১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা

১৫৪. ইদানি তদনন্তরে আযতনৰিভঙ্গনিদ্দেসে সুত্তন্তভাজনীযং তাৰ দস্সেন্তো দ্ৰাদসাযতনানি চক্খাযতনং রূপাযতনন্তিআদিমাহ. তত্থ পাল়িমুত্তকেন তাৰ নযেন –

অত্থলক্খণতাৰত্ৰ, কমসঙ্খেপৰিত্থারা;

তথা দট্ঠব্বতো চেৰ, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

তত্থ ৰিসেসতো তাৰ চক্খতীতি চক্খু; রূপং অস্সাদেতি, ৰিভাৰেতি চাতি অত্থো. রূপযতীতি রূপং; ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি অত্থো. সুণাতীতি সোতং. সপ্পতীতি সদ্দো; উদাহরিযতীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং. গন্ধযতীতি গন্ধো; অত্তনো ৰত্থুং সূচযতীতি অত্থো. জীৰিতং অৰ্হাযতীতি জিৰ্হা. রসন্তি তং সত্তাতি রসো; অস্সাদেন্তীতি অত্থো. কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযোতি কাযো. আযোতি উপ্পত্তিদেসো. ফুসীযতীতি ফোট্ঠব্বং. মনতীতি মনো. অত্তনো লক্খণং ধারযন্তীতি ধম্মা.

অৰিসেসতো পন আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনন্তি ৰেদিতব্বং. চক্খুরূপাদীসু হি তংতংদ্ৰারারম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৰনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উট্ঠহন্তি ঘট্টেন্তি ৰাযমন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তে চ পন আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি ৰিত্থারেন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ইদঞ্চ অনমতগ্গে সংসারে পৰত্তং অতীৰ আযতং সংসারদুক্খং যাৰ ন নিৰত্ততি তাৰ নযন্তেৰ, পৰত্তযন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ইতি সব্বেপি মে ধম্মা আযতনতো আযানং তননতো আযতস্স চ নযনতো ‘আযতনং আযতন’ন্তি ৰুচ্চন্তি.

অপিচ নিৰাসট্ঠানট্ঠেন, আকরট্ঠেন, সমোসরণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, কারণট্ঠেন চ আযতনং ৰেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘‘ইস্সরাযতনং ৰাসুদেৰাযতন’’ন্তিআদীসু নিৰাসট্ঠানং আযতনন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘সুৰণ্ণাযতনং রজতাযতন’’ন্তিআদীসু আকরো. সাসনে পন ‘‘মনোরমে আযতনে সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসরণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.২৩) কারণং.

চক্খুরূপাদীসু চাপি তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা নিৰসন্তি তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি চক্খাদযো নেসং নিৰাসনট্ঠানং. চক্খাদীসু চ তে আকিণ্ণা তং নিস্সিতত্তা তদারম্মণত্তা চাতি চক্খাদযো নেসং আকরো. চক্খাদযো চ নেসং সমোসরণট্ঠানং, তত্থ তত্থ ৰত্থুদ্ৰারারম্মণৰসেন সমোসরণতো. চক্খাদযো চ নেসং সঞ্জাতিদেসো; তং নিস্সযারম্মণভাৰেন তত্থেৰ উপ্পত্তিতো. চক্খাদযো চ নেসং কারণং, তেসং অভাৰে অভাৰতোতি. ইতি নিৰাসট্ঠানট্ঠেন, আকরট্ঠেন, সমোসরণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিদেসট্ঠেন, কারণট্ঠেনাতি ইমেহি কারণেহি এতে ধম্মা ‘আযতনং আযতন’ন্তি ৰুচ্চন্তি. তস্মা যথাৰুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং…পে… ধম্মা চ তে আযতনঞ্চাতি ধম্মাযতনন্তি এৰং তাৰেত্থ ‘অত্থতো’ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

‘লক্খণতো’তি চক্খাদীনং লক্খণতোপেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো. তানি চ পন নেসং লক্খণানি হেট্ঠা রূপকণ্ডনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.

‘তাৰত্ৰতো’তি তাৰভাৰতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – চক্খাদযোপি হি ধম্মা এৰ. এৰং সতি ধম্মাযতনমিচ্চেৰ অৰত্ৰা কস্মা দ্ৰাদসাযতনানি ৰুত্তানীতি চে? ছ ৰিঞ্ঞাণকাযুপ্পত্তিদ্ৰারারম্মণৰৰত্থানতো. ইধ ছন্নং ৰিঞ্ঞাণকাযানং দ্ৰারভাৰেন আরম্মণভাৰেন চ ৰৰত্থানতো অযমেৰ তেসং ভেদো হোতীতি দ্ৰাদস ৰুত্তানি. চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিপরিযাপন্নস্স হি ৰিঞ্ঞাণকাযস্স চক্খাযতনমেৰ উপ্পত্তিদ্ৰারং, রূপাযতনমেৰ চারম্মণং. তথা ইতরানি ইতরেসং. ছট্ঠস্স পন ভৰঙ্গমনসঙ্খাতো মনাযতনেকদেসোৰ উপ্পত্তিদ্ৰারং, অসাধারণঞ্চ ধম্মাযতনং আরম্মণন্তি. ইতি ছন্নং ৰিঞ্ঞাণকাযানং উপ্পত্তিদ্ৰারারম্মণৰৰত্থানতো দ্ৰাদস ৰুত্তানীতি. এৰমেত্থ ‘তাৰত্ৰতো’ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

‘কমতো’তি ইধাপি পুব্বে ৰুত্তেসু উপ্পত্তিক্কমাদীসু দেসনাক্কমোৰ যুজ্জতি. অজ্ঝত্তিকেসু হি আযতনেসু সনিদস্সনসপ্পটিঘৰিসযত্তা চক্খাযতনং পাকটন্তি পঠমং দেসিতং. ততো অনিদস্সনসপ্পটিঘৰিসযানি সোতাযতনাদীনি. অথ ৰা দস্সনানুত্তরিযসৰনানুত্তরিযহেতুভাৰেন বহূপকারত্তা অজ্ঝত্তিকেসু চক্খাযতনসোতাযতনানি পঠমং দেসিতানি. ততো ঘানাযতনাদীনি তীণি. পঞ্চন্নম্পি গোচরৰিসযত্তা অন্তে মনাযতনং. চক্খাদীনং পন গোচরত্তা তস্স তস্স অনন্তরানি বাহিরেসু রূপাযতনাদীনি. অপিচ ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকারণৰৰত্থানতোপি অযমেৰ তেসং কমো ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ৩.৪২১) এৰং ‘কমতো’পেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

‘সঙ্খেপৰিত্থারা’তি সঙ্খেপতো হি মনাযতনস্স চেৰ ধম্মাযতনেকদেসস্স চ নামেন, তদৰসেসানঞ্চ আযতনানং রূপেন সঙ্গহিতত্তা দ্ৰাদসাপি আযতনানি নামরূপমত্তমেৰ হোন্তি.

ৰিত্থারতো পন অজ্ঝত্তিকেসু তাৰ চক্খাযতনং জাতিৰসেন চক্খুপসাদমত্তমেৰ, পচ্চযগতিনিকাযপুগ্গলভেদতো পন অনন্তপ্পভেদং. তথা সোতাযতনাদীনি চত্তারি. মনাযতনং তেভূমককুসলাকুসলৰিপাককিরিযৰিঞ্ঞাণভেদেন একাসীতিপ্পভেদং, ৰত্থুপটিপদাদিভেদতো পন অনন্তপ্পভেদং. রূপগন্ধরসাযতনানি সমুট্ঠানভেদতো চতুপ্পভেদানি, সদ্দাযতনং দ্ৰিপ্পভেদং. সভাগৰিসভাগভেদতো পন সব্বানিপি অনন্তপ্পভেদানি. ফোট্ঠব্বাযতনং পথৰীধাতুতেজোধাতুৰাযোধাতুৰসেন তিপ্পভেদং, সমুট্ঠানতো চতুপ্পভেদং, সভাগৰিসভাগতো অনেকপ্পভেদং. ধম্মাযতনং তেভূমকধম্মারম্মণৰসেন অনেকপ্পভেদন্তি. এৰং সঙ্খেপৰিত্থারা ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.

