২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
১৫৫. অভিধম্মভাজনীযে যথা হেট্ঠা ৰিপস্সকানং উপকারত্থায ‘‘চক্খাযতনং রূপাযতন’’ন্তি যুগলতো আযতনানি ৰুত্তানি, তথা অৰত্ৰা অজ্ঝত্তিকবাহিরানং সব্বাকারতো সভাৰদস্সনত্থং ‘‘চক্খাযতনং সোতাযতন’’ন্তি এৰং অজ্ঝত্তিকবাহিরৰৰত্থাননযেন ৰুত্তানি.
১৫৬. তেসং নিদ্দেসৰারে তত্থ কতমং চক্খাযতনন্তিআদীনি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
১৬৭. যং পনেতং ধম্মাযতননিদ্দেসে ‘‘তত্থ কতমা অসঙ্খতা ধাতু? রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি ৰুত্তং, তত্রাযমত্থো – অসঙ্খতা ধাতূতি অসঙ্খতসভাৰং নিব্বানং. যস্মা পনেতং আগম্ম রাগাদযো খীযন্তি, তস্মা রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৰুত্তং. অযমেত্থ আচরিযানং সমানত্থকথা.
ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ‘পাটিযেক্কং নিব্বানং নাম নত্থি, কিলেসক্খযোৰ নিব্বান’ন্তি. ‘সুত্তং আহরা’তি চ ৰুত্তে ‘‘নিব্বানং নিব্বানন্তি খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ৰুচ্চতি; কতমং নু খো, আৰুসো, নিব্বানন্তি? যো খো, আৰুসো, রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো – ইদং ৰুচ্চতি নিব্বান’’ন্তি এতং জম্বুখাদকসুত্তং আহরিত্ৰা ‘ইমিনা সুত্তেন ৰেদিতব্বং পাটিযেক্কং নিব্বানং নাম নত্থি, কিলেসক্খযোৰ নিব্বান’ন্তি আহ. সো ৰত্তব্বো – ‘কিং পন যথা চেতং সুত্তং তথা অত্থো’তি? অদ্ধা ৰক্খতি – ‘আম, নত্থি সুত্ততো মুঞ্চিত্ৰা অত্থো’তি. ততো ৰত্তব্বো – ‘ইদং তাৰ তে সুত্তং আভতং; অনন্তরসুত্তং আহরা’তি. অনন্তরসুত্তং নাম – ‘‘অরহত্তং অরহত্তন্তি, আৰুসো সারিপুত্ত, ৰুচ্চতি; কতমং নু খো, আৰুসো, অরহত্তন্তি? যো খো, আৰুসো, রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো – ইদং ৰুচ্চতি অরহত্ত’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩১৫) ইদং তস্সেৰানন্তরং আভতসুত্তং.
ইমস্মিং পন নং আভতে আহংসু – ‘নিব্বানং নাম ধম্মাযতনপরিযাপন্নো ধম্মো, অরহত্তং চত্তারো খন্ধা. নিব্বানং সচ্ছিকত্ৰা ৰিহরন্তো ধম্মসেনাপতি নিব্বানং পুচ্ছিতোপি অরহত্তং পুচ্ছিতোপি কিলেসক্খযমেৰ আহ. কিং পন নিব্বানঞ্চ অরহত্তঞ্চ একং উদাহু নান’ন্তি? ‘একং ৰা হোতু নানং ৰা. কো এত্থ তযা অতিবহুং চুণ্ণীকরণং করোন্তেন অত্থো’? ‘ন ত্ৰং একং নানং জানাসীতি. ননু ঞাতে সাধু হোতী’তি এৰং পুনপ্পুনং পুচ্ছিতো ৰঞ্চেতুং অসক্কোন্তো আহ – ‘রাগাদীনং খীণন্তে উপ্পন্নত্তা অরহত্তং রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’তি ৰুচ্চতীতি. ততো নং আহংসু – ‘মহাকম্মং তে কতং. লঞ্জং দত্ৰাপি তং ৰদাপেন্তো এতদেৰ ৰদাপেয্য. যথেৰ চ তে এতং ৰিভজিত্ৰা কথিতং, এৰং ইদম্পি সল্লক্খেহি – নিব্বানঞ্হি আগম্ম রাগাদযো খীণাতি নিব্বানং রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৰুত্তং. তীণিপি হি এতানি নিব্বানস্সেৰ অধিৰচনানী’তি.
সচে এৰং ৰুত্তে সঞ্ঞত্তিং গচ্ছতি ইচ্চেতং কুসলং; নো চে, বহুনিব্বানতায কারেতব্বো. কথং? এৰং তাৰ পুচ্ছিতব্বো – ‘রাগক্খযো নাম রাগস্সেৰ খযো উদাহু দোসমোহানম্পি? দোসক্খযো নাম দোসস্সেৰ খযো উদাহু রাগমোহানম্পি? মোহক্খযো নাম মোহস্সেৰ খযো উদাহু রাগদোসানম্পী’তি? অদ্ধা ৰক্খতি – ‘রাগক্খযো নাম রাগস্সেৰ খযো, দোসক্খযো নাম দোসস্সেৰ খযো, মোহক্খযো নাম মোহস্সেৰ খযো’তি.
ততো ৰত্তব্বো – ‘তৰ ৰাদে রাগক্খযো একং নিব্বানং হোতি, দোসক্খযো একং, মোহক্খযো একং; তিণ্ণং অকুসলমূলানং খযে তীণি নিব্বানানি হোন্তি, চতুন্নং উপাদানানং খযে চত্তারি, পঞ্চন্নং নীৰরণানং খযে পঞ্চ, ছন্নং তণ্হাকাযানং খযে ছ, সত্তন্নং অনুসযানং খযে সত্ত, অট্ঠন্নং মিচ্ছত্তানং খযে অট্ঠ, নৰন্নং তণ্হামূলকধম্মানং খযে নৰ, দসন্নং সংযোজনানং খযে দস, দিযড্ঢকিলেসসহস্সস্স খযে পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং নিব্বানন্তি বহূনি নিব্বানানি হোন্তি. নত্থি পন তে নিব্বানানং পমাণন্তি. এৰং পন অগ্গহেত্ৰা নিব্বানং আগম্ম রাগাদযো খীণাতি একমেৰ নিব্বানং রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৰুচ্চতি. তীণিপি হেতানি নিব্বানস্সেৰ অধিৰচনানীতি গণ্হ’.
সচে পন এৰং ৰুত্তেপি ন সল্লক্খেতি, ওল়ারিকতায কারেতব্বো. কথং? ‘অন্ধবালা হি অচ্ছদীপিমিগমক্কটাদযোপি কিলেসপরিযুট্ঠিতা ৰত্থুং পটিসেৰন্তি. অথ নেসং পটিসেৰনপরিযন্তে কিলেসো ৰূপসম্মতি. তৰ ৰাদে অচ্ছদীপিমিগমক্কটাদযো নিব্বানপ্পত্তা নাম হোন্তি. ওল়ারিকং ৰত তে নিব্বানং থূলং, কণ্ণেহি পিল়ন্ধিতুং ন সক্কাতি. এৰং পন অগ্গহেত্ৰা নিব্বানং আগম্ম রাগাদযো খীণাতি একমেৰ নিব্বানং রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৰুচ্চতি. তীণিপি হেতানি নিব্বানস্সেৰ অধিৰচনানীতি গণ্হ’.
সচে পন এৰং ৰুত্তেপি ন সল্লক্খেতি, গোত্রভুনাপি কারেতব্বো. কথং? এৰং তাৰ পুচ্ছিতব্বো – ‘ত্ৰং গোত্রভু নাম অত্থীতি ৰদেসী’তি? ‘আম ৰদামী’তি. ‘গোত্রভুক্খণে কিলেসা খীণা, খীযন্তি, খীযিস্সন্তী’তি? ন খীণা, ন খীযন্তি; অপিচ খো খীযিস্সন্তীতি. ‘গোত্রভু পন কিং আরম্মণং করোতী’তি? ‘নিব্বানং’. ‘তৰ গোত্রভুক্খণে কিলেসা ন খীণা, ন খীযন্তি; অথ খো খীযিস্সন্তি. ত্ৰং অখীণেসুযেৰ কিলেসেসু কিলেসক্খযং নিব্বানং পঞ্ঞপেসি, অপ্পহীনেসু অনুসযেসু অনুসযপ্পহানং নিব্বানং পঞ্ঞপেসি. তং তে ন সমেতি. এৰং পন অগ্গহেত্ৰা নিব্বানং আগম্ম রাগাদযো খীণাতি একমেৰ নিব্বানং রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৰুচ্চতি. তীণিপি হেতানি নিব্বানস্সেৰ অধিৰচনানীতি গণ্হ’.
সচে পন এৰং ৰুত্তেপি ন সল্লক্খেতি, মগ্গেন কারেতব্বো. কথং? এৰং তাৰ পুচ্ছিতব্বো – ‘ত্ৰং মগ্গং নাম ৰদেসী’তি? ‘আম ৰদেমী’তি. ‘মগ্গক্খণে কিলেসা খীণা, খীযন্তি, খিযিস্সন্তী’তি? জানমানো ৰক্খতি – ‘খীণাতি ৰা খীযিস্সন্তীতি ৰা ৰত্তুং ন ৰট্টতি, খীযন্তীতি ৰত্তুং ৰট্টতী’তি. ‘যদি এৰং, মগ্গস্স কিলেসক্খযং নিব্বানং কতমং? মগ্গেন খীযনককিলেসা কতমে? মগ্গো কতমং কিলেসক্খযং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা কতমে কিলেসে খেপেতি? তস্মা মা এৰং গণ্হ. নিব্বানং পন আগম্ম রাগাদযো খীণাতি একমেৰ নিব্বানং রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি ৰুচ্চতি. তীণিপি হেতানি নিব্বানস্সেৰ অধিৰচনানী’তি.
এৰং ৰুত্তে এৰমাহ – ‘ত্ৰং আগম্ম আগম্মাতি ৰদেসী’তি? ‘আম ৰদেমী’তি. ‘আগম্ম নামাতি ইদং তে কুতো লদ্ধ’ন্তি? ‘সুত্ততো লদ্ধ’ন্তি. ‘আহর সুত্ত’ন্তি. ‘‘এৰং অৰিজ্জা চ তণ্হা চ তং আগম্ম, তম্হি খীণা, তম্হি ভগ্গা, ন চ কিঞ্চি কদাচী’’তি. এৰং ৰুত্তে পরৰাদী তুণ্হীভাৰং আপন্নোতি.
ইধাপি দসাযতনানি কামাৰচরানি, দ্ৰে পন চতুভূমকানি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকানীতি ৰেদিতব্বানি.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা.