাদো হেট্ঠা ভগৰন্তং নিরোধং পুচ্ছি. ইদানি নিরোধা ৰুট্ঠানং পুচ্ছন্তো ‘‘ভগৰা নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স কিং পঠমং অরহত্তফলসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, উদাহু পচ্চৰেক্খণঞাণ’’ন্তি ৰদতি. অথস্স ভগৰা যস্মা ফলসঞ্ঞা পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা পচ্চৰেক্খণঞাণং. তস্মা ‘‘সঞ্ঞা খো পোট্ঠপাদা’’তি আহ. তত্থ সঞ্ঞুপ্পাদাতি অরহত্তফলসঞ্ঞায উপ্পাদা, পচ্ছা ‘‘ইদং অরহত্তফল’’ন্তি এৰং পচ্চৰেক্খণঞাণুপ্পাদো হোতি. ইদপ্পচ্চযা কির মেতি ফলসমাধিসঞ্ঞাপচ্চযা কির ময্হং পচ্চৰেক্খণঞাণং উপ্পন্নন্তি.
সঞ্ঞাঅত্তকথাৰণ্ণনা
৪১৭. ইদানি পরিব্বাজকো যথা নাম গামসূকরো গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৰা গন্ধেহি অনুলিম্পিত্ৰা মালাদামং পিল়ন্ধিত্ৰা সিরিসযনে আরোপিতোপি সুখং ন ৰিন্দতি, ৰেগেন গূথট্ঠানমেৰ গন্ত্ৰা সুখং ৰিন্দতি. এৰমেৰ ভগৰতা সণ্হসুখুমতিলক্খণব্ভাহতায দেসনায ন্হাপিতৰিলিত্তমণ্ডিতোপি নিরোধকথাসিরিসযনং আরোপিতোপি তত্থ সুখং ন ৰিন্দন্তো গূথট্ঠানসদিসং অত্তনো লদ্ধিং গহেত্ৰা তমেৰ পুচ্ছন্তো ‘‘সঞ্ঞা নু খো, ভন্তে, পুরিসস্স অত্তা’’তিআদিমাহ. অথস্সানুমতিং গহেত্ৰা ব্যাকাতুকামো ভগৰা – ‘‘কং পন ত্ৰ’’ন্তিআদিমাহ. ততো সো ‘‘অরূপী অত্তা’’তি এৰং লদ্ধিকো সমানোপি ‘‘ভগৰা দেসনায সুকুসলো, সো মে আদিতোৰ লদ্ধিং মা ৰিদ্ধংসেতূ’’তি চিন্তেত্ৰা অত্তনো লদ্ধিং পরিহরন্তো ‘‘ওল়ারিকং খো’’তিআদিমাহ. অথস্স ভগৰা তত্থ দোসং দস্সেন্তো ‘‘ওল়ারিকো চ হি তে’’তিআদিমাহ. তত্থ এৰং সন্তন্তি এৰং সন্তে. ভুম্মত্থে হি এতং উপযোগৰচনং. এৰং সন্তং অত্তানং পচ্চাগচ্ছতো তৰাতি অযং ৰা এত্থ অত্থো. চতুন্নং খন্ধানং একুপ্পাদেকনিরোধত্তা কিঞ্চাপি যা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সাৰ নিরুজ্ঝতি. অপরাপরং উপাদায পন ‘‘অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিরুজ্ঝন্তী’’তি ৰুত্তং.
৪১৮-৪২০. ইদানি অঞ্ঞং লদ্ধিং দস্সেন্তো – ‘‘মনোমযং খো অহং, ভন্তে’’তিআদিং ৰত্ৰা তত্রাপি দোসে দিন্নে যথা নাম উম্মত্তকো যাৰস্স সঞ্ঞা নপ্পতিট্ঠাতি, তাৰ অঞ্ঞং গহেত্ৰা অঞ্ঞং ৰিস্সজ্জেতি, সঞ্ঞাপতিট্ঠানকালে পন ৰত্তব্বমেৰ ৰদতি, এৰমেৰ অঞ্ঞং গহেত্ৰা অঞ্ঞং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ইদানি অত্তনো লদ্ধিংযেৰ ৰদন্তো ‘‘অরূপী খো’’তিআদিমাহ. তত্রাপি যস্মা সো সঞ্ঞায উপ্পাদনিরোধং ইচ্ছতি, অত্তানং পন সস্সতং মঞ্ঞতি. তস্মা তথেৰস্স দোসং দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘এৰং সন্তম্পী’’তিআদিমাহ. ততো পরিব্বাজকো মিচ্ছাদস্সনেন অভিভূতত্তা ভগৰতা ৰুচ্চমানম্পি তং নানত্তং অজানন্তো ‘‘সক্কা পনেতং, ভন্তে, মযা’’তিআদিমাহ. অথস্স ভগৰা যস্মা সো সঞ্ঞায উপ্পাদনিরোধং পস্সন্তোপি সঞ্ঞামযং অত্তানং নিচ্চমেৰ মঞ্ঞতি. তস্মা ‘‘দুজ্জানং খো’’তিআদিমাহ.
তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – তৰ অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞা খন্তি, অঞ্ঞা রুচি, অঞ্ঞথাযেৰ তে দস্সনং পৰত্তং, অঞ্ঞদেৰ চ তে খমতি চেৰ রুচ্চতি চ, অঞ্ঞত্র চ তে আযোগো, অঞ্ঞিস্সাযেৰ পটিপত্তিযা যুত্তপযুত্ততা, অঞ্ঞত্থ চ তে আচরিযকং, অঞ্ঞস্মিং তিত্থাযতনে আচরিযভাৰো. তেন তযা এৰং অঞ্ঞদিট্ঠিকেন অঞ্ঞখন্তিকেন অঞ্ঞরুচিকেন অঞ্ঞত্রাযোগেন অঞ্ঞত্রাচরিযকেন দুজ্জানং এতন্তি. অথ পরিব্বাজকো – ‘‘সঞ্ঞা ৰা পুরিসস্স অত্তা হোতু, অঞ্ঞা ৰা সঞ্ঞা, তং সস্সতাদি ভাৰমস্স পুচ্ছিস্স’’ন্তি পুন ‘‘কিং পন ভন্তে’’তিআদিমাহ.
তত্থ লোকোতি অত্তানং সন্ধায ৰদতি. ন হেতং পোট্ঠপাদ অত্থসঞ্হিতন্তি পোট্ঠপাদ এতং দিট্ঠিগতং ন ইধলোকপরলোকঅত্থনিস্সিতং, ন অত্তত্থপরত্থনিস্সিতং. ন ধম্মসংহিতন্তি ন নৰলোকুত্তরধম্মনিস্সিতং. নাদিব্রহ্মচরিযকন্তি সিক্খত্তযসঙ্খাতস্স সাসনব্রহ্মচরিযকস্স ন আদিমত্তং, অধিসীলসিক্খামত্তম্পি ন হোতি. ন নিব্বিদাযাতি সংসারৰট্টে নিব্বিন্দনত্থায ন সংৰত্ততি. ন ৰিরাগাযাতি ৰট্টৰিরাগত্থায ন সংৰত্ততি. ন নিরোধাযাতি ৰট্টস্স নিরোধকরণত্থায ন সংৰত্ততি. ন উপসমাযাতি ৰট্টস্স ৰূপসমনত্থায ন সংৰত্ততি. ন অভিঞ্ঞাযাতি ৰট্টাভিজাননায পচ্চক্খকিরিযায ন সংৰত্ততি. ন সম্বোধাযাতি ৰট্টসম্বুজ্ঝনত্থায ন সংৰত্ততি. ন নিব্বানাযাতি অমতমহানিব্বানস্স পচ্চক্খকিরিযায ন সংৰত্ততি.
ইদং দুক্খন্তিআদীসু তণ্হং ঠপেত্ৰা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা দুক্খন্তি, তস্সেৰ দুক্খস্স পভাৰনতো সপ্পচ্চযা তণ্হা দুক্খসমুদযোতি. উভিন্নং অপ্পৰত্তি দুক্খনিরোধোতি, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি মযা ব্যাকতন্তি অত্থো. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ভগৰা ‘‘ইমস্স পরিব্বাজকস্স মগ্গপাতুভাৰো ৰা ফলসচ্ছিকিরিযা ৰা নত্থি, ময্হঞ্চ ভিক্খাচারৰেলা’’তি চিন্তেত্ৰা তুণ্হী অহোসি. পরিব্বাজকোপি তং আকারং ঞত্ৰা ভগৰতো গমনকালং আরোচেন্তো ৰিয ‘‘এৰমেত’’ন্তিআদিমাহ.
৪২১. ৰাচাসন্নিতোদকেনাতি ৰচনপতোদেন. সঞ্ঝব্ভরিমকংসূতি সঞ্ঝব্ভরিতং নিরন্তরং ফুট্ঠং অকংসু, উপরি ৰিজ্ঝিংসূতি ৰুত্তং হোতি. ভূতন্তি সভাৰতো ৰিজ্জমানং. তচ্ছং, তথন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ধম্মট্ঠিততন্তি নৰলোকুত্তরধম্মেসু ঠিতসভাৰং. ধম্মনিযামতন্তি লোকুত্তরধম্মনিযামতং. বুদ্ধানঞ্হি চতুসচ্চৰিনিমুত্তা কথা নাম নত্থি. তস্মা সা এদিসা হোতি.
চিত্তহত্থিসারিপুত্তপোট্ঠপাদৰত্থুৰণ্ণনা
৪২২. চিত্তো চ হত্থিসারিপুত্তোতি সো কির সাৰত্থিযং হত্থিআচরিযস্স পুত্তো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজিত্ৰা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৰা সুখুমেসু অত্থন্তরেসু কুসলো অহোসি, পুব্বে কতপাপকম্মৰসেন পন সত্তৰারে ৰিব্ভমিত্ৰা গিহি জাতো. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স কির সাসনে দ্ৰে সহাযকা অহেসুং, অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গা একতোৰ সজ্ঝাযন্তি. তেসু একো অনভিরতো গিহিভাৰে চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা ইতরস্স আরোচেসি. সো গিহিভাৰে আদীনৰং পব্বজ্জায আনিসংসং দস্সেত্ৰা তং ওৰদি. সো তং সুত্ৰা অভিরমিত্ৰা পুনেকদিৰসং তাদিসে চিত্তে উপ্পন্নে তং এতদৰোচ ‘‘ময্হং আৰুসো এৰরূপং চিত্তং উপ্পজ্জতি – ‘ইমাহং পত্তচীৰরং তুয্হং দস্সামী’তি’’. সো পত্তচীৰরলোভেন তস্স গিহিভাৰে আনিসংসং দস্সেত্ৰা পব্বজ্জায আদীনৰং কথেসি. অথস্স তং সুত্ৰাৰ গিহিভাৰতো চিত্তং ৰিরজ্জিত্ৰা পব্বজ্জাযমেৰ অভিরমি. এৰমেস তদা সীলৰন্তস্স ভিক্খুনো গিহিভাৰে আনিসংসকথায কথিতত্তা ইদানি ছ ৰারে ৰিব্ভমিত্ৰা সত্তমে ৰারে পব্বজিতো. মহামোগ্গল্লানস্স, মহাকোট্ঠিকত্থেরস্স চ অভিধম্মকথং কথেন্তানং অন্তরন্তরা কথং ওপাতেতি. অথ নং মহাকোট্ঠিকত্থেরো অপসাদেতি. সো মহাসাৰকস্স কথিতে পতিট্ঠাতুং অসক্কোন্তো ৰিব্ভমিত্ৰা গিহি জাতো. পোট্ঠপাদস্স পনাযং গিহিসহাযকো হোতি. তস্মা ৰিব্ভমিত্ৰা দ্ৰীহতীহচ্চযেন পোট্ঠপাদস্স সন্তিকং গতো. অথ নং সো দিস্ৰা ‘‘সম্ম কিং তযা কতং, এৰরূপস্স নাম সত্থু সাসনা অপসক্কন্তোসি, এহি পব্বজিতুং ইদানি তে ৰট্টতী’’তি তং গহেত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘চিত্তো চ হত্থিসারিপুত্তো পোট্ঠপাদো চ পরিব্বাজকো’’তি.
৪২৩. অন্ধাতি পঞ্ঞাচক্খুনো নত্থিতায অন্ধা, তস্সেৰ অভাৰেন অচক্খুকা. ত্ৰংযেৰ নেসং একো চক্খুমাতি সুভাসিতদুব্ভাসিতজাননভাৰমত্তেন পঞ্ঞাচক্খুনা চক্খুমা. একংসিকাতি এককোট্ঠাসা. পঞ্ঞত্তাতি ঠপিতা. অনেকংসিকাতি ন এককোট্ঠাসা একেনেৰ কোট্ঠাসেন সস্সতাতি ৰা অসস্সতাতি ৰা ন ৰুত্তাতি অত্থো.
একংসিকধম্মৰণ্ণনা
৪২৪-৪২৫. সন্তি পোট্ঠপাদাতি ইদং ভগৰা কস্মা আরভি? বাহিরকেহি পঞ্ঞাপিতনিট্ঠায অনিয্যানিকভাৰদস্সনত্থং. সব্বে হি তিত্থিযা যথা ভগৰা অমতং নিব্বানং, এৰং অত্তনো অত্তনো সমযে লোকথুপিকাদিৰসেন নিট্ঠং পঞ্ঞপেন্তি, সা চ ন নিয্যানিকা. যথা পঞ্ঞত্তা হুত্ৰা ন নিয্যাতি ন গচ্ছতি, অঞ্ঞদত্থু পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তা নিৰত্ততি, তং দস্সেতুং ভগৰা এৰমাহ. তত্থ একন্তসুখং লোকং জানং পস্সন্তি পুরত্থিমায দিসায একন্তসুখো লোকো পচ্ছিমাদীনং ৰা অঞ্ঞতরাযাতি এৰং জানন্তা এৰং পস্সন্তা ৰিহরথ. দিট্ঠপুব্বানি খো তস্মিং লোকে মনুস্সানং সরীরসণ্ঠানাদীনীতি. অপ্পাটিহীরকতন্তি অপ্পাটিহীরকতং পটিহরণৰিরহিতং, অনিয্যানিকন্তি ৰুত্তং হোতি.
৪২৬-৪২৭. জনপদকল্যাণীতি জনপদে অঞ্ঞাহি ইত্থীহি ৰণ্ণসণ্ঠানৰিলাসাকপ্পাদীহি অসদিসা.
তযোঅত্তপটিলাভৰণ্ণনা
৪২৮. এৰং ভগৰা পরেসং নিট্ঠায অনিয্যানিকত্তং দস্সেত্ৰা অত্তনো নিট্ঠায নিয্যানিকভাৰং দস্সেতুং ‘‘তযো খো মে পোট্ঠপাদা’’তিআদিমাহ. তত্থ অত্তপটিলাভোতি অত্তভাৰপটিলাভো, এত্থ চ ভগৰা তীহি অত্তভাৰপটিলাভেহি তযো ভৰে দস্সেসি. ওল়ারিকত্তভাৰপটিলাভেন অৰীচিতো পট্ঠায পরনিম্মিতৰসৰত্তিপরিযোসানং কামভৰং দস্সেসি. মনোমযঅত্তভাৰপটিলাভেন পঠমজ্ঝানভূমিতো পট্ঠায অকনিট্ঠব্রহ্মলোকপরিযোসানং রূপভৰং দস্সেসি. অরূপঅত্তভাৰপটিলাভেন আকাসানঞ্চাযতনব্রহ্মলোকতো পট্ঠায নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনব্রহ্মলোকপরিযোসানং অরূপভৰং দস্সেসি. সংকিলেসিকা ধম্মা নাম দ্ৰাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা. ৰোদানিযা ধম্মা নাম সমথৰিপস্সনা.
৪২৯. পঞ্ঞাপারিপূরিং ৰেপুল্লত্তন্তি মগ্গপঞ্ঞাফলপঞ্ঞানং পারিপূরিঞ্চেৰ ৰিপুলভাৰঞ্চ. পামুজ্জন্তি তরুণপীতি. পীতীতি বলৰতুট্ঠি. কিং ৰুত্তং হোতি? যং অৰোচুম্হ ‘‘সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহিরতী’’তি, তত্থ তস্স এৰং ৰিহরতো তং পামোজ্জঞ্চেৰ ভৰিস্সতি, পীতি চ নামকাযপস্সদ্ধি চ সতি চ সূপট্ঠিতা উত্তমঞাণঞ্চ সুখো চ ৰিহারো. সব্বৰিহারেসু চ অযমেৰ ৰিহারো ‘‘সুখো’’তি ৰত্তুং যুত্তো ‘‘উপসন্তো পরমমধুরো’’তি. তত্থ পঠমজ্ঝানে পামোজ্জাদযো ছপি ধম্মা লব্ভন্তি, দুতিযজ্ঝানে দুব্বলপীতিসঙ্খাতং পামোজ্জং নিৰত্ততি, সেসা পঞ্চ লব্ভন্তি. ততিযে পীতি নিৰত্ততি, সেসা চত্তারো লব্ভন্তি. তথা চতুত্থে. ইমেসু চতূসু ঝানেসু সম্পসাদনসুত্তে সুদ্ধৰিপস্সনা পাদকজ্ঝানমেৰ কথিতং. পাসাদিকসুত্তে চতূহি মগ্গেহি সদ্ধিং ৰিপস্সনা কথিতা. দসুত্তরসুত্তে চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তি কথিতা. ইমস্মিং পোট্ঠপাদসুত্তে পামোজ্জং পীতিৰেৰচনমেৰ কত্ৰা দুতিযজ্ঝানিকফলসমাপত্তিনাম কথিতাতি ৰেদিতব্বা.
৪৩২-৪৩৭. অযং ৰা সোতি এত্থ ৰা সদ্দো ৰিভাৰনত্থো হোতি. অযং সোতি এৰং ৰিভাৰেত্ৰা পকাসেত্ৰা ব্যাকরেয্যাম. যথাপরে ‘‘একন্তসুখং অত্তানং সঞ্জানাথা’’তি পুট্ঠা ‘‘নো’’তি ৰদন্তি, ন এৰং ৰদামাতি অত্থো. সপ্পাটিহীরকতন্তি সপ্পাটিহরণং, নিয্যানিকন্তি অত্থো. মোঘো হোতীতি তুচ্ছো হোতি, নত্থি সো তস্মিং সমযেতি অধিপ্পাযো. সচ্চো হোতীতি ভূতো হোতি, স্ৰেৰ তস্মিং সমযে সচ্চো হোতীতি অত্থো. এত্থ পনাযং চিত্তো অত্তনো অসব্বঞ্ঞুতায তযো অত্তপটিলাভে কথেত্ৰা অত্তপটিলাভো নাম পঞ্ঞত্তিমত্তং এতন্তি উদ্ধরিতুং নাসক্খি, অত্তপটিলাভো ত্ৰেৰ নিয্যাতেসি. অথস্স ভগৰা রূপাদযো চেত্থ ধম্মা, অত্তপটিলাভোতি পন নামমত্তমেতং, তেসু তেসু রূপাদীসু সতি এৰরূপা ৰোহারা হোন্তীতি দস্সেতুকামো তস্সেৰ কথং গহেত্ৰা নামপঞ্ঞত্তিৰসেন নিয্যাতনত্থং ‘‘যস্মিং চিত্ত সমযে’’তিআদিমাহ.
৪৩৮. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা পটিপুচ্ছিত্ৰা ৰিনযনত্থং পুন ‘‘সচে তং, চিত্ত, এৰং পুচ্ছেয্যু’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যো মে অহোসি অতীতো অত্তপটিলাভো, স্ৰেৰ মে অত্তপটিলাভো, তস্মিং সমযে সচ্চো অহোসি, মোঘো অনাগতো মোঘো পচ্চুপ্পন্নোতি এত্থ তাৰ ইমমত্থং দস্সেতি – যস্মা যে তে অতীতা ধম্মা, তে এতরহি নত্থি, অহেসুন্তি পন সঙ্খ্যং গতা, তস্মা সোপি মে অত্তপটিলাভো তস্মিংযেৰ সমযে সচ্চো অহোসি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং পন ধম্মানং তদা অভাৰা তস্মিং সমযে ‘‘মোঘো অনাগতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো’’তি, এৰং অত্থতো নামমত্তমেৰ অত্তপটিলাভং পটিজানাতি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসুপি এসেৰ নযো.
৪৩৯-৪৪৩. অথ ভগৰা তস্স ব্যাকরণেন সদ্ধিং অত্তনো ব্যাকরণং সংসন্দিতুং ‘‘এৰমেৰ খো চিত্তা’’তিআদীনি ৰত্ৰা পুন ওপম্মতো তমত্থং সাধেন্তো ‘‘সেয্যথাপি চিত্ত গৰা খীর’’ন্তিআদিমাহ. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো, যথা গৰা খীরং, খীরাদীহি চ দধিআদীনি ভৰন্তি, তত্থ যস্মিং সমযে খীরং হোতি, ন তস্মিং সমযে দধীতি ৰা নৰনীতাদীসু ৰা অঞ্ঞতরন্তি সঙ্খ্যং নিরুত্তিং নামং ৰোহারং গচ্ছতি. কস্মা? যে ধম্মে উপাদায দধীতিআদি ৰোহারা হোন্তি, তেসং অভাৰা. অথ খো খীরং ত্ৰেৰ তস্মিং সমযে সঙ্খ্যং গচ্ছতি. কস্মা? যে ধম্মে উপাদায খীরন্তি সঙ্খ্যা নিরুত্তি নামং ৰোহারো হোতি, তেসং ভাৰাতি. এস নযো সব্বত্থ. ইমা খো চিত্তাতি ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো ইতি চ মনোমযো অত্তপটিলাভো ইতি চ অরূপো অত্তপটিলাভো ইতি চ ইমা খো চিত্ত লোকসমঞ্ঞা লোকে সমঞ্ঞামত্তকানি সমনুজাননমত্তকানি এতানি. তথা লোকনিরুত্তিমত্তকানি ৰচনপথমত্তকানি ৰোহারমত্তকানি নামপণ্ণত্তিমত্তকানি এতানীতি. এৰং ভগৰা হেট্ঠা তযো অত্তপটিলাভে কথেত্ৰা ইদানি সব্বমেতং ৰোহারমত্তকন্তি ৰদতি. কস্মা? যস্মা পরমত্থতো সত্তো নাম নত্থি, সুঞ্ঞো তুচ্ছো এস লোকো.
বুদ্ধানং পন দ্ৰে কথা সম্মুতিকথা চ পরমত্থকথা চ. তত্থ ‘‘সত্তো পোসো দেৰো ব্রহ্মা’’তিআদিকা ‘‘সম্মুতিকথা’’ নাম. ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা খন্ধা ধাতুযো আযতনানি সতিপট্ঠানা সম্মপ্পধানা’’তিআদিকা পরমত্থকথা নাম. তত্থ যো সম্মুতিদেসনায ‘‘সত্তো’’তি ৰা ‘‘পোসো’’তি ৰা ‘‘দেৰো’’তি ৰা ‘‘ব্রহ্মা’’তি ৰা ৰুত্তে ৰিজানিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং নিয্যাতুং অরহত্তজযগ্গাহং গহেতুং সক্কোতি, তস্স ভগৰা আদিতোৰ ‘‘সত্তো’’তি ৰা ‘‘পোসো’’তি ৰা ‘‘দেৰো’’তি ৰা ‘‘ব্রহ্মা’’তি ৰা কথেতি, যো পরমত্থদেসনায ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৰা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰাতিআদীসু অঞ্ঞতরং সুত্ৰা ৰিজানিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং নিয্যাতুং অরহত্তজযগ্গাহং গহেতুং সক্কোতি, তস্স ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৰা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰাতিআদীসু অঞ্ঞতরমেৰ কথেতি. তথা সম্মুতিকথায বুজ্ঝনকসত্তস্সাপি ন পঠমং পরমত্থকথং কথেতি. সম্মুতিকথায পন বোধেত্ৰা পচ্ছা পরমত্থকথং কথেতি. পরমত্থকথায বুজ্ঝনকসত্তস্সাপি ন পঠমং সম্মুতিকথং কথেতি. পরমত্থকথায পন বোধেত্ৰা পচ্ছা সম্মুতিকথং কথেতি. পকতিযা পন পঠমমেৰ পরমত্থকথং কথেন্তস্স দেসনা লূখাকারা হোতি, তস্মা বুদ্ধা পঠমং সম্মুতিকথং কথেত্ৰা পচ্ছা পরমত্থকথং কথেন্তি. সম্মুতিকথং কথেন্তাপি সচ্চমেৰ সভাৰমেৰ অমুসাৰ কথেন্তি. পরমত্থকথং কথেন্তাপি সচ্চমেৰ সভাৰমেৰ অমুসাৰ কথেন্তি.
দুৰে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৰদতং ৰরো;
সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নূপলব্ভতি.
সঙ্কেতৰচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকারণং;
পরমত্থৰচনং সচ্চং, ধম্মানং ভূতলক্খণন্তি.
যাহি তথাগতো ৰোহরতি অপরামসন্তি যাহি লোকসমঞ্ঞাহি লোকনিরুত্তীহি তথাগতো তণ্হামানদিট্ঠিপরামাসানং অভাৰা অপরামসন্তো ৰোহরতীতি দেসনং ৰিনিৰট্টেত্ৰা অরহত্তনিকূটেন নিট্ঠাপেসি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
ইতি সুমঙ্গলৰিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং
পোট্ঠপাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.