১১. মগ্গঙ্গৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা
৪৮৬. ইদানি তদনন্তরে মগ্গৰিভঙ্গে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতিআদি সব্বং সচ্চৰিভঙ্গে দুক্খনিরোধগামিনীপটিপদানিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ভাৰনাৰসেন পাটিযেক্কং দস্সিতে দুতিযনযেপি সম্মাদিট্ঠিং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতন্তিআদি সব্বং বোজ্ঝঙ্গৰিভঙ্গে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. এৰমিদং দ্ৰিন্নম্পি নযানং ৰসেন সুত্তন্তভাজনীযং লোকিযলোকুত্তরমিস্সকমেৰ কথিতং.
২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
৪৯০. অভিধম্মভাজনীযে ‘অরিযো’তি অৰত্ৰা অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি ৰুত্তং. এৰং অৰুত্তেপি অযং অরিযো এৰ. যথা হি মুদ্ধাভিসিত্তস্স রঞ্ঞো মুদ্ধাভিসিত্তায দেৰিযা কুচ্ছিস্মিং জাতো পুত্তো রাজপুত্তোতি অৰুত্তেপি রাজপুত্তোযেৰ হোতি, এৰমযম্পি অরিযোতি অৰুত্তেপি অরিযো এৰাতি ৰেদিতব্বো. সেসমিধাপি সচ্চৰিভঙ্গে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৪৯৩. পঞ্চঙ্গিকৰারেপি অট্ঠঙ্গিকোতি অৰুত্তেপি অট্ঠঙ্গিকো এৰ ৰেদিতব্বো. লোকুত্তরমগ্গো হি পঞ্চঙ্গিকো নাম নত্থি. অযমেত্থ আচরিযানং সমানত্থকথা. ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ‘‘লোকুত্তরমগ্গো অট্ঠঙ্গিকো নাম নত্থি, পঞ্চঙ্গিকোযেৰ হোতী’’তি. সো ‘‘সুত্তং আহরাহী’’তি ৰুত্তো অদ্ধা অঞ্ঞং অপস্সন্তো ইমং মহাসল়াযতনতো সুত্তপ্পদেসং আহরিস্সতি ‘‘যা তথাভূতস্স দিট্ঠি, সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. যো তথাভূতস্স সঙ্কপ্পো, ৰাযামো, সতি, যো তথাভূতস্স সমাধি, স্ৰাস্স হোতি সম্মাসমাধি. পুব্বেৰ খো পনস্স কাযকম্মং ৰচীকম্মং আজীৰো সুপরিসুদ্ধো হোতী’’তি.
ততো ‘‘এতস্স অনন্তরং সুত্তপদং আহরা’’তি ৰত্তব্বো. সচে আহরতি ইচ্চেতং কুসলং, নো চে আহরতি সযং আহরিত্ৰা ‘‘এৰমস্সাযং অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতী’’তি (ম. নি. ৩.৪৩১) ‘‘ইমিনা তে সত্থুসাসনেন ৰাদো ভিন্নো; লোকুত্তরমগ্গো পঞ্চঙ্গিকো নাম নত্থি, অট্ঠঙ্গিকোৰ হোতী’’তি ৰত্তব্বো.
ইমানি পন তীণি অঙ্গানি পুব্বে পরিসুদ্ধানি ৰত্তন্তি, লোকুত্তরমগ্গক্খণে পরিসুদ্ধতরানি হোন্তি. অথ ‘পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো’তি ইদং কিমত্থং গহিতন্তি? অতিরেককিচ্চদস্সনত্থং. যস্মিঞ্হি সমযে মিচ্ছাৰাচং পজহতি, সম্মাৰাচং পূরেতি, তস্মিং সমযে সম্মাকম্মন্তসম্মাআজীৰা নত্থি. ইমানি পঞ্চকারাপকঙ্গানেৰ মিচ্ছাৰাচং পজহন্তি; সম্মাৰাচা পন সযং ৰিরতিৰসেন পূরেতি. যস্মিং সমযে মিচ্ছাকম্মন্তং পজহতি, সম্মাকম্মন্তং পূরেতি, তস্মিং সমযে সম্মাৰাচাসম্মাআজীৰা নত্থি. ইমানি পঞ্চ কারাপকঙ্গানেৰ মিচ্ছাকম্মন্তং পজহন্তি; সম্মাকম্মন্তো পন সযং ৰিরতিৰসেন পূরেতি. যস্মিং সমযে মিচ্ছাআজীৰং পজহতি, সম্মাআজীৰং পূরেতি, তস্মিং সমযে সম্মাৰাচাসম্মাকম্মন্তা নত্থি. ইমানি পঞ্চ কারাপকঙ্গানেৰ মিচ্ছাআজীৰং পজহন্তি; সম্মাআজীৰো পন সযং ৰিরতিৰসেন পূরেতি. ইমং এতেসং পঞ্চন্নং কারাপকঙ্গানং কিচ্চাতিরেকতং দস্সেতুং পঞ্চঙ্গিকো মগ্গোতি গহিতং. লোকুত্তরমগ্গো পন অট্ঠঙ্গিকোৰ হোতি, পঞ্চঙ্গিকো নাম নত্থি.
‘‘যদি সম্মাৰাচাদীহি সদ্ধিং অট্ঠঙ্গিকোতি ৰদথ, চতস্সো সম্মাৰাচাচেতনা, তিস্সো সম্মাকম্মন্তচেতনা, সত্ত সম্মাআজীৰচেতনাতি ইমম্হা চেতনাবহুত্তা কথং মুচ্চিস্সথ? তস্মা পঞ্চঙ্গিকোৰ লোকুত্তরমগ্গো’’তি. ‘‘চেতনাবহুত্তা চ পমুচ্চিস্সাম; অট্ঠঙ্গিকোৰ লোকুত্তরমগ্গোতি চ ৰক্খাম’’. ‘‘ত্ৰং তাৰ মহাচত্তারীসকভাণকো হোসি, ন হোসী’’তি পুচ্ছিতব্বো. সচে ‘‘ন হোমী’’তি ৰদতি, ‘‘ত্ৰং অভাণকত্তা ন জানাসী’’তি ৰত্তব্বো. সচে ‘‘ভাণকোস্মী’’তি ৰদতি, ‘‘সুত্তং আহরা’’তি ৰত্তব্বো. সচে সুত্তং আহরতি ইচ্চেতং কুসলং, নো চে আহরতি সযং উপরিপণ্ণাসতো আহরিতব্বং –
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সম্মাৰাচা? সম্মাৰাচংপহং, ভিক্খৰে, দ্ৰাযং ৰদামি – অত্থি, ভিক্খৰে, সম্মাৰাচা সাসৰা পুঞ্ঞভাগিযা উপধিৰেপক্কা; অত্থি, ভিক্খৰে, সম্মাৰাচা অরিযা অনাসৰা লোকুত্তরা মগ্গঙ্গা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সম্মাৰাচা সাসৰা পুঞ্ঞভাগিযা উপধিৰেপক্কা? মুসাৰাদা ৰেরমণী, পিসুণায ৰাচায ৰেরমণী, ফরুসায ৰাচায ৰেরমণী, সম্ফপ্পলাপা ৰেরমণী – অযং, ভিক্খৰে, সম্মাৰাচা সাসৰা পুঞ্ঞভাগিযা উপধিৰেপক্কা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সম্মাৰাচা অরিযা অনাসৰা লোকুত্তরা মগ্গঙ্গা? যা খো, ভিক্খৰে, অরিযচিত্তস্স অনাসৰচিত্তস্স অরিযমগ্গসমঙ্গিনো অরিযমগ্গং ভাৰযতো চতূহি ৰচীদুচ্চরিতেহি আরতি ৰিরতি পটিৰিরতি ৰেরমণী – অযং, ভিক্খৰে, সম্মাৰাচা অরিযা অনাসৰা লোকুত্তরা মগ্গঙ্গা…পে….
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, সম্মাকম্মন্তো? সম্মাকম্মন্তংপহং, ভিক্খৰে, দ্ৰযং ৰদামি…পে… উপধিৰেপক্কো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, সম্মাকম্মন্তো অরিযো অনাসৰো লোকুত্তরো…পে….
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, সম্মাআজীৰো? সম্মাআজীৰংপহং, ভিক্খৰে, দ্ৰাযং ৰদামি…পে… উপধিৰেপক্কো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, সম্মাআজীৰো অরিযো অনাসৰো লোকুত্তরো মগ্গঙ্গো? যা খো, ভিক্খৰে, অরিযচিত্তস্স অনাসৰচিত্তস্স অরিযমগ্গসমঙ্গিনো অরিযমগ্গং ভাৰযতো মিচ্ছাআজীৰা আরতি ৰিরতি পটিৰিরতি ৰেরমণী – অযং, ভিক্খৰে, সম্মাআজীৰো অরিযো অনাসৰো লোকুত্তরো মগ্গঙ্গো’’তি (ম. নি. ৩.১৩৮ আদযো).
এৰমেত্থ চতূহি ৰচীদুচ্চরিতেহি, তীহি কাযদুচ্চরিতেহি, মিচ্ছাজীৰতো চাতি একেকাৰ ৰিরতি অরিযা অনাসৰা লোকুত্তরা মগ্গঙ্গাতি ৰুত্তা. ‘‘কুতো এত্থ চেতনাবহুত্তং? কুতো পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো? ইদং তে সুত্তং অকামকস্স লোকুত্তরমগ্গো অট্ঠঙ্গিকোতি দীপেতি’’. সচে এত্তকেন সল্লক্খেতি ইচ্চেতং কুসলং, নো চে সল্লক্খেতি অঞ্ঞানিপি কারণানি আহরিত্ৰা সঞ্ঞাপেতব্বো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘যস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৰিনযে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ন উপলব্ভতি, সমণোপি তত্থ ন উপলব্ভতি…পে… ইমস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৰিনযে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতি; ইধেৰ, সুভদ্দ, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেহি অঞ্ঞেহীতি (দী. নি. ২.২১৪).
অঞ্ঞেসুপি অনেকেসু সুত্তসতেসু অট্ঠঙ্গিকোৰ মগ্গো আগতো. কথাৰত্থুপ্পকরণেপি ৰুত্তং –
‘‘মগ্গানং অট্ঠঙ্গিকো সেট্ঠো, সচ্চানং চতুরো পদা;
ৰিরাগো সেট্ঠো ধম্মানং, দ্ৰিপদানঞ্চ চক্খুমা’’তি (কথা. ৮৭২) –
‘‘অত্থেৰ সুত্তন্তোতি’’? ‘‘আমন্তা’’‘‘তেন হি অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি. সচে পন এত্তকেনাপি সঞ্ঞত্তিং ন গচ্ছতি, ‘‘গচ্ছ, ৰিহারং পৰিসিত্ৰা যাগুং পিৰাহী’’তি উয্যোজেতব্বো. উত্তরিম্পন কারণং ৰক্খতীতি অট্ঠানমেতং. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ.
নযা পনেত্থ গণেতব্বা. অট্ঠঙ্গিকমগ্গস্মিঞ্হি একতো পুচ্ছিত্ৰা একতো ৰিস্সজ্জনে চতূসু মগ্গেসু চত্তারি নযসহস্সানি ৰিভত্তানি. পঞ্চঙ্গিকমগ্গে একতো পুচ্ছিত্ৰা একতো ৰিস্সজ্জনে চত্তারি; পাটিযেক্কং পুচ্ছিত্ৰা পাটিযেক্কং ৰিস্সজ্জনে চত্তারি চত্তারীতি পঞ্চসু অঙ্গেসু ৰীসতি. ইতি পুরিমানি অট্ঠ ইমানি চ ৰীসতীতি সব্বানিপি মগ্গৰিভঙ্গে অট্ঠৰীসতি নযসহস্সানি ৰিভত্তানি. তানি চ খো নিব্বত্তিতলোকুত্তরানি কুসলানেৰ. ৰিপাকে পন কুসলতো তিগুণা নযা কাতব্বাতি.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা.
৩. পঞ্হাপুচ্ছকৰণ্ণনা
৫০৪. পঞ্হাপুচ্ছকে পাল়িঅনুসারেনেৰ মগ্গঙ্গানং কুসলাদিভাৰো ৰেদিতব্বো. আরম্মণত্তিকেসু পন সব্বানিপেতানি অপ্পমাণং নিব্বানং আরব্ভ পৰত্তিতো অপ্পমাণারম্মণানেৰ, ন মগ্গারম্মণানি. নেৰ হি মগ্গো ন ফলং মগ্গং আরম্মণং করোতি. সহজাতহেতুৰসেন পনেত্থ কুসলানি মগ্গহেতুকানি; ৰীরিযং ৰা ৰীমংসং ৰা জেট্ঠকং কত্ৰা মগ্গভাৰনাকালে মগ্গাধিপতীনি; ছন্দচিত্তজেট্ঠিকায মগ্গভাৰনায ন ৰত্তব্বানি মগ্গাধিপতীনীতি; ফলকালেপি ন ৰত্তব্বানেৰ.
অতীতাদীসু একারম্মণভাৰেনপি ন ৰত্তব্বানি; নিব্বানস্স পন বহিদ্ধাধম্মত্তা বহিদ্ধারম্মণানি নাম হোন্তীতি এৰমেতস্মিং পঞ্হাপুচ্ছকেপি নিব্বত্তিতলোকুত্তরানেৰ মগ্গঙ্গানি কথিতানি. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি সুত্তন্তভাজনীযস্মিংযেৰ লোকিযলোকুত্তরানি মগ্গঙ্গানি কথিতানি; অভিধম্মভাজনীযে পন পঞ্হাপুচ্ছকে চ লোকুত্তরানেৰাতি এৰমযং মগ্গৰিভঙ্গোপি তেপরিৰট্টং নীহরিত্ৰাৰ ভাজেত্ৰা দস্সিতোতি.
সম্মোহৰিনোদনিযা ৰিভঙ্গট্ঠকথায
মগ্গঙ্গৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.