২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
১৮৩. অভিধম্মভাজনীযে সরূপেনেৰ সব্বাপি ধাতুযো দস্সেন্তো অট্ঠারস ধাতুযো – চক্খুধাতু রূপধাতূতিআদিমাহ. তত্থ উদ্দেসৰারে তাৰ –
অত্থতো লক্খণাদিতো, কমতাৰত্ৰসঙ্খতো;
পচ্চযা অথ দট্ঠব্বা, ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
তত্থ ‘অত্থতো’তি চক্খতীতি চক্খু. রূপযতীতি রূপং. চক্খুস্স ৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তি এৰমাদিনা তাৰ নযেন চক্খাদীনং ৰিসেসত্থতো ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো. অৰিসেসেন পন ৰিদহতি, ধীযতে, ৰিধানং, ৰিধীযতে এতায, এত্থ ৰা ধীযতীতি ধাতু. লোকিযা হি ধাতুযো কারণভাৰেন ৰৰত্থিতা হুত্ৰা সুৰণ্ণরজতাদিধাতুযো ৰিয সুৰণ্ণরজতাদিং অনেকপ্পকারং সংসারদুক্খং ৰিদহন্তি; ভারহারেহি চ ভারো ৰিয সত্তেহি ধীযন্তে ধারীযন্তেতি অত্থো. দুক্খৰিধানমত্তমেৰ চেতা অৰসৰত্তনতো. এতাহি চ করণভূতাহি সংসারদুক্খং সত্তেহি অনুৰিধীযতি; তথাৰিহিতঞ্চেতং এতাস্ৰেৰ ধীযতি ঠপীযতীতি অত্থো. ইতি চক্খাদীসু একেকো ধম্মো যথাসম্ভৰং ৰিদহতি ধীযতেতিআদিঅত্থৰসেন ধাতূতি ৰুচ্চতি.
অপিচ যথা তিত্থিযানং অত্তা নাম সভাৰতো নত্থি, ন এৰমেতা. এতা পন অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধাতুযো. যথা চ লোকে ৰিচিত্তা হরিতালমনোসিলাদযো সিলাৰযৰা ধাতুযোতি ৰুচ্চন্তি, এৰমেতাপি ধাতুযো ৰিয ধাতুযো. ৰিচিত্তা হেতা ঞাণঞেয্যাৰযৰাতি. যথা ৰা সরীরসঙ্খাতস্স সমুদাযস্স অৰযৰভূতেসু রসসোণিতাদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসভাগলক্খণপরিচ্ছিন্নেসু ধাতুসমঞ্ঞা, এৰমেতেসুপি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স অত্তভাৰস্স অৰযৰেসু ধাতুসমঞ্ঞা ৰেদিতব্বা. অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসভাগলক্খণপরিচ্ছিন্না হেতে চক্খাদযোতি. অপিচ ধাতূতি নিজ্জীৰমত্তস্সেতং অধিৰচনং. তথা হি ভগৰা – ‘‘ছ ধাতুরো অযং, ভিক্খু, পুরিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৪৩-৩৪৪) জীৰসঞ্ঞাসমূহনত্থং ধাতুদেসনং অকাসীতি. তস্মা যথাৰুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং ধাতু চাতি চক্খুধাতু …পে… মনোৰিঞ্ঞাণঞ্চ তং ধাতু চাতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতূতি এৰং তাৰেত্থ অত্থতো ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘লক্খণাদিতো’তি চক্খাদীনং লক্খণাদিতো পেত্থ ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো. তানি চ পন তেসং লক্খণাদীনি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
‘কমতো’তি ইধাপি পুব্বে ৰুত্তেসু উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোৰ যুজ্জতি. সো চ পনাযং হেতুফলানুপুব্বৰৰত্থানৰসেন ৰুত্তো. চক্খুধাতু রূপধাতূতি ইদঞ্হি দ্ৰযং হেতু. চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতূতি ফলং. এৰং সব্বত্থ কমতো ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘তাৰত্ৰতো’তি তাৰভাৰতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – তেসু তেসু হি সুত্তাভিধম্মপদেসেসু আভাধাতু, সুভধাতু, আকাসানঞ্চাযতনধাতু, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনধাতু, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনধাতু, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনধাতু, সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধধাতু, কামধাতু, ব্যাপাদধাতু, ৰিহিংসাধাতু, নেক্খম্মধাতু, অব্যাপাদধাতু, অৰিহিংসাধাতু, সুখধাতু, দুক্খধাতু, সোমনস্সধাতু, দোমনস্সধাতু, উপেক্খাধাতু, অৰিজ্জাধাতু, আরম্ভধাতু, নিক্কমধাতু, পরক্কমধাতু, হীনধাতু, মজ্ঝিমধাতু, পণীতধাতু, পথৰীধাতু, আপোধাতু, তেজোধাতু, ৰাযোধাতু, আকাসধাতু, ৰিঞ্ঞাণধাতু, সঙ্খতধাতু, অসঙ্খতধাতু, অনেকধাতুনানাধাতুলোকোতি এৰমাদযো অঞ্ঞাপি ধাতুযো দিস্সন্তি.
এৰং সতি সব্বাসং ৰসেন পরিচ্ছেদং অকত্ৰা কস্মা অট্ঠারসাতি অযমেৰ পরিচ্ছেদো কতোতি চে? সভাৰতো ৰিজ্জমানানং সব্বধাতূনং তদন্তোগধত্তা. রূপধাতুযেৰ হি আভাধাতু. সুভধাতু পন রূপাদিপ্পটিবদ্ধা. কস্মা? সুভনিমিত্তত্তা. সুভনিমিত্তঞ্হি সুভধাতু. তঞ্চ রূপাদিৰিনিমুত্তং ন ৰিজ্জতি, কুসলৰিপাকারম্মণা ৰা রূপাদযো এৰ সুভধাতূতি রূপাদিমত্তমেৰেসা. আকাসানঞ্চাযতনধাতুআদীসু চিত্তং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. সেসা ধম্মা ধম্মধাতু. সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধধাতু পন সভাৰতো নত্থি; ধাতুদ্ৰযনিরোধমত্তমেৰ হি সা. কামধাতু ধম্মধাতুমত্তং ৰা হোতি, যথাহ ‘‘তত্থ কতমা কামধাতু? কামপটিসংযুত্তো তক্কো …পে… মিচ্ছাসঙ্কপ্পো’’তি; অট্ঠারসপি ধাতুযো ৰা, যথাহ ‘‘হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং কত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তিদেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা, রূপা, ৰেদনা, সঞ্ঞা, সঙ্খারা, ৰিঞ্ঞাণং – অযং ৰুচ্চতি কামধাতূ’’তি. নেক্খম্মধাতু ধম্মধাতু এৰ; ‘‘সব্বেপি কুসলা ধম্মা নেক্খম্মধাতূ’’তি ৰা ৰচনতো মনোৰিঞ্ঞাণধাতুপি হোতিযেৰ. ব্যাপাদৰিহিংসাঅব্যাপাদঅৰিহিংসাসুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সুপেক্খাঅৰিজ্জাআরম্ভনিক্কমপরক্কমধাতুযো ধম্মধাতুযেৰ.
হীনমজ্ঝিমপণীতধাতুযো অট্ঠারসধাতুমত্তমেৰ. হীনা হি চক্খাদযো হীনধাতু. মজ্ঝিমপণীতা চক্খাদযো মজ্ঝিমা চেৰ পণীতা চ ধাতূ. নিপ্পরিযাযেন পন অকুসলা ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো হীনধাতু. লোকিযা কুসলাব্যাকতা উভোপি চক্খুধাতুআদযো চ মজ্ঝিমধাতু. লোকুত্তরা পন ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো পণীতধাতু. পথৰীতেজোৰাযোধাতুযো ফোট্ঠব্বধাতুযেৰ. আপোধাতু আকাসধাতু চ ধম্মধাতুযেৰ. ৰিঞ্ঞাণধাতু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিসত্তৰিঞ্ঞাণধাতুসঙ্খেপোযেৰ. সত্তরস ধাতুযো ধম্মধাতুএকদেসো চ সঙ্খতধাতু. অসঙ্খতধাতু পন ধম্মধাতুএকদেসোৰ. অনেকধাতুনানাধাতুলোকো পন অট্ঠারসধাতুপ্পভেদমত্তমেৰাতি. ইতি সভাৰতো ৰিজ্জমানানং সব্বধাতূনং তদন্তোগধত্তা অট্ঠারসেৰ ৰুত্তাতি.
অপিচ ৰিজাননসভাৰে ৰিঞ্ঞাণে জীৰসঞ্ঞীনং জীৰসঞ্ঞাসমূহনত্থম্পি অট্ঠারসেৰ ৰুত্তা. সন্তি হি সত্তা ৰিজাননসভাৰে ৰিঞ্ঞাণে জীৰসঞ্ঞিনো. তেসং চক্খুসোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভেদেন তস্সা অনেকত্তং, চক্খুরূপাদিপচ্চযাযত্তৰুত্তিতায অনিচ্চতঞ্চ পকাসেত্ৰা দীঘরত্তানুসযিতং জীৰসঞ্ঞং সমূহনিতুকামেন ভগৰতা অট্ঠারস ধাতুযো পকাসিতা. কিঞ্চ ভিয্যো? তথা ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন; যে চ ইমায নাতিসঙ্খেপৰিত্থারায দেসনায ৰেনেয্যা সত্তা, তদজ্ঝাসযৰসেন চ অট্ঠারসেৰ পকাসিতা.
সঙ্খেপৰিত্থারনযেন তথা তথা হি,
ধম্মং পকাসযতি এস যথা যথাস্স;
সদ্ধম্মতেজৰিহতং ৰিলযং খণেন,
ৰেনেয্যসত্তহদযেসু তমো পযাতীতি.
এৰমেত্থ ‘তাৰত্ৰতো’ ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘সঙ্খতো’তি চক্খুধাতু তাৰ জাতিতো একো ধম্মোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি চক্খুপসাদৰসেন. তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযরূপসদ্দগন্ধরসধাতুযো সোতপসাদাদিৰসেন. ফোট্ঠব্বধাতু পন পথৰীতেজোৰাযোৰসেন তযো ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু কুসলাকুসলৰিপাকৰসেন দ্ৰে ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. তথা সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণধাতুযো. মনোধাতু পন পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনকুসলাকুসলৰিপাকসম্পটিচ্ছনৰসেন তযো ধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. ধম্মধাতু তিণ্ণং অরূপক্খন্ধানং, সোল়সন্নং সুখুমরূপানং, অসঙ্খতায চ ধাতুযা ৰসেন ৰীসতিধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু সেসকুসলাকুসলাব্যাকতৰিঞ্ঞাণৰসেন ছসত্ততিধম্মাতি সঙ্খং গচ্ছতীতি এৰমেত্থ ‘সঙ্খতো’ ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
‘পচ্চযা’তি চক্খুধাতুআদীনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদীসু পচ্চযতো ৰেদিতব্বো ৰিনিচ্ছযো. সো পনেতেসং পচ্চযভাৰো নিদ্দেসৰারে আৰি ভৰিস্সতি.
‘দট্ঠব্বা’তি দট্ঠব্বতোপেত্থ ৰিনিচ্ছযো ৰেদিতব্বোতি অত্থো. সব্বা এৰ হি সঙ্খতা ধাতুযো পুব্বন্তাপরন্তৰিৰিত্ততো, ধুৰসুভসুখত্তভাৰসুঞ্ঞতো, পচ্চযাযত্তৰুত্তিতো চ দট্ঠব্বা. ৰিসেসতো পনেত্থ ভেরিতলং ৰিয চক্খুধাতু দট্ঠব্বা, দণ্ডো ৰিয রূপধাতু, সদ্দো ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. তথা আদাসতলং ৰিয চক্খুধাতু, মুখং ৰিয রূপধাতু, মুখনিমিত্তং ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. অথ ৰা উচ্ছুতিলানি ৰিয চক্খুধাতু, যন্তচক্কযট্ঠি ৰিয রূপধাতু, উচ্ছুরসতেলানি ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. তথা অধরারণী ৰিয চক্খুধাতু, উত্তরারণী ৰিয রূপধাতু, অগ্গি ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. এস নযো সোতধাতুআদীসুপি.
মনোধাতু পন যথাসম্ভৰতো চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদীনং পুরেচরানুচরা ৰিয দট্ঠব্বা. ধম্মধাতুযা ৰেদনাক্খন্ধো সল্লমিৰ সূলমিৰ চ দট্ঠব্বো; সঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধা ৰেদনাসল্লসূলযোগা আতুরা ৰিয; পুথুজ্জনানং ৰা সঞ্ঞা আসাদুক্খজননতো রিত্তমুট্ঠি ৰিয, অযথাভুচ্চনিমিত্তগ্গাহকতো ৰনমিগো ৰিয; সঙ্খারা পটিসন্ধিযং পক্খিপনতো অঙ্গারকাসুযং খিপনকপুরিসো ৰিয, জাতিদুক্খানুবন্ধনতো রাজপুরিসানুবন্ধচোরা ৰিয, সব্বানত্থাৰহস্স খন্ধসন্তানস্স হেতুতো ৰিসরুক্খবীজানি ৰিয; রূপং নানাৰিধূপদ্দৰনিমিত্ততো খুরচক্কং ৰিয দট্ঠব্বং.
অসঙ্খতা পন ধাতু অমততো সন্ততো খেমতো চ দট্ঠব্বা. কস্মা? সব্বানত্থপটিপক্খভূতত্তা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু গহিতারম্মণং মুঞ্চিত্ৰাপি অঞ্ঞং গহেত্ৰাৰ পৰতনতো ৰনমক্কটো ৰিয, দুদ্দমনতো অস্সখল়ুঙ্কো ৰিয, যত্থকামনিপাতিতো ৰেহাসং খিত্তদণ্ডো ৰিয, লোভদোসাদিনানপ্পকারকিলেসযোগতো রঙ্গনটো ৰিয দট্ঠব্বোতি.
১৮৪. নিদ্দেসৰারে চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চাতি ইদঞ্চ দ্ৰযং পটিচ্চ অঞ্ঞঞ্চ কিরিযামনোধাতুঞ্চেৰ সম্পযুত্তখন্ধত্তযঞ্চাতি অত্থো. চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা হি চক্খু নিস্সযপচ্চযো হোতি, রূপং আরম্মণপচ্চযো, কিরিযমনোধাতু ৰিগতপচ্চযো, তযো অরূপক্খন্ধা সহজাতপচ্চযো. তস্মা এসা চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু ইমে চত্তারো পটিচ্চ উপ্পজ্জতি নাম. সোতঞ্চ পটিচ্চাতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
নিরুদ্ধসমনন্তরাতি নিরুদ্ধায সমনন্তরা. তজ্জা মনোধাতূতি তস্মিং আরম্মণে জাতা কুসলাকুসলৰিপাকতো দুৰিধা মনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চা. সব্বধম্মেসু ৰা পন পঠমসমন্নাহারোতি এতেসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু সব্বধম্মেসু উপ্পজ্জমানেসু পঠমসমন্নাহারো; চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদীনং ৰা আরম্মণসঙ্খাতেসু সব্বধম্মেসু পঠমসমন্নাহারোতি অযমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. এতেন পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনকিচ্চা কিরিযমনোধাতু গহিতাতি ৰেদিতব্বা.
মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরাতি এত্থ পি-কারো সম্পিণ্ডনত্থো. তস্মা মনোধাতুযাপি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাপীতি অযমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. তেন যা চ ৰিপাকমনোধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধায সমনন্তরা উপ্পজ্জতি সন্তীরণকিচ্চা ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু, যা চ তস্সা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধায সমনন্তরা উপ্পজ্জতি ৰোট্ঠব্বনকিচ্চা কিরিযমনোৰিঞ্ঞাণধাতু, যা চ তস্সা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধায সমনন্তরা উপ্পজ্জতি জৰনকিচ্চা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু – তা সব্বাপি কথিতা হোতীতি ৰেদিতব্বা. মনঞ্চ পটিচ্চাতি ভৰঙ্গমনং. ধম্মে চাতি চতুভূমিকধম্মারম্মণং. উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণন্তি সহাৰজ্জনকং জৰনং নিব্বত্ততি.
ইমস্মিং পন ঠানে হত্থে গহিতপঞ্হং নাম গণ্হিংসু. মহাধম্মরক্খিতত্থেরো কির নাম দীঘভাণকাভযত্থেরং হত্থে গহেত্ৰা আহ – ‘পটিচ্চাতি নাম আগতট্ঠানে আৰজ্জনং ৰিসুং ন কাতব্বং, ভৰঙ্গনিস্সিতকমেৰ কাতব্ব’ন্তি. তস্মা ইধ মনোতি সহাৰজ্জনকং ভৰঙ্গং. মনোৰিঞ্ঞাণন্তি জৰনমনোৰিঞ্ঞাণং. ইমস্মিং পন অভিধম্মভাজনীযে সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা, দ্ৰে চতুভূমিকা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা কথিতাতি.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা.