১. সুত্তন্তভাজনীযং উদ্দেসৰারৰণ্ণনা
২২৫. ইদানি তদনন্তরে পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে যা ‘‘অযং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা নযেন তন্তি নিক্খিত্তা, তস্সা অত্থসংৰণ্ণনং করোন্তেন ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলং ওতরিত্ৰা আচরিযে অনব্ভাচিক্খন্তেন সকসমযং অৰোক্কমন্তেন পরসমযং অনাযূহন্তেন সুত্তং অপ্পটিবাহন্তেন ৰিনযং অনুলোমেন্তেন মহাপদেসে ওলোকেন্তেন ধম্মং দীপেন্তেন অত্থং সঙ্গহন্তেন তমেৰত্থং পুন আৰত্তেত্ৰা অপরেহিপি পরিযাযেহি নিদ্দিসন্তেন চ যস্মা অত্থসংৰণ্ণনা কাতব্বা হোতি, পকতিযাপি চ দুক্করাৰ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অত্থসংৰণ্ণনা, যথাহু পোরাণা –
‘‘সচ্চং সত্তো পটিসন্ধি, পচ্চযাকারমেৰ চ;
দুদ্দসা চতুরো ধম্মা, দেসেতুঞ্চ সুদুক্করা’’তি.
তস্মা ‘‘অঞ্ঞত্র আগমাধিগমপ্পত্তেহি ন সুকরা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অত্থৰণ্ণনা’’তি পরিতুলযিত্ৰা –
ৰত্তুকামো অহং অজ্জ, পচ্চযাকারৰণ্ণনং;
পতিট্ঠং নাধিগচ্ছামি, অজ্ঝোগাল়্হোৰ সাগরং.
সাসনং পনিদং নানা-দেসনানযমণ্ডিতং;
পুব্বাচরিযমগ্গো চ, অব্বোচ্ছিন্নো পৰত্ততি.
যস্মা তস্মা তদুভযং, সন্নিস্সাযত্থৰণ্ণনং;
আরভিস্সামি এতস্স, তং সুণাথ সমাহিতা.
ৰুত্তঞ্হেতং পুব্বাচরিযেহি –
‘‘যো কোচিমং অট্ঠিং কত্ৰা সুণেয্য,
লভেথ পুব্বাপরিযং ৰিসেসং;
লদ্ধান পুব্বাপরিযং ৰিসেসং,
অদস্সনং মচ্চুরাজস্স গচ্ছে’’তি.
অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতিআদীসু হি আদিতোযেৰ তাৰ –
দেসনাভেদতো অত্থ-লক্খণেকৰিধাদিতো;
অঙ্গানঞ্চ ৰৰত্থানা, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
তত্থ ‘দেসনাভেদতো’তি ভগৰতো হি ৰল্লিহারকানং চতুন্নং পুরিসানং ৰল্লিগ্গহণং ৰিয আদিতো ৰা মজ্ঝতো ৰা পট্ঠায যাৰ পরিযোসানং, তথা পরিযোসানতো ৰা মজ্ঝতো ৰা পট্ঠায যাৰ আদীতি চতুব্বিধা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা. যথা হি ৰল্লিহারকেসু চতূসু পুরিসেসু একো ৰল্লিযা মূলমেৰ পঠমং পস্সতি, সো তং মূলে ছেত্ৰা সব্বং আকড্ঢিত্ৰা আদায কম্মে উপনেতি, এৰং ভগৰা ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা…পে… জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি আদিতো (ম. নি. ১.৪০২) পট্ঠায যাৰ পরিযোসানাপি পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেতি.
যথা পন তেসু পুরিসেসু একো ৰল্লিযা মজ্ঝং পঠমং পস্সতি, সো মজ্ঝে ছিন্দিত্ৰা উপরিভাগংযেৰ আকড্ঢিত্ৰা আদায কম্মে উপনেতি, এৰং ভগৰা ‘‘তস্স তং ৰেদনং অভিনন্দতো অভিৰদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী; যা ৰেদনাসু নন্দী, তদুপাদানং, তস্সুপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৯; সং. নি. ৩.৫) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানাপি দেসেতি.
যথা চ তেসু পুরিসেসু একো ৰল্লিযা অগ্গং পঠমং পস্সতি, সো অগ্গে গহেত্ৰা অগ্গানুসারেন যাৰ মূলা সব্বং আদায কম্মে উপনেতি, এৰং ভগৰা ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, জাতিপচ্চযা নু খো, ভিক্খৰে, জরামরণং নো ৰা কথং ৰা এত্থ হোতী’’তি? ‘‘জাতিপচ্চযা, ভন্তে, জরামরণং; এৰং নো এত্থ হোতি – জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি. ‘‘ভৰপচ্চযা জাতি…পে… অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ইতি খো পনেতং ৰুত্তং, অৰিজ্জাপচ্চযা নু খো, ভিক্খৰে, সঙ্খারা নো ৰা কথং ৰা এত্থ হোতী’’তি? ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা, ভন্তে, সঙ্খারা; এৰং নো এত্থ হোতি – অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি পরিযোসানতো পট্ঠায যাৰ আদিতোপি পটিচ্চসমুপ্পাদং দেসেতি.
যথা পন তেসু পুরিসেসু একো ৰল্লিযা মজ্ঝমেৰ পঠমং পস্সতি, সো মজ্ঝে ছিন্দিত্ৰা হেট্ঠা ওতরন্তো যাৰ মূলা আদায কম্মে উপনেতি, এৰং ভগৰা ‘‘ইমে, ভিক্খৰে, চত্তারো আহারা কিং নিদানা, কিং সমুদযা, কিং জাতিকা, কিং পভৰা? ইমে চত্তারো আহারা তণ্হানিদানা, তণ্হাসমুদযা, তণ্হাজাতিকা, তণ্হাপভৰা. তণ্হা চাযং, ভিক্খৰে, কিং নিদানা? ৰেদনা, ফস্সো, সল়াযতনং, নামরূপং, ৰিঞ্ঞাণং. সঙ্খারা কিং নিদানা…পে… সঙ্খারা অৰিজ্জানিদানা, অৰিজ্জাসমুদযা, অৰিজ্জাজাতিকা, অৰিজ্জাপভৰা’’তি (সং. নি. ২.১১) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ আদিতো দেসেতি.
কস্মা পনেৰং দেসেতীতি? পটিচ্চসমুপ্পাদস্স সমন্তভদ্দকত্তা, সযঞ্চ দেসনাৰিলাসপ্পত্তত্তা. সমন্তভদ্দকো হি পটিচ্চসমুপ্পাদো ততো ততো ঞাযপ্পটিৰেধায সংৰত্ততিযেৰ. দেসনাৰিলাসপ্পত্তো চ ভগৰা চতুৰেসারজ্জপ্পটিসম্ভিদাযোগেন চতুব্বিধগম্ভীরভাৰপ্পত্তিযা চ. সো দেসনাৰিলাসপ্পত্তত্তা নানানযেহেৰ ধম্মং দেসেতি. ৰিসেসতো পনস্স যা আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনা, সা পৰত্তিকারণৰিভাগসম্মূল়্হং ৰেনেয্যজনং সমনুপস্সতো যথাসকেহি কারণেহি পৰত্তিসন্দস্সনত্থং উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ পৰত্তিতাতি ঞাতব্বা.
যা পরিযোসানতো পট্ঠায পটিলোমদেসনা, সা ‘‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চা’’তি (দী. নি. ২.৫৭) আদিনা নযেন কিচ্ছাপন্নং লোকমনুৰিলোকযতো পুব্বভাগপ্পটিৰেধানুসারেন তস্স তস্স জরামরণাদিকস্স দুক্খস্স অত্তনাধিগতকারণসন্দস্সনত্থং. যা পন মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ আদি, সা আহারনিদানৰৰত্থাপনানুসারেন যাৰ অতীতং অদ্ধানং অতিহরিত্ৰা পুন অতীতদ্ধতো পভুতি হেতুফলপটিপাটিসন্দস্সনত্থং. যা পন মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা পৰত্তা, সা পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধানে অনাগতদ্ধহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি অনাগতদ্ধসন্দস্সনত্থং. তাসু যা সা পৰত্তিকারণসম্মূল়্হস্স ৰেনেয্যজনস্স যথাসকেহি কারণেহি পৰত্তিসন্দস্সনত্থং উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থঞ্চ আদিতো পট্ঠায অনুলোমদেসনা ৰুত্তা, সা ইধ নিক্খিত্তাতি ৰেদিতব্বা.
কস্মা পনেত্থ অৰিজ্জা আদিতো ৰুত্তা? কিং পকতিৰাদীনং পকতি ৰিয অৰিজ্জাপি অকারণং মূলকারণং লোকস্সাতি? ন অকারণং. ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি হি অৰিজ্জায কারণং ৰুত্তং. অত্থি পন পরিযাযো যেন মূলকারণং সিযা. কো পন সোতি? ৰট্টকথায সীসভাৰো. ভগৰা হি ৰট্টকথং কথেন্তো দ্ৰে ধম্মে সীসং কত্ৰা কথেসি – অৰিজ্জং ৰা ভৰতণ্হং ৰা. যথাহ – ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায ‘ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’তি. এৰঞ্চেতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি, অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ‘ইদপ্পচ্চযা অৰিজ্জা’’তি (অ. নি. ১০.৬১); ভৰতণ্হং ৰা, যথাহ – ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি ভৰতণ্হায ‘ইতো পুব্বে ভৰতণ্হা নাহোসি, অথ পচ্ছা সমভৰী’তি. এৰঞ্চেতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি, অথ চ পন পঞ্ঞাযতি ‘ইদপ্পচ্চযা ভৰতণ্হা’’তি (অ. নি. ১০.৬২).
কস্মা পন ভগৰা ৰট্টকথং কথেন্তো ইমে দ্ৰেৰ ধম্মে সীসং কত্ৰা কথেসীতি? সুগতিদুগ্গতিগামিনো কম্মস্স ৰিসেসহেতুভূতত্তা. দুগ্গতিগামিনো হি কম্মস্স ৰিসেসহেতু অৰিজ্জা. কস্মা? যস্মা অৰিজ্জাভিভূতো পুথুজ্জনো, অগ্গিসন্তাপলগুল়াভিঘাতপরিস্সমাভিভূতা ৰজ্ঝগাৰী তায পরিস্সমাতুরতায নিরস্সাদম্পি অত্তনো অনত্থাৰহম্পি চ উণ্হোদকপানং ৰিয, কিলেসসন্তাপতো নিরস্সাদম্পি দুগ্গতিৰিনিপাততো চ অত্তনো অনত্থাৰহম্পি পাণাতিপাতাদিমনেকপ্পকারং দুগ্গতিগামিকম্মং আরভতি. সুগতিগামিনো পন কম্মস্স ৰিসেসহেতু ভৰতণ্হা. কস্মা? যস্মা ভৰতণ্হাভিভূতো পুথুজ্জনো, যথা ৰুত্তপ্পকারা গাৰী সীতুদকতণ্হায সঅস্সাদং অত্তনো পরিস্সমৰিনোদনঞ্চ সীতুদকপানং ৰিয, কিলেসসন্তাপৰিরহতো সঅস্সাদং সুগতিসম্পাপনেন অত্তনো দুগ্গতিদুক্খপরিস্সমৰিনোদনঞ্চ পাণাতিপাতাৰেরমণীআদিমনেকপ্পকারং সুগতিগামিকম্মং আরভতি.
এতেসু পন ৰট্টকথায সীসভূতেসু ধম্মেসু কত্থচি ভগৰা একধম্মমূলিকং দেসনং দেসেতি, সেয্যথিদং – ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জূপনিসা সঙ্খারা, সঙ্খারূপনিসং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.২৩). তথা ‘‘উপাদানীযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.৫২). কত্থচি উভযমূলিকম্পি, সেয্যথিদং – ‘‘অৰিজ্জানীৰরণস্স, ভিক্খৰে, বালস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্স এৰমযং কাযো সমুদাগতো. ইতি অযঞ্চেৰ কাযো বহিদ্ধা চ নামরূপং ইত্থেতং দ্ৰযং, দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সো, সল়েৰাযতনানি যেহি ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৰেদেতী’’তিআদি (সং. নি. ২.১৯). তাসু তাসু দেসনাসু ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি অযমিধ অৰিজ্জাৰসেন একধম্মমূলিকা দেসনাতি ৰেদিতব্বা. এৰং তাৰেত্থ দেসনাভেদতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘অত্থতো’তি অৰিজ্জাদীনং পদানং অত্থতো, সেয্যথিদং – পূরেতুং অযুত্তট্ঠেন কাযদুচ্চরিতাদি অৰিন্দিযং নাম; অলদ্ধব্বন্তি অত্থো. তং অৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. তব্বিপরীততো কাযসুচরিতাদি ৰিন্দিযং নাম. তং ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতীতি অৰিজ্জা. খন্ধানং রাসট্ঠং, আযতনানং আযতনট্ঠং, ধাতূনং সুঞ্ঞট্ঠং, সচ্চানং তথট্ঠং, ইন্দ্রিযানং আধিপতেয্যট্ঠং অৰিদিতং করোতীতি অৰিজ্জা. দুক্খাদীনং পীল়নাদিৰসেন ৰুত্তং চতুব্বিধং চতুব্বিধং অত্থং অৰিদিতং করোতীতিপি অৰিজ্জা. অন্তৰিরহিতে সংসারে সব্বযোনিগতিভৰৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৰাসেসু সত্তে জৰাপেতীতি অৰিজ্জা. পরমত্থতো অৰিজ্জমানেসু ইত্থিপুরিসাদীসু জৰতি, ৰিজ্জমানেসুপি খন্ধাদীসু ন জৰতীতি অৰিজ্জা. অপিচ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নানঞ্চ ধম্মানং ছাদনতোপি অৰিজ্জা.
যং পটিচ্চ ফলমেতি সো পচ্চযো. পটিচ্চাতি ন ৰিনা তেন; তং অপচ্চক্খিত্ৰাতি অত্থো. এতীতি উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চাতি অত্থো. অপি চ উপকারকট্ঠো পচ্চযট্ঠো. অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা.
সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা. অপিচ অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারা চাতি দুৰিধা সঙ্খারা. তত্থ পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারা তযো, কাযৰচীচিত্তসঙ্খারা তযোতি ইমে ছ অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা. তে সব্বেপি লোকিযকুসলাকুসলচেতনামত্তমেৰ হোন্তি.
সঙ্খতসঙ্খারো, অভিসঙ্খতসঙ্খারো, অভিসঙ্খরণসঙ্খারো, পযোগাভিসঙ্খারোতি ইমে পন চত্তারো সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারা. তত্থ ‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২২১, ২৭২; সং. নি. ১.১৮৬; ২.১৪৩) ৰুত্তা সব্বেপি সপ্পচ্চযা ধম্মা ‘সঙ্খতসঙ্খারা’ নাম. কম্মনিব্বত্তা তেভূমকা রূপারূপধম্মা ‘অভিসঙ্খতসঙ্খারা’তি অট্ঠকথাসু ৰুত্তা. তেপি ‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা’’তি এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ৰিসুং পন নেসং আগতট্ঠানং ন পঞ্ঞাযতি. তেভূমককুসলাকুসলচেতনা পন ‘অভিসঙ্খরণকসঙ্খারো’তি ৰুচ্চতি. তস্স ‘‘অৰিজ্জাগতোযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চে অভিসঙ্খরোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) আগতট্ঠানং পঞ্ঞাযতি. কাযিকচেতসিকং পন ৰীরিযং ‘পযোগাভিসঙ্খারো’তি ৰুচ্চতি. সো ‘‘যাৰতিকা অভিসঙ্খারস্স গতি, তাৰতিকং গন্ত্ৰা অক্খাহতং মঞ্ঞে অট্ঠাসী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১৫) আগতো.
ন কেৰলঞ্চ এতেযেৰ, অঞ্ঞেপি ‘‘সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপজ্জন্তস্স খো, আৰুসো ৰিসাখ, ভিক্খুনো পঠমং নিরুজ্ঝতি ৰচীসঙ্খারো, ততো কাযসঙ্খারো, ততো চিত্তসঙ্খারো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৪) নযেন সঙ্খারসদ্দেন আগতা অনেকসঙ্খারা. তেসু নত্থি সো সঙ্খারো, যো সঙ্খতসঙ্খারে সঙ্গহং ন গচ্ছেয্য. ইতো পরং সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তিআদীসু যং ৰুত্তং তং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
অৰুত্তে পন ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. নমতীতি নামং. রুপ্পতীতি রূপং. আযে তনোতি, আযতঞ্চ নযতীতি আযতনং. ফুসতীতি ফস্সো. ৰেদযতীতি ৰেদনা. পরিতস্সতীতি তণ্হা. উপাদিযতীতি উপাদানং. ভৰতি ভাৰযতি চাতি ভৰো. জননং জাতি. জীরণং জরা. মরন্তি এতেনাতি মরণং. সোচনং সোকো. পরিদেৰনং পরিদেৰো. দুক্খযতীতি দুক্খং; উপ্পাদট্ঠিতিৰসেন ৰা দ্ৰেধা খণতীতি দুক্খং. দুম্মনস্স ভাৰো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো.
সম্ভৰন্তীতি নিব্বত্তন্তি. ন কেৰলঞ্চ সোকাদীহেৰ, অথ খো সব্বপদেহি ‘সম্ভৰন্তী’তি সদ্দস্স যোজনা কাতব্বা. ইতরথা হি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি ৰুত্তে কিং করোন্তীতি ন পঞ্ঞাযেয্যুং. ‘‘সম্ভৰন্তী’’তি পন যোজনায সতি ‘‘অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো; তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তী’’তি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰৰত্থানং কতং হোতি. এস নযো সব্বত্থ.
এৰন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং. তেন অৰিজ্জাদীহেৰ কারণেহি, ন ইস্সরনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৰুত্তস্স. কেৰলস্সাতি অসম্মিস্সস্স সকলস্স ৰা. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স, ন সুখসুভাদীনং. সমুদযোতি নিব্বত্তি. হোতীতি সম্ভৰতি. এৰমেত্থ অত্থতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘লক্খণাদিতো’তি অৰিজ্জাদীনং লক্খণাদিতো, সেয্যথিদং – অঞ্ঞাণলক্খণা অৰিজ্জা, সম্মোহনরসা, ছাদনপচ্চুপট্ঠানা, আসৰপদট্ঠানা. অভিসঙ্খরণলক্খণা সঙ্খারা, আযূহনরসা, চেতনাপচ্চুপট্ঠানা, অৰিজ্জাপদট্ঠানা. ৰিজাননলক্খণং ৰিঞ্ঞাণং, পুব্বঙ্গমরসং, পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং, সঙ্খারপদট্ঠানং, ৰত্থারম্মণপদট্ঠানং ৰা. নমনলক্খণং নামং, সম্পযোগরসং, অৰিনিব্ভোগপচ্চুপট্ঠানং, ৰিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. রুপ্পনলক্খণং রূপং, ৰিকিরণরসং, অব্যাকতপচ্চুপট্ঠানং, ৰিঞ্ঞাণপদট্ঠানং. আযতনলক্খণং সল়াযতনং, দস্সনাদিরসং, ৰত্থুদ্ৰারভাৰপচ্চুপট্ঠানং, নামরূপপদট্ঠানং. ফুসনলক্খণো ফস্সো, সঙ্ঘট্টনরসো, সঙ্গতিপচ্চুপট্ঠানো, সল়াযতনপদট্ঠানো. অনুভৰনলক্খণা ৰেদনা, ৰিসযরসসম্ভোগরসা, সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা, ফস্সপদট্ঠানা. হেতুলক্খণা তণ্হা, অভিনন্দনরসা, অতিত্তিভাৰপচ্চুপট্ঠানা, ৰেদনাপদট্ঠানা. গহণলক্খণং উপাদানং, অমুঞ্চনরসং, তণ্হাদল়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানং, তণ্হাপদট্ঠানং. কম্মকম্মফললক্খণো ভৰো, ভাৰনভৰনরসো, কুসলাকুসলাব্যাকতপচ্চুপট্ঠানো, উপাদানপদট্ঠানো. জাতিআদীনং লক্খণাদীনি সচ্চৰিভঙ্গে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. এৰমেত্থ লক্খণাদিতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘একৰিধাদিতো’তি এত্থ অৰিজ্জা অঞ্ঞাণাদস্সনমোহাদিভাৰতো একৰিধা, অপ্পটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তিতো দুৰিধা তথা সঙ্খারাসঙ্খারতো, ৰেদনাত্তযসম্পযোগতো তিৰিধা, চতুসচ্চঅপ্পটিৰেধতো চতুব্বিধা, গতিপঞ্চকাদীনৰচ্ছাদনতো পঞ্চৰিধা, দ্ৰারারম্মণতো পন সব্বেসুপি অরূপধম্মেসু ছব্বিধতা ৰেদিতব্বা.
সঙ্খারা সাসৰৰিপাকধম্মধম্মাদিভাৰতো একৰিধা, কুসলাকুসলতো দুৰিধা তথা পরিত্তমহগ্গতহীনমজ্ঝিমমিচ্ছত্তনিযতানিযততো, তিৰিধা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিভাৰতো, চতুব্বিধা চতুযোনিসংৰত্তনতো, পঞ্চৰিধা পঞ্চগতিগামিতো.
ৰিঞ্ঞাণং লোকিযৰিপাকাদিভাৰতো একৰিধং, সহেতুকাহেতুকাদিতো দুৰিধং, ভৰত্তযপরিযাপন্নতো ৰেদনাত্তযসম্পযোগতো অহেতুকদুহেতুকতিহেতুকতো চ তিৰিধং, যোনিগতিৰসেন চতুব্বিধং পঞ্চৰিধঞ্চ.
নামরূপং ৰিঞ্ঞাণসন্নিস্সযতো কম্মপচ্চযতো চ একৰিধং, সারম্মণানারম্মণতো দুৰিধং, অতীতাদিতো তিৰিধং, যোনিগতিৰসেন চতুব্বিধং পঞ্চৰিধঞ্চ.
সল়াযতনং সঞ্জাতিসমোসরণট্ঠানতো একৰিধং, ভূতপ্পসাদৰিঞ্ঞাণাদিতো দুৰিধং, সম্পত্তাসম্পত্তনোভযগোচরতো তিৰিধং, যোনিগতিপরিযাপন্নতো চতুব্বিধং পঞ্চৰিধঞ্চাতি ইমিনা নযেন ফস্সাদীনম্পি একৰিধাদিভাৰো ৰেদিতব্বোতি. এৰমেত্থ একৰিধাদিতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘অঙ্গানঞ্চ ৰৰত্থানা’তি সোকাদযো চেত্থ ভৰচক্কস্স অৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৰুত্তা. জরামরণব্ভাহতস্স হি বালস্স তে সম্ভৰন্তি. যথাহ – ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো সারীরিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহমাপজ্জতী’’তি (সং. নি. ৪.২৫২). যাৰ চ তেসং পৰত্তি তাৰ অৰিজ্জাযাতি পুনপি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি সম্বন্ধমেৰ হোতি ভৰচক্কং. তস্মা তেসম্পি জরামরণেনেৰ একসঙ্খেপং কত্ৰা দ্ৰাদসেৰ পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানীতি ৰেদিতব্বানি. এৰমেত্থ অঙ্গানং ৰৰত্থানতোপি ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. অযং তাৰেত্থ উদ্দেসৰারৰসেন সঙ্খেপকথা.
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অৰিজ্জাপদনিদ্দেসো
২২৬. ইদানি নিদ্দেসৰারৰসেন ৰিত্থারকথা হোতি. ‘‘অৰিজ্জা পচ্চযা সঙ্খারা’’তি হি ৰুত্তং. তত্থ অৰিজ্জাপচ্চযেসু সঙ্খারেসু দস্সেতব্বেসু যস্মা পুত্তে কথেতব্বে পঠমং পিতা কথীযতি. এৰঞ্হি সতি ‘মিত্তস্স পুত্তো, দত্তস্স পুত্তো’তি পুত্তো সুকথিতো হোতি. তস্মা দেসনাকুসলো সত্থা সঙ্খারানং জনকত্থেন পিতুসদিসং অৰিজ্জং তাৰ দস্সেতুং তত্থ কতমা অৰিজ্জা? দুক্খে অঞ্ঞাণন্তিআদিমাহ.
তত্থ যস্মা অযং অৰিজ্জা দুক্খসচ্চস্স যাথাৰসরসলক্খণং জানিতুং পস্সিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতি, ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা গন্থেত্ৰা তিট্ঠতি, তস্মা ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তথা যস্মা দুক্খসমুদযস্স দুক্খনিরোধস্স দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায যাথাৰসরসলক্খণং জানিতুং পস্সিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতি, ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা গন্থেত্ৰা তিট্ঠতি, তস্মা দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতি. ইমেসু চতূসু ঠানেসু সুত্তন্তিকপরিযাযেন অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাতি কথিতং.
নিক্খেপকণ্ডে (ধ. স. ১০৬৭) পন অভিধম্মপরিযাযেন ‘‘পুব্বন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তি অপরেসুপি চতূসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং গহিতং. তত্থ পুব্বন্তেতি অতীতো অদ্ধা, অতীতানি খন্ধধাতুআযতনানি. অপরন্তেতি অনাগতো অদ্ধা, অনাগতানি খন্ধধাতুআযতনানি. পুব্বন্তাপরন্তেতি তদুভযং. ইদপ্পচ্চযতাতি সঙ্খারাদীনং কারণানি অৰিজ্জাদীনি অঙ্গানি. পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মাতি অৰিজ্জাদীহি নিব্বত্তা সঙ্খারাদযো ধম্মা. তত্রাযং অৰিজ্জা যস্মা অতীতানং খন্ধাদীনং যাথাৰসরসলক্খণং জানিতুং পস্সিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতি, ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা গন্থেত্ৰা তিট্ঠতি, তস্মা ‘‘পুব্বন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তথা যস্মা অনাগতানং খন্ধাদীনং, অতীতানাগতানং খন্ধাদীনং ইদপ্পচ্চযতায চেৰ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মানঞ্চ যাথাৰসরসলক্খণং জানিতুং পস্সিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতি, ছাদেত্ৰা পরিযোনন্ধিত্ৰা গন্থেত্ৰা তিট্ঠতি, তস্মা ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতি. ইমেসু অট্ঠসু ঠানেসু অভিধম্মপরিযাযেন অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাতি কথিতং.
এৰং কিং কথিতং হোতি? কিচ্চতো চেৰ জাতিতো চ অৰিজ্জা কথিতা নাম হোতি. কথং? অযঞ্হি অৰিজ্জা ইমানি অট্ঠ ঠানানি জানিতুং পস্সিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতীতি কিচ্চতো কথিতা; উপ্পজ্জমানাপি ইমেসু অট্ঠসু ঠানেসু উপ্পজ্জতীতি জাতিতোপি কথিতা. এৰং কথেত্ৰা পুন ‘‘যং এৰরূপং অঞ্ঞাণং অদস্সন’’ন্তিআদীনি পঞ্চৰীসতি পদানি অৰিজ্জায লক্খণং দস্সেতুং গহিতানি.
তত্থ যস্মা অযং অৰিজ্জা ইমেহি অট্ঠহি পদেহি কথিতাপি পুন পঞ্চৰীসতিযা পদেহি লক্খণে অকথিতে সুকথিতা নাম ন হোতি, লক্খণে পন কথিতেযেৰ সুকথিতা নাম হোতি. যথা পুরিসো নট্ঠং গোণং পরিযেসমানো মনুস্সে পুচ্ছেয্য – ‘‘অপি, অয্যা, সেতং গোণং পস্সথ, রত্তং গোণং পস্সথা’’তি? তে এৰং ৰদেয্যুং – ‘‘ইমস্মিং রট্ঠে সেতরত্তানং গোণানং অন্তো নত্থি, কিং তে গোণস্স লক্খণ’’ন্তি? অথ তেন ‘সঙ্ঘাটি’ ৰা ‘নঙ্গলং’ ৰাতি ৰুত্তে গোণো সুকথিতো নাম ভৰেয্য; এৰমেৰ যস্মা অযং অৰিজ্জা অট্ঠহি পদেহি কথিতাপি পুন পঞ্চৰীসতিযা পদেহি লক্খণে অকথিতে সুকথিতা নাম ন হোতি, লক্খণে পন কথিতেযেৰ সুকথিতা নাম হোতি. তস্মা যানস্সা লক্খণদস্সনত্থং পঞ্চৰীসতি পদানি কথিতানি, তেসম্পি ৰসেন ৰেদিতব্বা.
সেয্যথিদং – ঞাণং নাম পঞ্ঞা. সা অত্থত্থং কারণকারণং চতুসচ্চধম্মং ৰিদিতং পাকটং করোতি. অযং পন অৰিজ্জা উপ্পজ্জিত্ৰা তং ৰিদিতং পাকটং কাতুং ন দেতীতি ঞাণপচ্চনীকতো অঞ্ঞাণং. দস্সনন্তিপি পঞ্ঞা. সাপি তং আকারং পস্সতি. অৰিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৰা তং পস্সিতুং ন দেতীতি অদস্সনং. অভিসমযোতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকারং অভিসমেতি. অৰিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৰা তং অভিসমেতুং ন দেতীতি অনভিসমযো. অনুবোধো সম্বোধো পটিৰেধোতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকারং অনুবুজ্ঝতি সম্বুজ্ঝতি পটিৰিজ্ঝতি. অৰিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৰা তং অনুবুজ্ঝিতুং সংবুজ্ঝিতুং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতীতি অননুবোধো অসম্বোধো অপ্পটিৰেধো. সঙ্গাহনাতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকারং গহেত্ৰা ঘংসিত্ৰা গণ্হাতি. অৰিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৰা তং গহেত্ৰা ঘংসিত্ৰা গণ্হিতুং ন দেতীতি অসঙ্গাহনা. পরিযোগাহনাতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকারং ওগাহিত্ৰা অনুপৰিসিত্ৰা গণ্হাতি. অৰিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৰা তং ওগাহিত্ৰা অনুপৰিসিত্ৰা গণ্হিতুং ন দেতীতি অপরিযোগাহনা. সমপেক্খনাতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকারং সমং সম্মা চ পেক্খতি. অৰিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৰা তং সমং সম্মা চ পেক্খিতুং ন দেতীতি অসমপেক্খনা. পচ্চৰেক্খণাতিপি পঞ্ঞা. সা তং আকারং পচ্চৰেক্খতি. অৰিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৰা তং পচ্চৰেক্খিতুং ন দেতীতি অপচ্চৰেক্খণা. নাস্সা কিঞ্চি কম্মং পচ্চক্খং অত্থি, সযঞ্চ অপচ্চৰেক্খিত্ৰা কতং কম্মন্তি অপচ্চক্খকম্মং. দুম্মেধভাৰতায দুম্মেজ্ঝং. বালভাৰতায বাল্যং.
সম্পজঞ্ঞন্তিপি পঞ্ঞা. সা অত্থত্থং কারণকারণং চতুসচ্চধম্মং সম্মা পজানাতি. অৰিজ্জা পন উপ্পজ্জিত্ৰা তং আকারং পজানিতুং ন দেতীতি অসম্পজঞ্ঞং. মোহনৰসেন মোহো. পমোহনৰসেন পমোহো. সম্মোহনৰসেন সম্মোহো. অৰিন্দিযং ৰিন্দতীতিআদিৰসেন অৰিজ্জা. ৰট্টস্মিং ওহনতি ওসীদাপেতীতি অৰিজ্জোঘো. ৰট্টস্মিং যোজেতীতি অৰিজ্জাযোগো. অপ্পহীনৰসেন পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো চ অৰিজ্জানুসযো. মগ্গে পরিযুট্ঠিতচোরা অদ্ধিকে ৰিয কুসলচিত্তং পরিযুট্ঠাতি গণ্হাতি ৰিলুম্পতীতি অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং. যথা নগরদ্ৰারে পলিঘসঙ্খাতায লঙ্গিযা পতিতায অন্তোনগরে মনুস্সানং বহিনগরগমনম্পি বহিনগরে মনুস্সানং অন্তোনগরপৰেসনম্পি পচ্ছিজ্জতি, এৰমেৰ যস্স সক্কাযনগরে অযং পতিতা তস্স নিব্বানসম্পাপকং ঞাণগমনং পচ্ছিজ্জতীতি অৰিজ্জালঙ্গী নাম হোতি. অকুসলঞ্চ তং মূলঞ্চ, অকুসলানং ৰা মূলন্তি অকুসলমূলং. তং পন ন অঞ্ঞং, ইধাধিপ্পেতো মোহোতি মোহো অকুসলমূলং. অযং ৰুচ্চতি অৰিজ্জাতি অযং এৰংলক্খণা অৰিজ্জা নামাতি ৰুচ্চতি. এৰং পঞ্চৰীসতিপদৰসেন অৰিজ্জায লক্খণং ৰেদিতব্বং.
এৰংলক্খণা পনাযং অৰিজ্জা দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণন্তি ৰুত্তাপি দুক্খসচ্চস্স একদেসো হোতি, সহজাতা হোতি, তং আরম্মণং করোতি, ছাদেতি; সমুদযসচ্চস্স ন একদেসো হোতি, সহজাতা হোতি, তং আরম্মণং করোতি, ছাদেতি; নিরোধসচ্চস্স নেৰ একদেসো হোতি, ন সহজাতা, ন তং আরম্মণং করোতি, কেৰলং ছাদেতি; মগ্গসচ্চস্সাপি ন একদেসো, ন সহজাতা, ন তং আরম্মণং করোতি, কেৰলং ছাদেতি. দুক্খারম্মণতা অৰিজ্জা উপ্পজ্জতি, তঞ্চ ছাদেতি. সমুদযারম্মণতা অৰিজ্জা উপ্পজ্জতি, তঞ্চ ছাদেতি. নিরোধারম্মণতা অৰিজ্জা নুপ্পজ্জতি, তঞ্চ ছাদেতি. মগ্গারম্মণতা অৰিজ্জা নূপ্পজ্জতি, তঞ্চ ছাদেতি.
দ্ৰে সচ্চা দুদ্দসত্তা গম্ভীরা. দ্ৰে সচ্চা গম্ভীরত্তা দুদ্দসা. অপিচ খো পন দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং গম্ভীরঞ্চেৰ দুদ্দসঞ্চ. তত্থ দুক্খং নাম পাকটং, লক্খণস্স পন দুদ্দসত্তা গম্ভীরং নাম জাতং. সমুদযেপি এসেৰ নযো. যথা পন মহাসমুদ্দং মন্থেত্ৰা ওজায নীহরণং নাম ভারো, সিনেরুপাদতো ৰালিকায উদ্ধরণং নাম ভারো, পব্বতং পীল়েত্ৰা রসস্স নীহরণং নাম ভারো; এৰমেৰ দ্ৰে সচ্চানি গম্ভীরতায এৰ দুদ্দসানি, নিরোধসচ্চং পন অতিগম্ভীরঞ্চ অতিদুদ্দসঞ্চাতি. এৰং দুদ্দসত্তা গম্ভীরানং গম্ভীরত্তা চ দুদ্দসানং চতুন্নং অরিযসচ্চানং পটিচ্ছাদকং মোহন্ধকারং অযং ৰুচ্চতি অৰিজ্জাতি.
অৰিজ্জাপদনিদ্দেসো.
সঙ্খারপদনিদ্দেসো
সঙ্খারপদে হেট্ঠা ৰুত্তসঙ্খারেসু সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারে অনামসিত্ৰা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারেযেৰ দস্সেন্তো তত্থ কতমে অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা? পুঞ্ঞাভিসঙ্খারোতিআদিমাহ. তত্থ পুনাতি অত্তনো কারকং, পূরেতি চস্স অজ্ঝাসযং, পুজ্জঞ্চ ভৰং নিব্বত্তেতীতি পুঞ্ঞো. অভিসঙ্খরোতি ৰিপাকং কটত্তারূপঞ্চাতি অভিসঙ্খারো. পুঞ্ঞোৰ অভিসঙ্খারো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. পুঞ্ঞপটিপক্খতো অপুঞ্ঞো. অপুঞ্ঞোৰ অভিসঙ্খারো অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো. ন ইঞ্জতীতি আনেঞ্জং. আনেঞ্জমেৰ অভিসঙ্খারো, আনেঞ্জঞ্চ ভৰং অভিসঙ্খরোতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. কাযেন পৰত্তিতো, কাযতো ৰা পৰত্তো, কাযস্স ৰা সঙ্খারোতি কাযসঙ্খারো. ৰচীসঙ্খারচিত্তসঙ্খারেসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ পঠমত্তিকো পরিৰীমংসনসুত্তৰসেন গহিতো. তত্থ হি ‘‘পুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, পুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণং. অপুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, অপুঞ্ঞুপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণং. আনেঞ্জঞ্চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, আনেঞ্জুপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (সং. নি. ২.৫১) ৰুত্তং. দুতিযত্তিকো তদনন্তরস্স ৰিভঙ্গসুত্তস্স ৰসেন গহিতো, সম্মাদিট্ঠিসুত্তপরিযাযেন (ম. নি. ১.১০২) গহিতোতিপি ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. তত্থ হি ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, সঙ্খারা. কতমে তযো? কাযসঙ্খারো, ৰচীসঙ্খারো, চিত্তসঙ্খারো’’তি (সং. নি. ২.২) ৰুত্তং. কস্মা পনেতেসং সুত্তানং ৰসেন তে গহিতাতি? অযং অভিধম্মো নাম ন অধুনাকতো, নাপি বাহিরকইসীহি ৰা সাৰকেহি ৰা দেৰতাহি ৰা ভাসিতো. সব্বঞ্ঞুজিনভাসিতো পন অযং. অভিধম্মেপি হি সুত্তেপি একসদিসাৰ তন্তি নিদ্দিট্ঠাতি ইমস্সত্থস্স দীপনত্থং.
ইদানি তে সঙ্খারে পভেদতো দস্সেতুং তত্থ কতমো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারোতিআদিমাহ. তত্থ কুসলা চেতনাতি অনিযমতো চতুভূমিকচেতনাপি ৰুত্তা. কামাৰচরা রূপাৰচরাতি নিযমিতত্তা পন অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা, পঞ্চ রূপাৰচরকুসলচেতনাতি তেরস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো নাম. দানমযাতিআদীহি তাসংযেৰ চেতনানং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুৰসেন পৰত্তি দস্সিতা. তত্থ অট্ঠ কামাৰচরাৰ দানসীলমযা হোন্তি. ভাৰনামযা পন তেরসপি. যথা হি পগুণং ধম্মং সজ্ঝাযমানো একং দ্ৰে অনুসন্ধিগতেপি ন জানাতি, পচ্ছা আৰজ্জন্তো জানাতি; এৰমেৰ কসিণপরিকম্মং করোন্তস্স পগুণজ্ঝানং পচ্চৰেক্খন্তস্স পগুণকম্মট্ঠানঞ্চ মনসিকরোন্তস্স ঞাণৰিপ্পযুত্তাপি ভাৰনা হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ভাৰনামযা পন তেরসপী’’তি.
তত্থ দানমযাদীসু ‘‘দানং আরব্ভ দানমধিকিচ্চ যা উপ্পজ্জতি চেতনা সঞ্চেতনা চেতযিতত্তং – অযং ৰুচ্চতি দানমযো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারোতি. সীলং আরব্ভ…পে… ভাৰনং আরব্ভ ভাৰনমধিকিচ্চ যা উপ্পজ্জতি চেতনা সঞ্চেতনা চেতযিতত্তং – অযং ৰুচ্চতি ভাৰনামযো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো’’তি (ৰিভ. ৭৬৯) অযং সঙ্খেপদেসনা.
চীৰরাদীসু পন চতূসু পচ্চযেসু রূপাদীসু ৰা ছসু আরম্মণেসু অন্নাদীসু ৰা দসসু দানৰত্থূসু তং তং দেন্তস্স তেসং উপ্পাদনতো পট্ঠায পুব্বভাগে পরিচ্চাগকালে পচ্ছা সোমনস্সচিত্তেন অনুস্সরণে চাতি তীসু কালেসু পৰত্তা চেতনা দানমযা নাম. সীলং পরিপূরণত্থায পন ‘পব্বজিস্সামী’তি ৰিহারং গচ্ছন্তস্স পব্বজন্তস্স মনোরথং মত্থকং পাপেত্ৰা ‘পব্বজিতো ৰতম্হি, সাধু সুট্ঠূ’তি আৰজ্জন্তস্স পাতিমোক্খং সংৰরন্তস্স চীৰরাদযো পচ্চযে পচ্চৰেক্খন্তস্স আপাথগতেসু রূপাদীসু চক্খুদ্ৰারাদীনি সংৰরন্তস্স আজীৰং সোধেন্তস্স চ পৰত্তা চেতনা সীলমযা নাম. পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তেন ৰিপস্সনামগ্গেন চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৰেন্তস্স রূপে…পে… ধম্মে, চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনোৰিঞ্ঞাণং, চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৰেদনং, রূপসঞ্ঞং …পে… ধম্মসঞ্ঞং জরামরণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৰেন্তস্স পৰত্তা চেতনা ভাৰনামযা নামাতি অযং ৰিত্থারকথা.
অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারনিদ্দেসে অকুসলা চেতনাতি দ্ৰাদসঅকুসলচিত্তসম্পযুত্তা চেতনা. কামাৰচরাতি কিঞ্চাপি তত্থ ঠপেত্ৰা দ্ৰে দোমনস্সসহগতচেতনা সেসা রূপারূপভৰেপি উপ্পজ্জন্তি, তত্থ পন পটিসন্ধিং ন আকড্ঢন্তি, কামাৰচরেযেৰ পটিসন্ধিৰসেন ৰিপাকং অৰচারেন্তীতি কামাৰচরাত্ৰেৰ ৰুত্তা.
আনেঞ্জাভিসঙ্খারনিদ্দেসে কুসলা চেতনা অরূপাৰচরাতি চতস্সো অরূপাৰচরকুসলচেতনা. এতা হি চতস্সো অনিঞ্জনট্ঠেন অনিঞ্জনস্স চ অভিসঙ্খরণট্ঠেন আনেঞ্জাভিসঙ্খারোতি ৰুচ্চন্তি. রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানতো হি তিস্সো কুসলৰিপাককিরিযাচেতনা দ্ৰাদস অরূপাৰচরচেতনাতি পঞ্চদস ধম্মা অনিচ্চলট্ঠেন অফন্দনট্ঠেন আনেঞ্জা নাম. তত্থ রূপাৰচরা কুসলা চেতনা অনিঞ্জা সমানাপি অত্তনা সরিক্খকম্পি অসরিক্খকম্পি সইঞ্জনম্পি অনিঞ্জনম্পি রূপারূপং জনেতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারো নাম ন হোতি. ৰিপাককিরিযচেতনা পন অৰিপাকত্তা ৰিপাকং ন অভিসঙ্খরোন্তি, তথা অরূপাৰচরা ৰিপাককিরিযচেতনাপীতি একাদসাপি এতা চেতনা আনেঞ্জাৰ ন অভিসঙ্খারা. চতুব্বিধা পন অরূপাৰচরকুসলচেতনা যথা হত্থিঅস্সাদীনং সদিসাৰ ছাযা হোন্তি, এৰং অত্তনা সদিসং নিচ্চলং অরূপমেৰ জনেতীতি আনেঞ্জাভিসঙ্খারোতি ৰুচ্চতীতি.
এৰং পুঞ্জাভিসঙ্খারৰসেন তেরস, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারৰসেন দ্ৰাদস, আনেঞ্জাভিসঙ্খারৰসেন চতস্সোতি সব্বাপেতা পরিপিণ্ডিতা একূনতিংস চেতনা হোন্তি. ইতি ভগৰা অপরিমাণেসু চক্কৰাল়েসু অপরিমাণানং সত্তানং উপ্পজ্জনককুসলাকুসলচেতনা মহাতুলায ধারযমানো ৰিয, নাল়িযং পক্খিপিত্ৰা মিনমানো ৰিয চ সব্বঞ্ঞুতঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা একূনতিংসমেৰ দস্সেসি.
ইদানি অপরিমাণেসু চক্কৰাল়েসু অপরিমাণা সত্তা কুসলাকুসলকম্মং আযূহমানা যেহি দ্ৰারেহি আযূহন্তি, তানি তীণি কম্মদ্ৰারানি দস্সেন্তো তত্থ কতমো কাযসঙ্খারো? কাযসঞ্চেতনাতিআদিমাহ. তত্থ কাযসঞ্চেতনাতি কাযৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৰা কাযদ্ৰারতো পৰত্তা অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা দ্ৰাদস অকুসলচেতনাতি সমৰীসতি চেতনা; কাযদ্ৰারে আদানগ্গহণচোপনং পাপযমানা উপ্পন্না ৰীসতি কুসলাকুসলচেতনাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি.
ৰচীসঞ্চেতনাতি ৰচীৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৰা ৰচীদ্ৰারতো পৰত্তা তাযেৰ ৰীসতি চেতনা; ৰচীদ্ৰারে হনুসঞ্চোপনং ৰাক্যভেদং পাপযমানা উপ্পন্না ৰীসতি চেতনাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. অভিঞ্ঞাচেতনা পনেত্থ পরতো ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতীতি ন গহিতা. যথা চ অভিঞ্ঞাচেতনা, এৰং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতি. তস্মা সাপি ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰে অপনেতব্বা. অৰিজ্জাপচ্চযা পন সব্বাপেতা হোন্তি.
মনোসঞ্চেতনাতি উভোপি ৰিঞ্ঞত্তিযো অসমুট্ঠাপেত্ৰা মনোদ্ৰারে উপ্পন্না সব্বাপি একূনতিংস চেতনা. ইতি ভগৰা অপরিমাণেসু চক্কৰাল়েসু অপরিমাণা সত্তা কুসলাকুসলকম্মং আযূহমানা ইমেহি তীহি দ্ৰারেহি আযূহন্তীতি আযূহনকম্মদ্ৰারং দস্সেসি.
ইমেসং পন দ্ৰিন্নম্পি তিকানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগো ৰেদিতব্বো. কথং? পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো হি কাযদুচ্চরিতা ৰিরমন্তস্স সিযা কাযসঙ্খারো, ৰচীদুচ্চরিতা ৰিরমন্তস্স সিযা ৰচীসঙ্খারো. এৰং অট্ঠ কুসলচেতনা কামাৰচরা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো চ হোতি কাযসঙ্খারো চ ৰচীসঙ্খারো চ. মনোদ্ৰারে উপ্পন্না পন তেরস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো চ হোতি চিত্তসঙ্খারো চ. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারোপি কাযদুচ্চরিতৰসেন পৰত্তিযং সিযা কাযসঙ্খারো, ৰচীদুচ্চরিতৰসেন পৰত্তিযং সিযা ৰচীসঙ্খারো, দ্ৰে দ্ৰারানি মুঞ্চিত্ৰা মনোদ্ৰারে পৰত্তিযং সিযা চিত্তসঙ্খারোতি. এৰং অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো কাযসঙ্খারোপি হোতি ৰচীসঙ্খারোপি চিত্তসঙ্খারোপি.
কাযসঙ্খারো পন সিযা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, সিযা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, ন আনেঞ্জাভিসঙ্খারো. তথা ৰচীসঙ্খারো. চিত্তসঙ্খারো পন সিযা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, সিযা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, সিযা আনেঞ্জাভিসঙ্খারোতি. ইমে অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা নাম.
কথং পনেতং জানিতব্বং – ইমে সঙ্খারা অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তীতি? অৰিজ্জাভাৰে ভাৰতো. যস্স হি দুক্খাদীসু অৰিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি, সো দুক্খে তাৰ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসারদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৰা তস্স হেতুভূতে তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি, সমুদযে অঞ্ঞাণেন দুক্খহেতুভূতেপি তণ্হাপরিক্খারে সঙ্খারে সুখহেতুতো মঞ্ঞমানো আরভতি, নিরোধে পন মগ্গে চ অঞ্ঞাণেন দুক্খস্স অনিরোধভূতেপি গতিৰিসেসে দুক্খনিরোধসঞ্ঞী হুত্ৰা নিরোধস্স চ অমগ্গভূতেসুপি যঞ্ঞামরতপাদীসু নিরোধমগ্গসঞ্ঞী হুত্ৰা দুক্খনিরোধং পত্থযমানো যঞ্ঞামরতপাদিমুখেন তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি.
অপিচ সো তায চতূসু সচ্চেসু অপ্পহীনাৰিজ্জতায ৰিসেসতো জাতিজরারোগমরণাদিঅনেকাদীনৰৰোকিণ্ণং পুঞ্ঞফলসঙ্খাতং দুক্খং দুক্খতো অজানন্তো তস্স অধিগমায কাযৰচীচিত্তসঙ্খারভেদং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি দেৰচ্ছরকামকো ৰিয মরুপপাতং; সুখসম্মতস্সাপি চ তস্স পুঞ্ঞফলস্স অন্তে মহাপরিল়াহজনকং ৰিপরিণামদুক্খতং অপ্পস্সাদতঞ্চ অপস্সন্তোপি তপ্পচ্চযং ৰুত্তপ্পকারমেৰ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি সলভো ৰিয দীপসিখাভিনিপাতং, মধুবিন্দুগিদ্ধো ৰিয চ মধুলিত্তসত্থধারালেহনং.
কামূপসেৰনাদীসু চ সৰিপাকেসু আদীনৰং অপস্সন্তো সুখসঞ্ঞায চেৰ কিলেসাভিভূততায চ দ্ৰারত্তযপ্পৰত্তম্পি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং আরভতি বালো ৰিয গূথকীল়নং, মরিতুকামো ৰিয চ ৰিসখাদনং. আরুপ্পৰিপাকেসু চাপি সঙ্খারৰিপরিণামদুক্খতং অনৰবুজ্ঝমানো সস্সতাদিৰিপল্লাসেন চিত্তসঙ্খারভূতং আনেঞ্জাভিসঙ্খারং আরভতি দিসামূল়্হো ৰিয পিসাচনগরাভিমুখমগ্গগমনং.
এৰং যস্মা অৰিজ্জাভাৰতোৰ সঙ্খারভাৰো, ন অভাৰতো; তস্মা জানিতব্বমেতং – ইমে সঙ্খারা অৰিজ্জাপচ্চযা হোন্তীতি. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘অৰিদ্ৰা, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতি, অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতি, আনেঞ্জাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতি. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অৰিজ্জা পহীনা, ৰিজ্জা উপ্পন্না, সো অৰিজ্জাৰিরাগা ৰিজ্জুপ্পাদা নেৰ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতী’’তি.
এত্থাহ – গণ্হাম তাৰ এতং ‘অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো’তি. ইদং পন ৰত্তব্বং – ‘কতমেসং সঙ্খারানং কথং পচ্চযো হোতী’তি? তত্রিদং ৰুচ্চতি –
পচ্চযো হোতি পুঞ্ঞানং, দুৰিধানেকধা পন;
পরেসং পচ্ছিমানং সা, একধা পচ্চযো মতা.
তত্থ ‘পুঞ্ঞানং দুৰিধা’তি আরম্মণপচ্চযেন চ উপনিস্সযপচ্চযেন চাতি দ্ৰেধা পচ্চযো হোতি. সা হি অৰিজ্জং খযতো ৰযতো সম্মসনকালে কামাৰচরানং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, অভিঞ্ঞাচিত্তেন সমোহচিত্তজাননকালে রূপাৰচরানং, অৰিজ্জাসমতিক্কমনত্থায পন দানাদীনি চেৰ কামাৰচরপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি পূরেন্তস্স রূপাৰচরজ্ঝানানি চ উপ্পাদেন্তস্স দ্ৰিন্নম্পি তেসং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি; তথা অৰিজ্জাসম্মূল়্হত্তা কামভৰরূপভৰসম্পত্তিযো পত্থেত্ৰা তানেৰ পুঞ্ঞানি করোন্তস্স.
‘অনেকধা পন পরেস’ন্তি অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারানং অনেকধা পচ্চযো হোতি. কথং? এসা হি অৰিজ্জং আরব্ভ রাগাদীনং উপ্পজ্জনকালে আরম্মণপচ্চযেন, গরুং কত্ৰা অস্সাদনকালে আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযেহি, অৰিজ্জাসম্মূল়্হস্স অনাদীনৰদস্সাৰিনো পাণাতিপাতাদীনি করোন্তস্স উপনিস্সযপচ্চযেন, দুতিযজৰনাদীনং অনন্তরসমনন্তরানন্তরূপনিস্সযাসেৰননত্থিৰিগতপচ্চযেহি, যং কিঞ্চি অকুসলং করোন্তস্স হেতুসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহীতি অনেকধা পচ্চযো হোতি.
‘পচ্ছিমানং সা একধা পচ্চযো মতা’তি আনেঞ্জাভিসঙ্খারানং উপনিস্সযপচ্চযেনেৰ একধা পচ্চযো মতা. সো পনস্সা উপনিস্সযভাৰো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বোতি.
এত্থাহ – ‘কিং পনাযমেকাৰ অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো উদাহু অঞ্ঞেপি পচ্চযা হোন্তী’তি? কিঞ্চেত্থ যদি তাৰ একাৰ এককারণৰাদো আপজ্জতি. অথ ‘অঞ্ঞেপি সন্তি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’তি এককারণনিদ্দেসো নুপপজ্জতীতি? ন নুপপজ্জতি. কস্মা? যস্মা –
একং ন একতো ইধ, নানেকমনেকতোপি নো একং;
ফলমত্থি অত্থি পন এক-হেতুফলদীপনে অত্থো.
একতো হি কারণতো ন ইধ কিঞ্চি একং ফলমত্থি, ন অনেকং. নাপি অনেকেহি কারণেহি একং. অনেকেহি পন কারণেহি অনেকমেৰ হোতি. তথা হি অনেকেহি উতুপথৰীবীজসলিলসঙ্খাতেহি কারণেহি অনেকমেৰ রূপগন্ধরসাদিঅঙ্কুরসঙ্খাতং ফলমুপ্পজ্জমানং দিস্সতি. যং পনেতং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি একেকহেতুফলদীপনং কতং, তত্থ অত্থো অত্থি, পযোজনং ৰিজ্জতি.
ভগৰা হি কত্থচি পধানত্তা, কত্থচি পাকটত্তা, কত্থচি অসাধারণত্তা, দেসনাৰিলাসস্স চ ৰেনেয্যানঞ্চ অনুরূপতো একমেৰহেতুং ৰা ফলং ৰা দীপেতি; ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি (দী. নি. ২.৯৭) হি একমেৰ হেতুং ফলঞ্চাহ. ফস্সো হি ৰেদনায পধানহেতু যথাফস্সং ৰেদনাৰৰত্থানতো. ৰেদনা চ ফস্সস্স পধানফলং যথাৰেদনং ফস্সৰৰত্থানতো.
‘‘সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা’’তি (মহানি. ৫) পাকটত্তা একং হেতুমাহ. পাকটো হেত্থ সেম্হো, ন কম্মাদযো. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৰে, অকুসলা ধম্মা, সব্বেতে অযোনিসোমনসিকারমূলকা’’তি অসাধারণত্তা একং হেতুমাহ; অসাধারণো হি অযোনিসোমনসিকারো অকুসলানং, সাধারণানি ৰত্থারম্মণাদীনীতি.
তস্মা অযমিধ অৰিজ্জা ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৰত্থারম্মণসহজাতধম্মাদীসু সঙ্খারকারণেসু ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) চ ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা আসৰসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৪) চ ৰচনতো অঞ্ঞেসম্পি তণ্হাদীনং সঙ্খারহেতূনং হেতূতি পধানত্তা, ‘‘অৰিদ্ৰা, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাগতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারম্পি অভিসঙ্খরোতী’’তি পাকটত্তা অসাধারণত্তা চ সঙ্খারানং হেতুভাৰেন দীপিতাতি ৰেদিতব্বা. এতেনেৰ চ একেকহেতুফলদীপনপরিহারৰচনেন সব্বত্থ একেকহেতুফলদীপনে পযোজনং ৰেদিতব্বন্তি.
এত্থাহ – এৰং সন্তেপি একন্তানিট্ঠফলায সাৰজ্জায অৰিজ্জায কথং পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারপচ্চযত্তং যুজ্জতি? ন হি নিম্ববীজতো উচ্ছু উপ্পজ্জতীতি. কথং ন যুজ্জিস্সতি? লোকস্মিঞ্হি –
ৰিরুদ্ধো চাৰিরুদ্ধো চ, সদিসাসদিসো তথা;
ধম্মানং পচ্চযো সিদ্ধো, ৰিপাকা এৰ তে চ ন.
ধম্মানঞ্হি ঠানসভাৰকিচ্চাদিৰিরুদ্ধো চ অৰিরুদ্ধো চ পচ্চযো লোকে সিদ্ধো. পুরিমচিত্তঞ্হি অপরচিত্তস্স ঠানৰিরুদ্ধো পচ্চযো, পুরিমসিপ্পাদিসিক্খা চ পচ্ছাপৰত্তমানানং সিপ্পাদিকিরিযানং. কম্মং রূপস্স সভাৰৰিরুদ্ধো পচ্চযো, খীরাদীনি চ দধিআদীনং. আলোকো চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স কিচ্চৰিরুদ্ধো, গুল়াদযো চ আসৰাদীনং. চক্খুরূপাদযো পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ঠানাৰিরুদ্ধা পচ্চযা. পুরিমজৰনাদযো পচ্ছিমজৰনাদীনং সভাৰাৰিরুদ্ধা কিচ্চাৰিরুদ্ধা চ.
যথা চ ৰিরুদ্ধাৰিরুদ্ধা পচ্চযা সিদ্ধা, এৰং সদিসাসদিসাপি. সদিসমেৰ হি উতুআহারসঙ্খাতং রূপং রূপস্স পচ্চযো হোতি, সালিবীজাদীনি চ সালিফলাদীনং. অসদিসম্পি রূপং অরূপস্স, অরূপঞ্চ রূপস্স পচ্চযো হোতি; গোলোমাৰিলোমৰিসাণদধিতিলপিট্ঠাদীনি চ দব্বভূতিণকাদীনং. যেসঞ্চ ধম্মানং যে ৰিরুদ্ধাৰিরুদ্ধা সদিসাসদিসা পচ্চযা, ন তে ধম্মা তেসং ধম্মানং ৰিপাকাযেৰ. ইতি অযং অৰিজ্জা ৰিপাকৰসেন একন্তানিট্ঠফলসভাৰৰসেন চ সাৰজ্জাপি সমানা সব্বেসম্পি এতেসং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং যথানুরূপং ঠানকিচ্চসভাৰৰিরুদ্ধাৰিরুদ্ধপচ্চযৰসেন সদিসাসদিসপচ্চযৰসেন চ পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বা.
সো চস্সা পচ্চযভাৰো ‘‘যস্স হি দুক্খাদীসু অৰিজ্জাসঙ্খাতং অঞ্ঞাণং অপ্পহীনং হোতি, সো দুক্খে তাৰ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন সংসারদুক্খং সুখসঞ্ঞায গহেত্ৰা তস্স হেতুভূতে তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতী’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো এৰ.
অপিচ অযং অঞ্ঞোপি পরিযাযো –
চুতূপপাতে সংসারে, সঙ্খারানঞ্চ লক্খণে;
যো পটিচ্চসমুপ্পন্ন-ধম্মেসু চ ৰিমুয্হতি.
অভিসঙ্খরোতি সো এতে, সঙ্খারে তিৰিধে যতো;
অৰিজ্জা পচ্চযো তেসং, তিৰিধানম্পি যং ততোতি.
কথং পন যো এতেসু ৰিমুয্হতি, সো তিৰিধেপেতে সঙ্খারে করোতীতি চে? চুতিযা তাৰ ৰিমূল়্হো সব্বত্থ ‘‘খন্ধানং ভেদো মরণ’’ন্তি চুতিং অগণ্হন্তো ‘সত্তো মরতি, সত্তস্স দেসন্তরসঙ্কমন’ন্তিআদীনি ৰিকপ্পেতি. উপপাতে ৰিমূল়্হো সব্বত্থ ‘‘খন্ধানং পাতুভাৰো জাতী’’তি উপপাতং অগণ্হন্তো ‘সত্তো উপপজ্জতি, সত্তস্স নৰসরীরপাতুভাৰো’তিআদীনি ৰিকপ্পেতি. সংসারে ৰিমূল়্হো যো এস –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতী’’তি.
এৰং ৰণ্ণিতো সংসারো. তং এৰং অগণ্হন্তো ‘অযং সত্তো অস্মা লোকা পরং লোকং গচ্ছতি, পরস্মা লোকা ইমং লোকং আগচ্ছতী’তিআদীনি ৰিকপ্পেতি. সঙ্খারানং লক্খণে ৰিমূল়্হো সঙ্খারানং সভাৰলক্খণং সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ অগণ্হন্তো সঙ্খারে অত্ততো অত্তনিযতো ধুৰতো সুভতো সুখতো চ ৰিকপ্পেতি. পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মেসু ৰিমূল়্হো অৰিজ্জাদীহি সঙ্খারাদীনং পৰত্তিং অগণ্হন্তো ‘‘অত্তা জানাতি ৰা ন জানাতি ৰা, সো এৰ করোতি চ কারেতি চ সো পটিসন্ধিযং উপপজ্জতি, তস্স অণুইস্সরাদযো কললাদিভাৰেন সরীরং সণ্ঠপেত্ৰা ইন্দ্রিযানি সম্পাদেন্তি, সো ইন্দ্রিযসম্পন্নো ফুসতি ৰেদিযতি তণ্হিযতি উপাদিযতি ঘটিযতি, সো পুন ভৰন্তরে ভৰতী’’তি ৰা ‘‘সব্বে সত্তা নিযতিসঙ্গতিভাৰপরিণতা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮) ৰা ৰিকপ্পেতি. সো এৰং অৰিজ্জায অন্ধীকতো এৰং ৰিকপ্পেন্তো যথা নাম অন্ধো পথৰিযং ৰিচরন্তো মগ্গম্পি অমগ্গম্পি থলম্পি নিন্নম্পি সমম্পি ৰিসমম্পি পটিপজ্জতি, এৰং পুঞ্ঞম্পি অপুঞ্ঞম্পি আনেঞ্জম্পি সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতীতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
যথাপি নাম জচ্চন্ধো, নরো অপরিনাযকো;
একদা যাতি মগ্গেন, কুম্মগ্গেনাপি একদা.
সংসারে সংসরং বালো, তথা অপরিনাযকো;
করোতি একদা পুঞ্ঞং, অপুঞ্ঞমপি একদা.
যদা ঞত্ৰা চ সো ধম্মং, সচ্চানি অভিসমেস্সতি;
তদা অৰিজ্জূপসমা, উপসন্তো চরিস্সতীতি.
অযং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি পদস্মিং ৰিত্থারকথা.
অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারপদনিদ্দেসো.
ৰিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসো
২২৭. সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসে চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তিআদীসু চক্খুৰিঞ্ঞাণং কুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকন্তি দুৰিধং হোতি. তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণানি. মনোৰিঞ্ঞাণং পন কুসলাকুসলৰিপাকা দ্ৰে মনোধাতুযো, তিস্সো অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো, অট্ঠ সহেতুকানি কামাৰচরৰিপাকচিত্তানি, পঞ্চ রূপাৰচরানি, চত্তারি অরূপাৰচরানীতি বাৰীসতিৰিধং হোতি. ইতি ইমেহি ছহি ৰিঞ্ঞাণেহি সব্বানিপি বাত্তিংস লোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণানি সঙ্গহিতানি হোন্তি. লোকুত্তরানি পন ৰট্টকথাযং ন যুজ্জন্তীতি ন গহিতানি.
তত্থ সিযা – কথং পনেতং জানিতব্বং ‘ইদং ৰুত্তপ্পকারং ৰিঞ্ঞাণং সঙ্খারপচ্চযা হোতী’তি? উপচিতকম্মাভাৰে ৰিপাকাভাৰতো. ৰিপাকঞ্হেতং, ৰিপাকঞ্চ ন উপচিতকম্মাভাৰে উপ্পজ্জতি. যদি উপ্পজ্জেয্য, সব্বেসং সব্বৰিপাকানি উপ্পজ্জেয্যুং; ন চ উপ্পজ্জন্তীতি জানিতব্বমেতং – ‘সঙ্খারপচ্চযা ইদং ৰিঞ্ঞাণং হোতী’তি.
কতরসঙ্খারপচ্চযা কতরৰিঞ্ঞাণন্তি চে? কামাৰচরপুঞ্ঞাভিসঙ্খারপচ্চযা তাৰ কুসলৰিপাকানি পঞ্চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি, মনোৰিঞ্ঞাণে একা মনোধাতু, দ্ৰে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো, অট্ঠ কামাৰচরমহাৰিপাকানীতি সোল়স. যথাহ –
‘‘কামাৰচরস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৰিপাকং চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি. তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি, ৰিপাকা মনোধাতু উপ্পন্না হোতি, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না হোতি সোমনস্সসহগতা, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না হোতি উপেক্খাসহগতা, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না হোতি সোমনস্সসহগতা ঞাণসম্পযুত্তা, সোমনস্সসহগতা ঞাণসম্পযুত্তা সসঙ্খারেন, সোমনস্সসহগতা ঞাণৰিপ্পযুত্তা, সোমনস্সসহগতা ঞাণৰিপ্পযুত্তা সসঙ্খারেন, উপেক্খাসহগতা ঞাণসম্পযুত্তা, উপেক্খাসহগতা ঞাণসম্পযুত্তা সসঙ্খারেন, উপেক্খাসহগতা ঞাণৰিপ্পযুত্তা, উপেক্খাসহগতা ঞাণৰিপ্পযুত্তা সসঙ্খারেনা’’তি (ধ. স. ৪৩১, ৪৯৮).
রূপাৰচরপুঞ্ঞাভিসঙ্খারপচ্চযা পন পঞ্চ রূপাৰচরৰিপাকানি. যথাহ –
‘‘তস্সেৰ রূপাৰচরস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৰিপাকং ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং…পে… পঞ্চমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি (ধ. স. ৪৯৯).
এৰং পুঞ্ঞাভিসঙ্খারপচ্চযা একৰীসতিৰিধং ৰিঞ্ঞাণং হোতি.
অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারপচ্চযা পন অকুসলৰিপাকানি পঞ্চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি, একা মনোধাতু, একা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি এৰং সত্তৰিধং ৰিঞ্ঞাণং হোতি. যথাহ –
‘‘অকুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৰিপাকং চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি. তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণং, ৰিপাকা মনোধাতু, ৰিপাকা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু উপ্পন্না হোতী’’তি (ধ. স. ৫৫৬).
আনেঞ্জাভিসঙ্খারপচ্চযা পন চত্তারি অরূপৰিপাকানীতি এৰং চতুব্বিধং ৰিঞ্ঞাণং হোতীতি. যথাহ –
‘‘তস্সেৰ অরূপাৰচরস্স কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৰিপাকং সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং…পে… ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি (ধ. স. ৫০১).
এৰং যং সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং হোতি, তং ঞত্ৰা ইদানিস্স এৰং পৰত্তি ৰেদিতব্বা – সব্বমেৰ হি ইদং পৰত্তিপটিসন্ধিৰসেন দ্ৰিধা পৰত্ততি. তত্থ দ্ৰে পঞ্চৰিঞ্ঞাণানি, দ্ৰে মনোধাতুযো, সোমনস্সসহগতাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি ইমানি তেরস পঞ্চৰোকারভৰে পৰত্তিযংযেৰ পৰত্তন্তি. সেসানি একূনৰীসতি তীসু ভৰেসু যথানুরূপং পৰত্তিযম্পি পটিসন্ধিযম্পি পৰত্তন্তি.
কথং? কুসলৰিপাকানি তাৰ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ কুসলৰিপাকেন ৰা অকুসলৰিপাকেন ৰা নিব্বত্তস্স যথাক্কমং পরিপাকমুপগতিন্দ্রিযস্স চক্খাদীনং আপাথগতং ইট্ঠং ৰা ইট্ঠমজ্ঝত্তং ৰা রূপাদিআরম্মণং আরব্ভ চক্খাদিপসাদং নিস্সায দস্সনসৰনঘাযনসাযনফুসনকিচ্চং সাধযমানানি পৰত্তন্তি. তথা অকুসলৰিপাকানি পঞ্চ. কেৰলঞ্হি তেসং অনিট্ঠং অনিট্ঠমজ্ঝত্তং ৰা রূপাদিআরম্মণং হোতি, অযমেৰ ৰিসেসো. দসাপি চেতানি নিযতদ্ৰারারম্মণৰত্থুট্ঠানানি নিযতকিচ্চানেৰ চ ভৰন্তি.
ততো কুসলৰিপাকানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তরং কুসলৰিপাকমনোধাতু তেসঞ্ঞেৰ আরম্মণমারব্ভ হদযৰত্থুং নিস্সায সম্পটিচ্ছনকিচ্চং সাধযমানা পৰত্ততি. তথা অকুসলৰিপাকানং অনন্তরং অকুসলৰিপাকা. ইদঞ্চ পন দ্ৰযং অনিযতদ্ৰারারম্মণং নিযতৰত্থুট্ঠানং নিযতকিচ্চঞ্চ হোতি.
সোমনস্সসহগতা পন অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু কুসলৰিপাকমনোধাতুযা অনন্তরং তস্সা এৰ আরম্মণং আরব্ভ হদযৰত্থুং নিস্সায সন্তীরণকিচ্চং সাধযমানা চ ছসু দ্ৰারেসু বলৰারম্মণে কামাৰচরসত্তানং যেভুয্যেন লোভসম্পযুত্তজৰনাৰসানে ভৰঙ্গৰীথিং পচ্ছিন্দিত্ৰা জৰনেন গহিতারম্মণে তদারম্মণৰসেন চ সকিং ৰা দ্ৰিক্খত্তুং ৰা পৰত্ততি. চিত্তপ্পৰত্তিগণনাযং পন সব্বদ্ৰারেসু তদারম্মণে দ্ৰে এৰ চিত্তৰারা আগতা. ইদং পন চিত্তং তদারম্মণন্তি চ পিট্ঠিভৰঙ্গন্তি চাতি দ্ৰে নামানি লভতি, অনিযতদ্ৰারারম্মণং নিযতৰত্থুকং অনিযতট্ঠানকিচ্চঞ্চ হোতীতি. এৰং তাৰ তেরস পঞ্চৰোকারভৰে পৰত্তিযংযেৰ পৰত্তন্তীতি ৰেদিতব্বানি. সেসেসু একূনৰীসতিযা চিত্তেসু ন কিঞ্চি অত্তনো অনুরূপায পটিসন্ধিযা ন পৰত্ততি.
পৰত্তিযং পন কুসলাকুসলৰিপাকা তাৰ দ্ৰে অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো পঞ্চদ্ৰারে কুসলাকুসলৰিপাকমনোধাতূনং অনন্তরং সন্তীরণকিচ্চং, ছসু দ্ৰারেসু পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ তদারম্মণকিচ্চং, অত্তনা দিন্নপটিসন্ধিতো উদ্ধং অসতি ভৰঙ্গুপচ্ছেদকে চিত্তুপ্পাদে ভৰঙ্গকিচ্চং, অন্তে চুতিকিচ্চঞ্চাতি চত্তারি কিচ্চানি সাধযমানা নিযতৰত্থুকা অনিযতদ্ৰারারম্মণট্ঠানকিচ্চা হুত্ৰা পৰত্তন্তি.
অট্ঠ কামাৰচরসহেতুকচিত্তানি পৰত্তিযং ৰুত্তনযেনেৰ ছসু দ্ৰারেসু তদারম্মণকিচ্চং, অত্তনা দিন্নপটিসন্ধিতো উদ্ধং অসতি ভৰঙ্গুপচ্ছেদকে চিত্তুপ্পাদে ভৰঙ্গকিচ্চং, অন্তে চুতিকিচ্চঞ্চাতি তীণি কিচ্চানি সাধযমানানি নিযতৰত্থুকানি অনিযতদ্ৰারারম্মণট্ঠানকিচ্চানি হুত্ৰা পৰত্তন্তি.
পঞ্চ রূপাৰচরানি চত্তারি চ অরূপাৰচরানি অত্তনা দিন্নপটিসন্ধিতো উদ্ধং অসতি ভৰঙ্গুপচ্ছেদকে চিত্তুপ্পাদে ভৰঙ্গকিচ্চং, অন্তে চুতিকিচ্চঞ্চাতি কিচ্চদ্ৰযং সাধযমানানি পৰত্তন্তি. তেসু রূপাৰচরানি নিযতৰত্থারম্মণানি অনিযতট্ঠানকিচ্চানি, ইতরানি অৰত্থুকানি নিযতারম্মণানি অনিযতট্ঠানকিচ্চানি হুত্ৰা পৰত্তন্তীতি. এৰং তাৰ বাত্তিংসৰিধম্পি ৰিঞ্ঞাণং পৰত্তিযং সঙ্খারপচ্চযা পৰত্ততি. তত্রস্স তে তে সঙ্খারা কম্মপচ্চযেন চ উপনিস্সযপচ্চযেন চ পচ্চযা হোন্তি.
তত্থ যানেতানি একাদস তদারম্মণচিত্তানি ৰুত্তানি, তেসু একম্পি রূপারূপভৰে তদারম্মণং হুত্ৰা ন পৰত্ততি. কস্মা? বীজাভাৰা. তত্থ হি কামাৰচরৰিপাকসঙ্খাতং পটিসন্ধিবীজং নত্থি, যং রূপাদীসু আরম্মণেসু পৰত্তিযং তস্স জনকং ভৰেয্য. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনম্পি রূপভৰে অভাৰো আপজ্জতীতি চে? ন; ইন্দ্রিযপ্পৰত্তিআনুভাৰতো দ্ৰারৰীথিভেদে চিত্তনিযমতো চ.
যথা চেতং তদারম্মণং একন্তেন রূপারূপভৰে নপ্পৰত্ততি তথা সব্বেপি অকামাৰচরে ধম্মে নানুবন্ধতি. কস্মা? অজনকত্তা চেৰ জনকস্স চ অসদিসত্তা. তঞ্হি যথা নাম গেহা নিক্খমিত্ৰা বহি গন্তুকামো তরুণদারকো অত্তনো জনকং পিতরং ৰা অঞ্ঞং ৰা পিতুসদিসং হিতকামং ঞাতিং অঙ্গুলিযং গহেত্ৰা অনুবন্ধতি, ন অঞ্ঞং রাজপুরিসাদিং, তথা এতম্পি ভৰঙ্গারম্মণতো বহি নিক্খমিতুকামং সভাগতায অত্তনো জনকং পিতরং ৰা পিতুসদিসং ৰা কামাৰচরজৰনমেৰ অনুবন্ধতি, ন অঞ্ঞং মহগ্গতং অনুত্তরং ৰা.
যথা চেতং মহগ্গতলোকুত্তরে ধম্মে নানুবন্ধতি, তথা যদা এতে কামাৰচরধম্মাপি মহগ্গতারম্মণা হুত্ৰা পৰত্তন্তি তদা তেপি নানুবন্ধতি. কস্মা? অপরিচিতদেসত্তা অচ্চন্তপরিত্তারম্মণত্তা চ. তঞ্হি যথা পিতরং ৰা পিতুসদিসং ৰা ঞাতিং অনুবন্ধন্তোপি তরুণদারকো ঘরদ্ৰারঅন্তরৰীথিচতুক্কাদিম্হি পরিচিতেযেৰ দেসে অনুবন্ধতি, ন অরঞ্ঞং ৰা যুদ্ধভূমিং ৰা গচ্ছন্তং; এৰং কামাৰচরধম্মে অনুবন্ধন্তম্পি অমহগ্গতাদিম্হি পরিচিতেযেৰ দেসে পৰত্তমানে ধম্মে অনুবন্ধতি, ন মহগ্গতলোকুত্তরধম্মে আরব্ভ পৰত্তমানেতি.
যস্মা চস্স ‘‘সব্বো কামাৰচরৰিপাকো কিরিযমনোধাতু কিরিযঅহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু সোমনস্সসহগতা ইমে ধম্মা পরিত্তারম্মণা’’তি এৰং অচ্চন্তপরিত্তমেৰ আরম্মণং ৰুত্তং, তস্মাপেতং মহগ্গতলোকুত্তরারম্মণে কামাৰচরধম্মেপি নানুবন্ধতীতি ৰেদিতব্বং.
কিং ৰা ইমায যুত্তিকথায? অট্ঠকথাযঞ্হি একন্তেনেৰ ৰুত্তং – একাদস তদারম্মণচিত্তানি নামগোত্তং আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদারম্মণং ন গণ্হন্তি. পণ্ণত্তিং আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদারম্মণং ন লব্ভতি. তিলক্খণারম্মণিকৰিপস্সনায তদারম্মণং ন লব্ভতি. ৰুট্ঠানগামিনিযা বলৰৰিপস্সনায তদারম্মণং ন লব্ভতি. রূপারূপধম্মে আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদারম্মণং ন লব্ভতি. মিচ্ছত্তনিযতধম্মেসু তদারম্মণং ন লব্ভতি. সম্মত্তনিযতধম্মেসু তদারম্মণং ন লব্ভতি. লোকুত্তরধম্মে আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদারম্মণং ন লব্ভতি. অভিঞ্ঞাঞাণং আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদারম্মণং ন লব্ভতি. পটিসম্ভিদাঞাণং আরব্ভ জৰনে জৰিতে তদারম্মণং ন লব্ভতি. কামাৰচরে দুব্বলারম্মণে তদারম্মণং ন লব্ভতি, ছসু দ্ৰারেসু বলৰারম্মণে আপাথগতেযেৰ লব্ভতি, লব্ভমানঞ্চ কামাৰচরেযেৰ লব্ভতি. রূপারূপভৰে তদারম্মণং নাম নত্থীতি.
যং পন ৰুত্তং ‘‘সেসেসু একূনৰীসতিযা চিত্তেসু ন কিঞ্চি অত্তনো অনুরূপায পটিসন্ধিযা ন পৰত্ততী’’তি, তং অতিসংখিত্তত্তা দুব্বিজানং. তেনস্স ৰিত্থারনযদস্সনত্থং ৰুচ্চতি – ‘‘কতি পটিসন্ধিযো? কতি পটিসন্ধিচিত্তানি? কেন কত্থ পটিসন্ধি হোতি? কিং পটিসন্ধিযা আরম্মণ’’ন্তি?
অসঞ্ঞপটিসন্ধিযা সদ্ধিং ৰীসতি পটিসন্ধিযো. ৰুত্তপ্পকারানেৰ একূনৰীসতি পটিসন্ধিচিত্তানি. তত্থ অকুসলৰিপাকায অহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা অপাযেসু পটিসন্ধি হোতি, কুসলৰিপাকায মনুস্সলোকে জচ্চন্ধজাতিবধিরজাতিউম্মত্তকএল়মূগনপুংসকাদীনং. অট্ঠহি সহেতুকমহাৰিপাকেহি কামাৰচরদেৰেসু চেৰ মনুস্সেসু চ পুঞ্ঞৰন্তানং পটিসন্ধি হোতি, পঞ্চহি রূপাৰচরৰিপাকেহি রূপীব্রহ্মলোকে, চতূহি অরূপাৰচরৰিপাকেহি অরূপলোকেতি. যেন চ যত্থ পটিসন্ধি হোতি, সা এৰ তস্সা অনুরূপপটিসন্ধি নাম.
সঙ্খেপতো পটিসন্ধিযা তীণি আরম্মণানি হোন্তি – কম্মং, কম্মনিমিত্তং, গতিনিমিত্তন্তি. তত্থ কম্মং নাম আযূহিতা কুসলাকুসলচেতনা. কম্মনিমিত্তং নাম যং ৰত্থুং আরম্মণং কত্ৰা কম্মং আযূহতি. তত্থ অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকস্মিম্পি কম্মে কতে তস্মিং খণে কম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা আগন্ত্ৰা উপট্ঠাতি.
তত্রিদং কম্মনিমিত্তস্স উপট্ঠানে ৰত্থু – গোপকসীৰলী কির নাম তালপিট্ঠিকৰিহারে চেতিযং কারেসি. তস্স মরণমঞ্চে নিপন্নস্স চেতিযং উপট্ঠাসি. সো তদেৰ নিমিত্তং গণ্হিত্ৰা কালংকত্ৰা দেৰলোকে নিব্বত্তি. অঞ্ঞা সম্মূল়্হকালকিরিযা নাম হোতি. পরম্মুখং গচ্ছন্তস্স হি পচ্ছতো তিখিণেন অসিনা সীসং ছিন্দন্তি. নিপজ্জিত্ৰা নিদ্দাযন্তস্সাপি তিখিণেন অসিনা সীসং ছিন্দন্তি. উদকে ওসীদাপেত্ৰা মারেন্তি. এৰরূপেপি কালে অঞ্ঞতরং কম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা উপট্ঠাতি. অঞ্ঞং লহুকমরণং নাম অত্থি. নিখাদনদণ্ডকমত্থকস্মিঞ্হি নিলীনমক্খিকং মুগ্গরেন পহরিত্ৰা পিসন্তি. এৰরূপেপি কালে কম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা উপট্ঠাতি. এৰং পিসিযমানায পন মক্খিকায পঠমং কাযদ্ৰারাৰজ্জনং ভৰঙ্গং নাৰট্টেতি, মনোদ্ৰারাৰজ্জনমেৰ আৰট্টেতি. অথ জৰনং জৰিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. দুতিযৰারে কাযদ্ৰারাৰজ্জনং ভৰঙ্গং আৰট্টেতি. ততো কাযৰিঞ্ঞাণং, সম্পটিচ্ছনং, সন্তীরণং, ৰোট্ঠপনন্তি ৰীথিচিত্তানি পৰত্তন্তি. জৰনং জৰিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. ততিযৰারে মনোদ্ৰারাৰজ্জনং ভৰঙ্গং আৰট্টেতি. অথ জৰনং জৰিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. এতস্মিং ঠানে কালকিরিযং করোতি. ইদং কিমত্থং আভতং? অরূপধম্মানং ৰিসযো নাম এৰং লহুকোতি দীপনত্থং.
গতিনিমিত্তং নাম নিব্বত্তনকওকাসে একো ৰণ্ণো উপট্ঠাতি. তত্থ নিরযে উপট্ঠহন্তে লোহকুম্ভিসদিসো হুত্ৰা উপট্ঠাতি. মনুস্সলোকে উপট্ঠহন্তে মাতুকুচ্ছিকম্বলযানসদিসা হুত্ৰা উপট্ঠাতি. দেৰলোকে উপট্ঠহন্তে কপ্পরুক্খৰিমানসযনাদীনি উপট্ঠহন্তি. এৰং কম্মং, কম্মনিমিত্তং, গতিনিমিত্তন্তি সঙ্খেপতো পটিসন্ধিযা তীণি আরম্মণানি হোন্তি.
অপরো নযো – পটিসন্ধিযা তীণি আরম্মণানি হোন্তি? অতীতং, পচ্চুপ্পন্নং, নৰত্তব্বঞ্চ. অসঞ্ঞীপটিসন্ধি অনারম্মণাতি. তত্থ ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনপটিসন্ধীনং অতীতমেৰ আরম্মণং. দসন্নং কামাৰচরানং অতীতং ৰা পচ্চুপ্পন্নং ৰা. সেসানং নৰত্তব্বং. এৰং তীসু আরম্মণেসু পৰত্তমানা পন পটিসন্ধি যস্মা অতীতারম্মণস্স ৰা নৰত্তব্বারম্মণস্স ৰা চুতিচিত্তস্স অনন্তরমেৰ হোতি. পচ্চুপ্পন্নারম্মণং পন চুত্তিচিত্তং নাম নত্থি. তস্মা দ্ৰীসু আরম্মণেসু অঞ্ঞতরারম্মণায চুতিযা অনন্তরং তীসু আরম্মণেসু অঞ্ঞতরারম্মণায পটিসন্ধিযা সুগতিদুগ্গতিৰসেন পৰত্তনাকারো ৰেদিতব্বো.
সেয্যথিদং – কামাৰচরসুগতিযং তাৰ ঠিতস্স পাপকম্মিনো পুগ্গলস্স ‘‘তানিস্স তম্হি সমযে ওলম্বন্তী’’তিআদিৰচনতো (ম. নি. ৩.২৪৮) মরণমঞ্চে নিপন্নস্স যথূপচিতং পাপকম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি. তং আরব্ভ উপ্পন্নায তদারম্মণপরিযোসানায সুদ্ধায ৰা জৰনৰীথিযা অনন্তরং ভৰঙ্গৰিসযং আরম্মণং কত্ৰা চুতিচিত্তং উপ্পজ্জতি. তস্মিং নিরুদ্ধে তদেৰ আপাথগতং কম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা আরব্ভ অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৰিনামিতং দুগ্গতিপরিযাপন্নং পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযং অতীতারম্মণায চুতিযা অনন্তরা অতীতারম্মণা পটিসন্ধি.
অপরস্স মরণসমযে ৰুত্তপ্পকারকম্মৰসেন নরকাদীসু অগ্গিজালৰণ্ণাদিকং দুগ্গতিনিমিত্তং মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি. তস্স দ্ৰিক্খত্তুং ভৰঙ্গে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধে তং আরম্মণং আরব্ভ একং আৰজ্জনং, মরণস্স আসন্নভাৰেন মন্দীভূতৰেগত্তা পঞ্চ জৰনানি, দ্ৰে তদারম্মণানীতি তীণি ৰীথিচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. ততো ভৰঙ্গৰিসযং আরম্মণং কত্ৰা একং চুতিচিত্তং. এত্তাৰতা একাদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি. অথাৰসেসপঞ্চচিত্তক্খণাযুকে তস্মিংযেৰ আরম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযং অতীতারম্মণায চুতিযা অনন্তরা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধি.
অপরস্স মরণসমযে পঞ্চন্নং দ্ৰারানং অঞ্ঞতরস্মিং দ্ৰারে রাগাদিহেতুভূতং হীনারম্মণং আপাথমাগচ্ছতি. তস্স যথাক্কমেন উপ্পন্নৰোট্ঠব্বনাৰসানে মরণস্স আসন্নভাৰেন মন্দীভূতৰেগত্তা পঞ্চ জৰনানি দ্ৰে তদারম্মণানি চ উপ্পজ্জন্তি. ততো ভৰঙ্গৰিসযমারম্মণং কত্ৰা একং চুতিচিত্তং. এত্তাৰতা দ্ৰে ভৰঙ্গানি, আৰজ্জনং, দস্সনং, সম্পটিচ্ছনং, সন্তীরণং, ৰোট্ঠব্বনং, পঞ্চ জৰনানি, দ্ৰে তদারম্মণানি, একং চুতিচিত্তন্তি পঞ্চদস চিত্তক্খণা অতীতা হোন্তি. অথাৰসেসএকচিত্তক্খণাযুকে তস্মিং যেৰ আরম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযম্পি অতীতারম্মণায চুতিযা অনন্তরা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধি. এস তাৰ অতীতারম্মণায সুগতিচুতিযা অনন্তরা অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণায দুগ্গতিপটিসন্ধিযা পৰত্তনাকারো.
দুগ্গতিযং ঠিতস্স পন উপচিতানৰজ্জকম্মস্স ৰুত্তনযেনেৰ তং অনৰজ্জকম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতীতি কণ্হপক্খে সুক্কপক্খং ঠপেত্ৰা সব্বং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অযং অতীতারম্মণায দুগ্গতিচুতিযা অনন্তরা অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণায সুগতিপটিসন্ধিযা পৰত্তনাকারো.
সুগতিযং ঠিতস্স পন উপচিতানৰজ্জকম্মস্স ‘‘তানিস্স তম্হি সমযে ওলম্বন্তী’’তিআদিৰচনতো মরণমঞ্চে নিপন্নস্স যথূপচিতং অনৰজ্জকম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি. তঞ্চ খো উপচিতকামাৰচরানৰজ্জকম্মস্সেৰ. উপচিতমহগ্গতকম্মস্স পন কম্মনিমিত্তমেৰ আপাথমাগচ্ছতি. তং আরব্ভ উপ্পন্নায তদারম্মণপরিযোসানায সুদ্ধায ৰা জৰনৰীথিযা অনন্তরং ভৰঙ্গৰিসযং আরম্মণং কত্ৰা চুতিচিত্তমুপ্পজ্জতি. তস্মিং নিরুদ্ধে তদেৰ আপাথগতং কম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা আরব্ভ অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৰিনামিতং সুগতিপরিযাপন্নং পটিসন্ধিচিত্তমুপ্পজ্জতি. অযং অতীতারম্মণায চুতিযা অনন্তরা অতীতারম্মণা নৰত্তব্বারম্মণা ৰা পটিসন্ধি.
অপরস্স মরণসমযে কামাৰচরানৰজ্জকম্মৰসেন মনুস্সলোকে মাতুকুচ্ছিৰণ্ণসঙ্খাতং ৰা দেৰলোকে উয্যানকপ্পরুক্খাদিৰণ্ণসঙ্খাতং ৰা সুগতিনিমিত্তং মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি. তস্স দুগ্গতিনিমিত্তে দস্সিতানুক্কমেনেৰ চুতিচিত্তানন্তরং পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযং অতীতারম্মণায চুতিযা অনন্তরা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধি.
অপরস্স মরণসমযে ঞাতকা ‘অযং, তাত, তৰত্থায বুদ্ধপূজা করীযতি, চিত্তং পসাদেহী’তি ৰত্ৰা পুপ্ফদামধজপটাকাদিৰসেন রূপারম্মণং ৰা ধম্মস্সৰনতূরিযপূজাদিৰসেন সদ্দারম্মণং ৰা ধূমৰাসগন্ধাদিৰসেন গন্ধারম্মণং ৰা ‘ইদং, তাত, সাযস্সু, তৰত্থায দাতব্বং দেয্যধম্ম’ন্তি ৰত্ৰা মধুফাণিতাদিৰসেন রসারম্মণং ৰা ‘ইদং, তাত, ফুসস্সু, তৰত্থায দাতব্বং দেয্যধম্ম’ন্তি ৰত্ৰা চীনপটসোমারপটাদিৰসেন ফোট্ঠব্বারম্মণং ৰা পঞ্চদ্ৰারে উপসংহরন্তি. তস্স তস্মিং আপাথগতে রূপাদিআরম্মণে যথাক্কমেন উপ্পন্নৰোট্ঠপনাৰসানে মরণস্স আসন্নভাৰেন মন্দীভূতৰেগত্তা পঞ্চ জৰনানি দ্ৰে তদারম্মণানি চ উপ্পজ্জন্তি. ততো ভৰঙ্গৰিসযং আরম্মণং কত্ৰা একং চুতিচিত্তং, তদৰসানে তস্মিঞ্ঞেৰ একচিত্তক্খণট্ঠিতিকে আরম্মণে পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযম্পি অতীতারম্মণায চুতিযা অনন্তরা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধি.
অপরস্স পন পথৰীকসিণজ্ঝানাদিৰসেন পটিলদ্ধমহগ্গতস্স সুগতিযং ঠিতস্স মরণসমযে কামাৰচরকুসলকম্ম-কম্মনিমিত্ত-গতিনিমিত্তানং অঞ্ঞতরং পথৰীকসিণাদিকং ৰা নিমিত্তং মহগ্গতচিত্তং ৰা মনোদ্ৰারে আপাথমাগচ্ছতি. চক্খুসোতানং ৰা অঞ্ঞতরস্মিং কুসলুপ্পত্তিহেতুভূতং পণীতমারম্মণং আপাথমাগচ্ছতি. তস্স যথাক্কমেন উপ্পন্নৰোট্ঠব্বনাৰসানে মরণস্স আসন্নভাৰেন মন্দীভূতৰেগত্তা পঞ্চ জৰনানি উপ্পজ্জন্তি. মহগ্গতগতিকানং পন তদারম্মণং নত্থি. তস্মা জৰনানন্তরংযেৰ ভৰঙ্গৰিসযং আরম্মণং কত্ৰা একং চুতিচিত্তং উপ্পজ্জতি. তস্সাৰসানে কামাৰচরমহগ্গতসুগতীনং অঞ্ঞতরসুগতিপরিযাপন্নং যথূপট্ঠিতেসু আরম্মণেসু অঞ্ঞতরারম্মণং পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযং নৰত্তব্বারম্মণায সুগতিচুতিযা অনন্তরা অতীতপচ্চুপ্পন্ননৰত্তব্বানং অঞ্ঞতরারম্মণা পটিসন্ধি.
এতেনানুসারেন আরুপ্পচুতিযাপি অনন্তরা পটিসন্ধি ৰেদিতব্বা. অযং অতীতনৰত্তব্বারম্মণায সুগতিচুতিযা অনন্তরা অতীতনৰত্তব্বপচ্চুপ্পন্নারম্মণায পটিসন্ধিযা পৰত্তনাকারো.
দুগ্গতিযং ঠিতস্স পন পাপকম্মিনো ৰুত্তনযেনেৰ তং কম্মং কম্মনিমিত্তং গতিনিমিত্তং ৰা মনোদ্ৰারে, পঞ্চদ্ৰারে পন অকুসলুপ্পত্তিহেতুভূতং আরম্মণং আপাথমাগচ্ছতি. অথস্স যথাক্কমেন চুতিচিত্তাৰসানে দুগ্গতিপরিযাপন্নং তেসু আরম্মণেসু অঞ্ঞতরারম্মণং পটিসন্ধিচিত্তং উপ্পজ্জতি. অযং অতীতারম্মণায দুগ্গতিচুতিযা অনন্তরা অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণায পটিসন্ধিযা পৰত্তনাকারোতি. এত্তাৰতা একূনৰীসতিৰিধস্সাপি ৰিঞ্ঞাণস্স পটিসন্ধিৰসেন পৰত্তি দীপিতা হোতি.
তযিদং সব্বম্পি এৰং –