‘দট্ঠব্বতো’তি এত্থ পন সব্বানেৰেতানি আযতনানি অনাগমনতো অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. ন হি তানি পুব্বে উদযা কুতোচি আগচ্ছন্তি, নাপি উদ্ধং ৰযা কুহিঞ্চি গচ্ছন্তি; অথ খো পুব্বে উদযা অপ্পটিলদ্ধসভাৰানি, উদ্ধং ৰযা পরিভিন্নসভাৰানি, পুব্বন্তাপরন্তৰেমজ্ঝে পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায অৰসানি পৰত্তন্তি. তস্মা অনাগমনতো অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. তথা নিরীহতো অব্যাপারতো চ. ন হি চক্খুরূপাদীনং এৰং হোতি – ‘অহো ৰত অম্হাকং সামগ্গিযা ৰিঞ্ঞাণং নাম উপ্পজ্জেয্যা’তি, ন চ তানি ৰিঞ্ঞাণুপ্পাদনত্থং দ্ৰারভাৰেন ৰত্থুভাৰেন আরম্মণভাৰেন ৰা ঈহন্তি, ন ব্যাপারমাপজ্জন্তি; অথ খো ধম্মতাৰেসা যং চক্খুরূপাদীনং সামগ্গিযং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি সম্ভৰন্তি. তস্মা নিরীহতো অব্যাপারতো চ দট্ঠব্বানি. অপিচ অজ্ঝত্তিকানি সুঞ্ঞগামো ৰিয দট্ঠব্বানি ধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহিতত্তা, বাহিরানি গামঘাতকচোরা ৰিয অজ্ঝত্তিকানং অভিঘাতকত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘চক্খু, ভিক্খৰে, হঞ্ঞতি মনাপামনাপেহি রূপেহীতি ৰিত্থারো. অপিচ অজ্ঝত্তিকানি ছ পাণকা ৰিয দট্ঠব্বানি, বাহিরানি তেসং গোচরা ৰিযাতি. এৰম্পেত্থ ‘দট্ঠব্বতো’ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযোতি.

ইদানি তেসং ৰিপস্সিতব্বাকারং দস্সেতুং চক্খুং অনিচ্চন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ চক্খু তাৰ হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চন্তি ৰেদিতব্বং. অপরেহিপি চতূহি কারণেহি অনিচ্চং – উপ্পাদৰযৰন্ততো, ৰিপরিণামতো, তাৰকালিকতো, নিচ্চপটিক্খেপতোতি.

তদেৰ পটিপীল়নট্ঠেন দুক্খং. যস্মা ৰা এতং উপ্পন্নং ঠিতিং পাপুণাতি, ঠিতিযং জরায কিলমতি, জরং পত্ৰা অৰস্সং ভিজ্জতি; তস্মা অভিণ্হসম্পটিপীল়নতো, দুক্খমতো, দুক্খৰত্থুতো, সুখপটিক্খেপতোতি ইমেহি চতূহি কারণেহি দুক্খং.

অৰসৰত্তনট্ঠেন পন অনত্তা. যস্মা ৰা এতং উপ্পন্নং ঠিতিং মা পাপুণাতু, ঠানপ্পত্তং মা জিরতু, জরপ্পতং মা ভিজ্জতূতি ইমেসু তীসু ঠানেসু কস্সচি ৰসৰত্তিভাৰো নত্থি, সুঞ্ঞং তেন ৰসৰত্তনাকারেন; তস্মা সুঞ্ঞতো, অস্সামিকতো, অকামকারিযতো, অত্তপটিক্খেপতোতি ইমেহি চতূহি কারণেহি অনত্তা.

ৰিভৰগতিকতো, পুব্বাপরৰসেন ভৰসঙ্কন্তিগমনতো, পকতিভাৰৰিজহনতো চ ৰিপরিণামধম্মং. ইদং অনিচ্চৰেৰচনমেৰ. রূপা অনিচ্চাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. অপিচেত্থ ঠপেত্ৰা চক্খুং তেভূমকধম্মা অনিচ্চা, নো চক্খু. চক্খু পন চক্খু চেৰ অনিচ্চঞ্চ. তথা সেসধম্মা দুক্খা, নো চক্খু. চক্খু পন চক্খু চেৰ দুক্খঞ্চ. সেসধম্মা অনত্তা, নো চক্খু. চক্খু পন চক্খু চেৰ অনত্তা চাতি. রূপাদীসুপি এসেৰ নযো.

ইমস্মিং পন সুত্তন্তভাজনীযে তথাগতেন কিং দস্সিতন্তি? দ্ৰাদসন্নং আযতনানং অনত্তলক্খণং. সম্মাসম্বুদ্ধো হি অনত্তলক্খণং দস্সেন্তো অনিচ্চেন ৰা দস্সেতি, দুক্খেন ৰা, অনিচ্চদুক্খেহি ৰা. তত্থ ‘‘চক্খু, অত্তাতি যো ৰদেয্য, তং ন উপপজ্জতি. চক্খুস্স উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – চক্খু অত্তাতি যো ৰদেয্য ইতি চক্খু অনত্তা’’তি (ম. নি. ৩.৪২২). ইমস্মিং সুত্তে অনিচ্চেন অনত্তলক্খণং দস্সেসি. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা. রূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৰে, অত্তা অভৰিস্স, ন যিদং রূপং আবাধায সংৰত্তেয্য; লব্ভেথ চ রূপে – এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসীতি. যস্মা চ খো, ভিক্খৰে, রূপং অনত্তা তস্মা রূপং আবাধায সংৰত্ততি; ন চ লব্ভতি রূপে – এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’তি (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৰ. ২০) ইমস্মিং সুত্তে দুক্খেন অনত্তলক্খণং দস্সেসি. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা, যদনত্তা তং নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১৫) অনিচ্চদুক্খেহি অনত্তলক্খণং দস্সেসি. কস্মা? অনিচ্চদুক্খানং পাকটত্তা.

হত্থতো হি তট্টকে ৰা সরকে ৰা কিস্মিঞ্চিদেৰ ৰা পতিত্ৰা ভিন্নে ‘অহো অনিচ্চ’ন্তি ৰদন্তি. এৰং অনিচ্চং পাকটং নাম. অত্তভাৰস্মিং পন গণ্ডপিল়কাদীসু ৰা উট্ঠিতাসু খাণুকণ্টকাদীহি ৰা ৰিদ্ধাসু ‘অহো দুক্খ’ন্তি ৰদন্তি. এৰং দুক্খং পাকটং নাম. অনত্তলক্খণং অপাকটং অন্ধকারং অৰিভূতং দুপ্পটিৰিজ্ঝং দুদ্দীপনং দুপ্পঞ্ঞাপনং. অনিচ্চদুক্খলক্খণানি উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা পঞ্ঞাযন্তি. অনত্তলক্খণং ৰিনা বুদ্ধুপ্পাদা ন পঞ্ঞাযতি, বুদ্ধুপ্পাদেযেৰ পঞ্ঞাযতি. মহিদ্ধিকা হি মহানুভাৰা তাপসপরিব্বাজকা সরভঙ্গসত্থারাদযোপি ‘অনিচ্চং দুক্খ’ন্তি ৰত্তুং সক্কোন্তি, ‘অনত্তা’তি ৰত্তুং ন সক্কোন্তি. সচে হি তে সম্পত্তপরিসায অনত্তাতি ৰত্তুং সক্কুণেয্যুং, সম্পত্তপরিসায মগ্গফলপটিৰেধো ভৰেয্য. অনত্তলক্খণপঞ্ঞাপনঞ্হি অঞ্ঞস্স কস্সচি অৰিসযো, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানমেৰ ৰিসযো. এৰমেতং অনত্তলক্খণং অপাকটং. তস্মা সত্থা অনত্তলক্খণং দস্সেন্তো অনিচ্চেন ৰা দস্সেসি, দুক্খেন ৰা, অনিচ্চদুক্খেহি ৰা. ইধ পন তং অনিচ্চদুক্খেহি দস্সেসীতি ৰেদিতব্বং.

ইমানি পন লক্খণানি কিস্স অমনসিকারা অপ্পটিৰেধা, কেন পটিচ্ছন্নত্তা, ন উপট্ঠহন্তি? অনিচ্চলক্খণং তাৰ উদযব্বযানং অমনসিকারা অপ্পটিৰেধা, সন্ততিযা পটিচ্ছন্নত্তা, ন উপট্ঠাতি. দুক্খলক্খণং অভিণ্হসম্পটিপীল়নস্স অমনসিকারা অপ্পটিৰেধা, ইরিযাপথেহি পটিচ্ছন্নত্তা, ন উপট্ঠাতি. অনত্তলক্খণং নানাধাতুৰিনিব্ভোগস্স অমনসিকারা অপ্পটিৰেধা, ঘনেন পটিচ্ছন্নত্তা, ন উপট্ঠাতি. উদযব্বযং পন পরিগ্গহেত্ৰা সন্ততিযা ৰিকোপিতায অনিচ্চলক্খণং যাথাৰসরসতো উপট্ঠাতি. অভিণ্হসম্পটিপীল়নং মনসিকত্ৰা ইরিযাপথে উগ্ঘাটিতে দুক্খলক্খণং যাথাৰসরসতো উপট্ঠাতি. নানাধাতুযো ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ঘনৰিনিব্ভোগে কতে অনত্তলক্খণং যাথাৰসরসতো উপট্ঠাতি.

এত্থ চ অনিচ্চং অনিচ্চলক্খণং, দুক্খং দুক্খলক্খণং, অনত্তা অনত্তলক্খণন্তি অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তত্থ অনিচ্চন্তি খন্ধপঞ্চকং. কস্মা? উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তভাৰা, হুত্ৰা অভাৰতো ৰা; উপ্পাদৰযঞ্ঞথত্তং অনিচ্চলক্খণং, হুত্ৰা অভাৰসঙ্খাতো আকারৰিকারো ৰা. ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি ৰচনতো পন তদেৰ খন্ধপঞ্চকং দুক্খং. কস্মা? অভিণ্হসম্পটিপীল়নতো; অভিণ্হসম্পটিপীল়নাকারো দুক্খলক্খণং. ‘‘যং দুক্খং তং অনত্তা’’তি পন ৰচনতো তদেৰ খন্ধপঞ্চকং অনত্তা. কস্মা? অৰসৰত্তনতো; অৰসৰত্তনাকারো অনত্তলক্খণং. ইতি অঞ্ঞদেৰ অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, অঞ্ঞানি অনিচ্চদুক্খানত্তলক্খণানি. পঞ্চক্খন্ধা, দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযোতি ইদঞ্হি সব্বম্পি অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা নাম. ৰুত্তপ্পকারাকারৰিকারা অনিচ্চদুক্খানত্তলক্খণানীতি.

সঙ্খেপতো পনেত্থ দসাযতনানি কামাৰচরানি, দ্ৰে তেভূমকানি. সব্বেসুপি সম্মসনচারো কথিতোতি ৰেদিতব্বো.

সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা.