বুদ্ধগুণকথা

৩০৪. এৰং ৰুত্তেতি এৰং তেহি ব্রাহ্মণেহি ৰুত্তে. সোণদণ্ডো – ‘‘ইমে ব্রাহ্মণা জাতিআদীহি মম ৰণ্ণং ৰদন্তি, ন খো পন মেতং যুত্তং অত্তনো ৰণ্ণে রজ্জিতুং. হন্দাহং এতেসং ৰাদং ভিন্দিত্ৰা সমণস্স গোতমস্স মহন্তভাৰং ঞাপেত্ৰা এতেসং তত্থ গমনং করোমী’’তি চিন্তেত্ৰা তেন হি – ভো মমপি সুণাথাতিআদিমাহ. তত্থ যেপি উভতো সুজাতোতি আদযো অত্তনো গুণেহি সদিসা গুণা তেপি; ‘‘কো চাহং কে চ সমণস্স গোতমস্স জাতিসম্পত্তিআদযো গুণা’’তি অত্তনো গুণেহি উত্তরিতরেযেৰ মঞ্ঞমানো, ইতরে পন একন্তেনেৰ ভগৰতো মহন্তভাৰদীপনত্থং পকাসেতি.

মযমেৰ অরহামাতি এৰং নিযামেন্তোৰেত্থ ইদং দীপেতি – ‘‘যদি গুণমহন্ততায উপসঙ্কমিতব্বো নাম হোতি. যথা হি সিনেরুং উপনিধায সাসপো, মহাসমুদ্দং উপনিধায গোপদকং, সত্তসু মহাসরেসু উদকং উপনিধায উস্সাৰবিন্দু পরিত্তো লামকো. এৰমেৰ সমণস্স গোতমস্স জাতিসম্পত্তিআদযোপি গুণে উপনিধায অম্হাকং গুণা পরিত্তা লামকা; তস্মা মযমেৰ অরহাম তং ভৰন্তং গোতমং দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’ন্তি.

মহন্তং ঞাতিসংঘং ওহাযাতি মাতিপক্খে অসীতিকুলসহস্সানি, পিতিপক্খে অসীতিকুলসহস্সানীতি এৰং সট্ঠিকুলসতসহস্সং ওহায পব্বজিতো.

ভূমিগতঞ্চ ৰেহাসট্ঠঞ্চাতি এত্থ রাজঙ্গণে চেৰ উয্যানে চ সুধামট্ঠপোক্খরণিযো সত্তরতনানং পূরেত্ৰা ভূমিযং ঠপিতং ধনং ভূমিগতং নাম. পাসাদনিযূহাদযো পরিপূরেত্ৰা ঠপিতং ৰেহাসট্ঠং নাম. এতং তাৰ কুলপরিযাযেন আগতং. তথাগতস্স পন জাতদিৰসেযেৰ সঙ্খো, এলো, উপ্পলো, পুণ্ডরীকোতি চত্তারো নিধযো উগ্গতা. তেসু সঙ্খো গাৰুতিকো, এলো অড্ঢযোজনিকো, উপ্পলো তিগাৰুতিকো, পুণ্ডরীকো যোজনিকো. তেসুপি গহিতং গহিতং পূরতিযেৰ, ইতি ভগৰা পহূতং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং ওহায পব্বজিতোতি ৰেদিতব্বো.

দহরোৰ সমানোতি তরুণোৰ সমানো. সুসুকাল়কেসোতি সুট্ঠু কাল়কেসো, অঞ্জনৰণ্ণসদিসকেসো হুত্ৰা ৰাতি অত্থো. ভদ্রেনাতি ভদ্দকেন. পঠমেন ৰযসাতি তিণ্ণং ৰযানং পঠমৰযেন. অকামকানন্তি অনিচ্ছমানানং. অনাদরত্থে সামিৰচনং. অস্সূনি মুখে এতেসন্তি অস্সুমুখা, তেসং অস্সুমুখানং, অস্সূহি কিলিন্নমুখানন্তি অত্থো. রুদন্তানন্তি কন্দিত্ৰা রোদমানানং. অখুদ্দাৰকাসোতি এত্থ ভগৰতো অপরিমাণোযেৰ দস্সনায ওকাসোতি ৰেদিতব্বো.

তত্রিদং ৰত্থু – রাজগহে কির অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো সমণস্স গোতমস্স পমাণং গহেতুং ন সক্কোতীতি সুত্ৰা ভগৰতো পিণ্ডায পৰিসনকালে সট্ঠিহত্থং ৰেল়ুং গহেত্ৰা নগরদ্ৰারস্স বহি ঠত্ৰা সম্পত্তে ভগৰতি ৰেল়ুং গহেত্ৰা সমীপে অট্ঠাসি. ৰেল়ু ভগৰতো জাণুকমত্তং পাপুণি. পুন দিৰসে দ্ৰে ৰেল়ূ ঘটেত্ৰা সমীপে অট্ঠাসি. ভগৰাপি দ্ৰিন্নং ৰেল়ূনং উপরি কটিমত্তমেৰ পঞ্ঞাযমানো – ‘‘ব্রাহ্মণ, কিং করোসী’’তি আহ. তুম্হাকং পমাণং গণ্হামীতি. ‘‘ব্রাহ্মণ, সচেপি ত্ৰং সকলচক্কৰাল়গব্ভং পূরেত্ৰা ঠিতে ৰেল়ূ ঘটেত্ৰা আগমিস্সসি, নেৰ মে পমাণং গহেতুং সক্খিস্সসি. ন হি মযা চত্তারি অসঙ্খ্যেযানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ তথা পারমিযো পূরিতা, যথা মে পরো পমাণং গণ্হেয্য, অতুলো, ব্রাহ্মণ, তথাগতো অপ্পমেয্যো’’তি ৰত্ৰা ধম্মপদে গাথমাহ –

‘‘তে তাদিসে পূজযতো, নিব্বুতে অকুতোভযে;

ন সক্কা পুঞ্ঞং সঙ্খাতুং, ইমেত্তমপি কেনচী’’তি. (ধ. প. ৩৬);

গাথাপরিযোসানে চতুরাসীতিপাণসহস্সানি অমতং পিৰিংসু.

অপরম্পি ৰত্থু – রাহু কির অসুরিন্দো চত্তারি যোজনসহস্সানি অট্ঠ চ যোজনসতানি উচ্চো. বাহন্তরমস্স দ্ৰাদসযোজনসতানি. বহলন্তরেন ছ যোজনসতানি. হত্থতলপাদতলানং পুথুলতো তীণি যোজনসতানি. অঙ্গুলিপব্বানি পণ্ণাসযোজনানি. ভমুকন্তরং পণ্ণাসযোজনং. মুখং দ্ৰিযোজনসতং তিযোজনসতগম্ভীরং তিযোজনসতপরিমণ্ডলং. গীৰা তিযোজনসতং. নলাটং তিযোজনসতং. সীসং নৰযোজনসতং. ‘‘সো অহং উচ্চোস্মি, সত্থারং ওনমিত্ৰা ওলোকেতুং ন সক্খিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নাগচ্ছি. সো একদিৰসং ভগৰতো ৰণ্ণং সুত্ৰা – ‘‘যথাকথঞ্চ ওলোকেস্সামী’’তি আগতো.

অথ ভগৰা তস্সজ্ঝাসযং ৰিদিত্ৰা – ‘‘চতূসু ইরিযাপথেসু কতরেন দস্সেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘ঠিতকো নাম নীচোপি উচ্চো ৰিয পঞ্ঞাযতি. নিপন্নোৰস্স অত্তানং দস্সেস্সামী’’তি ‘‘আনন্দ, গন্ধকুটিপরিৰেণে মঞ্চকং পঞ্ঞাপেহী’’তি ৰত্ৰা তত্থ সীহসেয্যং কপ্পেসি. রাহু আগন্ত্ৰা নিপন্নং ভগৰন্তং গীৰং উন্নামেত্ৰা নভমজ্ঝে পুণ্ণচন্দং ৰিয উল্লোকেসি. কিমিদং অসুরিন্দাতি চ ৰুত্তে – ‘‘ভগৰা ওনমিত্ৰা ওলোকেতুং ন সক্খিস্সামী’’তি নাগচ্ছিন্তি. ন মযা, অসুরিন্দ, অধোমুখেন পারমিযো পূরিতা. উদ্ধগ্গমেৰ কত্ৰা দানং দিন্নন্তি. তং দিৰসং রাহু সরণং অগমাসি. এৰং ভগৰা অখুদ্দাৰকাসো দস্সনায.

চতুপারিসুদ্ধিসীলেন সীলৰা, তং পন সীলং অরিযং উত্তমং পরিসুদ্ধং. তেনাহ – ‘‘অরিযসীলী’’তি. তদেতং অনৰজ্জট্ঠেন কুসলং. তেনাহ – ‘‘কুসলসীলী’’তি. কুসলসীলেনাতি ইদমস্স ৰেৰচনং.

বহূনং আচরিযপাচরিযোতি ভগৰতো একেকায ধম্মদেসনায চতুরাসীতিপাণসহস্সানি অপরিমাণাপি দেৰমনুস্সা মগ্গফলামতং পিৰন্তি, তস্মা বহূনং আচরিযো. সাৰকৰেনেয্যানং পন পাচরিযোতি.

খীণকামরাগোতি এত্থ কামং ভগৰতো সব্বেপি কিলেসা খীণা. ব্রাহ্মণো পন তে ন জানাতি. অত্তনো জাননট্ঠানেযেৰ গুণং কথেতি. ৰিগতচাপল্লোতি – ‘‘পত্তমণ্ডনা চীৰরমণ্ডনা সেনাসনমণ্ডনা ইমস্স ৰা পূতিকাযস্স…পে… কেলনা পটিকেলনা’’তি (ৰিভ. ৮৫৪) এৰং ৰুত্তচাপল্লা ৰিরহিতো.

অপাপপুরেক্খারোতি অপাপে নৰ লোকুত্তরধম্মে পুরতো কত্ৰা ৰিচরতি. ব্রহ্মঞ্ঞায পজাযাতি সারিপুত্তমোগ্গল্লানমহাকস্সপাদিভেদায ব্রাহ্মণপজায, এতিস্সায চ পজায পুরেক্খারো. অযঞ্হি পজা সমণং গোতমং পুরক্খত্ৰা চরতীতি অত্থো. অপি চ অপাপপুরেক্খারোতি ন পাপং পুরেক্খারো ন পাপং পুরতো কত্ৰা চরতি, ন পাপং ইচ্ছতীতি অত্থো. কস্স? ব্রহ্মঞ্ঞায পজায. অত্তনা সদ্ধিং পটিৰিরুদ্ধাযপি ব্রাহ্মণপজায অৰিরুদ্ধো হিতসুখত্থিকো যেৰাতি ৰুত্তং হোতি.

তিরোরট্ঠাতি পররট্ঠতো. তিরোজনপদাতি পরজনপদতো. পঞ্হং পুচ্ছিতুং আগচ্ছন্তীতি খত্তিযপণ্ডিতাদযো চেৰ দেৰব্রহ্মনাগগন্ধব্বাদযো চ – ‘‘পঞ্হে অভিসঙ্খরিত্ৰা পুচ্ছিস্সামা’’তি আগচ্ছন্তি. তত্থ কেচি পুচ্ছায ৰা দোসং ৰিস্সজ্জনসম্পটিচ্ছনে ৰা অসমত্থতং সল্লক্খেত্ৰা অপুচ্ছিত্ৰাৰ তুণ্হী নিসীদন্তি. কেচি পুচ্ছন্তি. কেসঞ্চি ভগৰা পুচ্ছায উস্সাহং জনেত্ৰা ৰিস্সজ্জেতি. এৰং সব্বেসম্পি তেসং ৰিমতিযো তীরং পত্ৰা মহাসমুদ্দস্স ঊমিযো ৰিয ভগৰন্তং পত্ৰা ভিজ্জন্তি.

এহি স্ৰাগতৰাদীতি দেৰমনুস্সপব্বজিতগহট্ঠেসু তং তং অত্তনো সন্তিকং আগতং – ‘‘এহি স্ৰাগত’’ন্তি এৰং ৰদতীতি অত্থো. সখিলোতি তত্থ কতমং সাখল্যং? ‘‘যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তসাখল্যেন সমন্নাগতো, মুদুৰচনোতি অত্থো. সম্মোদকোতি পটিসন্থারকুসলো, আগতাগতানং চতুন্নং পরিসানং – ‘‘কচ্চি, ভিক্খৰে, খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা নযেন সব্বং অদ্ধানদরথং ৰূপসমেন্তো ৰিয পঠমতরং সম্মোদনীযং কথং কত্তাতি অত্থো. অব্ভাকুটিকোতি যথা একচ্চে পরিসং পত্ৰা থদ্ধমুখা সঙ্কুটিতমুখা হোন্তি, ন এদিসো, পরিসদস্সনেন পনস্স বালাতপসম্ফস্সেন ৰিয পদুমং মুখপদুমং ৰিকসতি পুণ্ণচন্দসস্সিরিকং হোতি. উত্তানমুখোতি যথা একচ্চে নিকুজ্জিতমুখা ৰিয সম্পত্তায পরিসায ন কিঞ্চি কথেন্তি, অতিদুল্লভকথা হোন্তি, ন এৰরূপো. সমণো পন গোতমো সুলভকথো. ন তস্স সন্তিকং আগতাগতানং – ‘‘কস্মা মযং ইধাগতা’’তি ৰিপ্পটিসারো উপ্পজ্জতি ধম্মং পন সুত্ৰা অত্তমনাৰ হোন্তীতি দস্সেতি. পুব্বভাসীতি ভাসন্তো চ পঠমতরং ভাসতি, তঞ্চ খো কালযুত্তং পমাণযুত্তং অত্থনিস্সিতমেৰ ভাসতি, ন নিরত্থককথং.

ন তস্মিং গামে ৰাতি যত্থ কির ভগৰা পটিৰসতি, তত্থ মহেসক্খা দেৰতা আরক্খং গণ্হন্তি, তং নিস্সায মনুস্সানং উপদ্দৰো ন হোতি, পংসুপিসাচকাদযোযেৰ হি মনুস্সে ৰিহেঠেন্তি, তে তাসং আনুভাৰেন দূরং অপক্কমন্তি. অপি চ ভগৰতো মেত্তাবলেনপি ন অমনুস্সা মনুস্সে ৰিহেঠেন্তি.

সঙ্ঘীতিআদীসু অনুসাসিতব্বো সযং ৰা উপ্পাদিতো সঙ্ঘো অস্স অত্থীতি সঙ্ঘী. তাদিসো চস্স গণো অত্থীতি গণী. পুরিমপদস্সেৰ ৰা ৰেৰচনমেতং. আচারসিক্খাপনৰসেন গণস্স আচরিযোতি গণাচরিযো. পুথুতিত্থকরানন্তি বহূনং তিত্থকরানং. যথা ৰা তথা ৰাতি যেন ৰা তেন ৰা অচেলকাদিমত্তকেনাপি কারণেন. সমুদাগচ্ছতীতি সমন্ততো উপগচ্ছতি অভিৰড্ঢতি.

অতিথি নো তে হোন্তীতি তে অম্হাকং আগন্তুকা, নৰকা পাহুনকা হোন্তীতি অত্থো. পরিযাপুণামীতি জানামি. অপরিমাণৰণ্ণোতি তথারূপেনেৰ সব্বঞ্ঞুনাপি অপ্পমেয্যৰণ্ণো – ‘‘পগেৰ মাদিসেনা’’তি দস্সেতি. ৰুত্তম্পি চেত্তং –

‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৰণ্ণং,

কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;

খীযেথ কপ্পো চিরদীঘমন্তরে,

ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি.

৩০৫. ইমং পন সত্থু গুণকথং সুত্ৰা তে ব্রাহ্মণা চিন্তযিংসু – যথা সোণদণ্ডো ব্রাহ্মণো সমণস্স গোতমস্স ৰণ্ণে ভণতি, অনোমগুণো সো ভৰং গোতমো; এৰং তস্স গুণে জানমানেন খো পন আচরিযেন অতিচিরং অধিৰাসিতং, হন্দ নং অনুৰত্তামাতি অনুৰত্তিংসু. তস্মা এৰং ৰুত্তে ‘‘তে ব্রাহ্মণা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অলমেৰাতি যুত্তমেৰ. অপি পুটোসেনাতি পুটোসং ৰুচ্চতি পাথেয্যং, তং গহেত্ৰাপি উপসঙ্কমিতুং যুত্তমেৰাতি অত্থো. পুটংসেনাতিপি পাঠো, তস্সত্থো, পুটো অংসে অস্সাতি পুটংসো, তেন পুটংসেন. অংসেন হি পাথেয্যপুটং ৰহন্তেনাপীতি ৰুত্তং হোতি.