১২. ঝানৰিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযং

মাতিকাৰণ্ণনা

৫০৮. ইদানি তদনন্তরে ঝানৰিভঙ্গে যা তাৰ অযং সকলস্সাপি সুত্তন্তভাজনীযস্স পঠমং মাতিকা ঠপিতা, তত্থ ইধাতি ৰচনং পুব্বভাগকরণীযসম্পদায সম্পন্নস্স সব্বপ্পকারজ্ঝাননিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপরিদীপনং, অঞ্ঞসাসনস্স চ তথাভাৰপটিসেধনং. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেহি অঞ্ঞেহী’’তি (অ. নি. ৪.২৪১). ভিক্খূতি তেসং ঝানানং নিব্বত্তকপুগ্গলপরিদীপনং. পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতোতি ইদমস্স পাতিমোক্খসংৰরে পতিট্ঠিতভাৰপরিদীপনং. ৰিহরতীতি ইদমস্স তদনুরূপৰিহারসমঙ্গীভাৰপরিদীপনং. আচারগোচরসম্পন্নোতি ইদমস্স হেট্ঠা পাতিমোক্খসংৰরস্স উপরি ঝানানুযোগস্স চ উপকারধম্মপরিদীপনং. অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি ইদমস্স পাতিমোক্খতো অচৰনধম্মতাপরিদীপনং. সমাদাযাতি ইদমস্স সিক্খাপদানং অনৰসেসতো আদানপরিদীপনং. সিক্খতীতি ইদমস্স সিক্খায সমঙ্গীভাৰপরিদীপনং. সিক্খাপদেসূতি ইদমস্স সিক্খিতব্বধম্মপরিদীপনং.

ইন্দ্রিযেসূতি ইদমস্স গুত্তদ্ৰারতায ভূমিপরিদীপনং; রক্খিতব্বোকাসপরিদীপনন্তিপি ৰদন্তি এৰ. গুত্তদ্ৰারোতি ইদমস্স ছসু দ্ৰারেসু সংৰিহিতারক্খভাৰপরিদীপনং. ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি ইদমস্স সন্তোসাদিগুণপরিদীপনং. পুব্বরত্তাপররত্তং জাগরিযানুযোগমনুযুত্তোতি ইদমস্স কারণভাৰপরিদীপনং. সাতচ্চং নেপক্কন্তি ইদমস্স পঞ্ঞাপরিগ্গহিতেন ৰীরিযেন সাতচ্চকারিতাপরিদীপনং. বোধিপক্খিকানং ধম্মানং ভাৰনানুযোগমনুযুত্তোতি ইদমস্স পটিপত্তিযা নিব্বেধভাগিযত্তপরিদীপনং.

সো অভিক্কন্তে…পে… তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী হোতীতি ইদমস্স সব্বত্থ সতিসম্পজঞ্ঞসমন্নাগতত্তপরিদীপনং. সো ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতীতি ইদমস্স অনুরূপসেনাসনপরিগ্গহপরিদীপনং. অরঞ্ঞং…পে… পটিসল্লানসারুপ্পন্তি ইদমস্স সেনাসনপ্পভেদনিরাদীনৰতানিসংসপরিদীপনং. সো অরঞ্ঞগতো ৰাতি ইদমস্স ৰুত্তপ্পকারেন সেনাসনেন যুত্তভাৰপরিদীপনং. নিসীদতীতি ইদমস্স যোগানুরূপইরিযাপথপরিদীপনং. পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি ইদমস্স যোগারম্ভপরিদীপনং. সো অভিজ্ঝং লোকে পহাযাতিআদি পনস্স কম্মট্ঠানানুযোগেন নীৰরণপ্পহানপরিদীপনং. তস্সেৰ পহীননীৰরণস্স ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতিআদি পটিপাটিযা ঝানুপ্পত্তিপরিদীপনং.

অপি চ ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ঝানুপ্পাদকো ভিক্খু. ইদানি যস্মা ঝানুপ্পাদকেন ভিক্খুনা চত্তারি সীলানি সোধেতব্বানি, তস্মাস্স পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতোতি ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরসীলৰিসুদ্ধিং উপদিসতি. আচারগোচরসম্পন্নোতিআদিনা আজীৰপারিসুদ্ধিসীলং. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি ইমিনা তেসং দ্ৰিন্নং সীলানং অনৰসেসতো আদানং. ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারোতি ইমিনা ইন্দ্রিযসংৰরসীলং. ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি ইমিনা পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং. পুব্বরত্তাপররত্তন্তিআদিনা সীলে পতিট্ঠিতস্স ঝানভাৰনায উপকারকে ধম্মে. সো অভিক্কন্তেতিআদিনা তেসং ধম্মানং অপরিহানায কম্মট্ঠানস্স চ অসম্মোসায সতিসম্পজঞ্ঞসমাযোগং. সো ৰিৰিত্তন্তিআদিনা ভাৰনানুরূপসেনাসনপরিগ্গহং. সো অরঞ্ঞগতো ৰাতিআদিনা তং সেনাসনং উপগতস্স ঝানানুরূপইরিযাপথঞ্চেৰ ঝানভাৰনারম্ভঞ্চ. সো অভিজ্ঝন্তিআদিনা ঝানভাৰনারম্ভেন ঝানপচ্চনীকধম্মপ্পহানং. সো ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহাযাতিআদিনা এৰং পহীনজ্ঝানপচ্চনীকধম্মস্স সব্বজ্ঝানানং উপ্পত্তিক্কমং উপদিসতীতি.

মাতিকাৰণ্ণনা.

নিদ্দেসৰণ্ণনা

৫০৯. ইদানি যথানিক্খিত্তং মাতিকং পটিপাটিযা ভাজেত্ৰা দস্সেতুং ইধাতি ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদীহি দসহি পদেহি সিক্খত্তযসঙ্খাতং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনমেৰ কথিতং. তঞ্হি বুদ্ধেন ভগৰতা দিট্ঠত্তা দিট্ঠীতি ৰুচ্চতি. তস্সেৰ খমনৰসেন খন্তি, রুচ্চনৰসেন রুচি, গহণৰসেন আদাযো, সভাৰট্ঠেন ধম্মো, সিক্খিতব্বট্ঠেন ৰিনযো, তদুভযেনাপি ধম্মৰিনযো, পৰুত্তৰসেন পাৰচনং, সেট্ঠচরিযট্ঠেন ব্রহ্মচরিযং, অনুসিট্ঠিদানৰসেন সত্থুসাসনন্তি ৰুচ্চতি. তস্মা ইমিস্সা দিট্ঠিযাতিআদীসু ইমিস্সা বুদ্ধদিট্ঠিযা, ইমিস্সা বুদ্ধখন্তিযা, ইমিস্সা বুদ্ধরুচিযা, ইমস্মিং বুদ্ধআদাযে, ইমস্মিং বুদ্ধধম্মে, ইমস্মিং বুদ্ধৰিনযে.

‘‘যে চ খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি – ‘ইমে ধম্মা সরাগায সংৰত্তন্তি নো ৰিরাগায, সংযোগায সংৰত্তন্তি নো ৰিসংযোগায, আচযায সংৰত্তন্তি নো অপচযায, উপাদায সংৰত্তন্তি নো পটিনিস্সগ্গিযা, মহিচ্ছতায সংৰত্তন্তি নো অপ্পিচ্ছতায, অসন্তুট্ঠিযা সংৰত্তন্তি নো সন্তুট্ঠিযা, সঙ্গণিকায সংৰত্তন্তি নো পৰিৰেকায, কোসজ্জায সংৰত্তন্তি নো ৰীরিযারম্ভায, দুব্ভরতায সংৰত্তন্তি নো সুভরতাযা’তি একংসেন হি, গোতমি, ধারেয্যাসি – ‘নেসো ধম্মো, নেসো ৰিনযো, নেতং সত্থুসাসন’ন্তি. যে চ খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি – ‘ইমে ধম্মা ৰিরাগায সংৰত্তন্তি নো সরাগায…পে… সুভরতায সংৰত্তন্তি নো দুব্ভরতাযা’তি. একংসেন হি, গোতমি, ধারেয্যাসি – ‘এসো ধম্মো, এসো ৰিনযো, এতং সত্থুসাসন’’ন্তি (অ. নি. ৮.৫৩; চূল়ৰ. ৪০৬).

এৰং ৰুত্তে ইমস্মিং বুদ্ধধম্মৰিনযে, ইমস্মিং বুদ্ধপাৰচনে, ইমস্মিং বুদ্ধব্রহ্মচরিযে, ইমস্মিং বুদ্ধসত্থুসাসনেতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো.

অপিচেতং সিক্খাত্তযসঙ্খাতং সকলং সাসনং ভগৰতা দিট্ঠত্তা সম্মাদিট্ঠিপচ্চযত্তা সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমত্তা চ দিট্ঠি, ভগৰতো খমনৰসেন খন্তি, রুচ্চনৰসেন রুচি, গহণৰসেন আদাযো. অত্তনো কারকং অপাযেসু অপতমানং ধারেতীতি ধম্মো. সোৰ সংকিলেসপক্খং ৰিনতীতি ৰিনযো. ধম্মো চ সো ৰিনযো চাতি ধম্মৰিনযো. কুসলধম্মেহি ৰা অকুসলধম্মানং এস ৰিনযোতি ধম্মৰিনযো. তেনেৰ ৰুত্তং – ‘‘যে চ খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি – ‘ইমে ধম্মা ৰিরাগায সংৰত্তন্তি নো সরাগায…পে… একংসেন, গোতমি, ধারেয্যাসি ‘এসো ধম্মো, এসো ৰিনযো, এতং সত্থুসাসন’ন্তি.

ধম্মেন ৰা ৰিনযো, ন দণ্ডাদীহীতি ধম্মৰিনযো, ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘দণ্ডেনেকে দমযন্তি, অঙ্কুসেহি কসাহি চ;

অদণ্ডেন অসত্থেন, নাগো দন্তো মহেসিনা’’তি. (চূল়ৰ. ৩৪২; ম. নি. ২.৩৫২);

তথা –

‘‘ধম্মেন নীযমানানং, কা উসূযা ৰিজানত’’ন্তি; (মহাৰ. ৬৩);

ধম্মায ৰা ৰিনযো ধম্মৰিনযো. অনৰজ্জধম্মত্থঞ্হেস ৰিনযো, ন ভৰভোগামিসত্থং. তেনাহ ভগৰা – ‘‘নযিদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি জনকুহনত্থ’’ন্তি (অ. নি. ৪.২৫) ৰিত্থারো. পুণ্ণত্থেরোপি আহ – ‘‘অনুপাদাপরিনিব্বানত্থং খো, আৰুসো, ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯). ৰিসিট্ঠং ৰা নযতীতি ৰিনযো. ধম্মতো ৰিনযো ধম্মৰিনযো. সংসারধম্মতো হি সোকাদিধম্মতো ৰা এস ৰিসিট্ঠং নিব্বানং নযতি. ধম্মস্স ৰা ৰিনযো, ন তিত্থকরানন্তি ধম্মৰিনযো; ধম্মভূতো হি ভগৰা, তস্সেৰ ৰিনযো. যস্মা ৰা ধম্মাযেৰ অভিঞ্ঞেয্যা পরিঞ্ঞেয্যা পহাতব্বা ভাৰেতব্বা সচ্ছিকাতব্বা চ, তস্মা এস ধম্মেসু ৰিনযো, ন সত্তেসু, ন জীৰেসু চাতি ধম্মৰিনযো. সাত্থসব্যঞ্জনতাদীহি অঞ্ঞেসং ৰচনতো পধানং ৰচনন্তি পৰচনং; পৰচনমেৰ পাৰচনং. সব্বচরিযাহি ৰিসিট্ঠচরিযাভাৰেন ব্রহ্মচরিযং. দেৰমনুস্সানং সত্থুভূতস্স ভগৰতো সাসনন্তি সত্থুসাসনং; সত্থুভূতং ৰা সাসনন্তিপি সত্থুসাসনং. ‘‘সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬) হি ধম্মৰিনযোৰ সত্থাতি ৰুত্তোতি এৰমেতেসং পদানং অত্থো ৰেদিতব্বো.

যস্মা পন ইমস্মিংযেৰ সাসনে সব্বপকারজ্ঝাননিব্বত্তকো ভিক্খু দিস্সতি, ন অঞ্ঞত্র, তস্মা তত্থ তত্থ ‘ইমিস্সা’তি চ ‘ইমস্মি’ন্তি চ অযং নিযমো কতোতি ৰেদিতব্বোতি. অযং ‘ইধা’তি মাতিকাপদনিদ্দেসস্স অত্থো.

৫১০. ভিক্খুনিদ্দেসে সমঞ্ঞাযাতি পঞ্ঞত্তিযা, ৰোহারেনাতি অত্থো. সমঞ্ঞায এৰ হি একচ্চো ভিক্খূতি পঞ্ঞাযতি. তথা হি নিমন্তনাদিম্হি ভিক্খূসু গণীযমানেসু সামণেরেপি গহেত্ৰা ‘সতং ভিক্খূ, সহস্সং ভিক্খূ’তি ৰদন্তি. পটিঞ্ঞাযাতি অত্তনো পটিজাননেন. পটিঞ্ঞাযপি হি একচ্চো ভিক্খূতি পঞ্ঞাযতি. তস্স ‘‘কো এত্থ আৰুসো’’তি? ‘‘অহং, আৰুসো, ভিক্খূ’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ১০.৯৬) সম্ভৰো দট্ঠব্বো. অযং পন আনন্দত্থেরেন ৰুত্তত্তা ধম্মিকা পটিঞ্ঞা. রত্তিভাগে পন দুস্সীলাপি পটিপথং আগচ্ছন্তা ‘‘কো এত্থা’’তি ৰুত্তে অধম্মিকায পটিঞ্ঞায অভূতত্থায ‘‘মযং ভিক্খূ’’তি ৰদন্তি.

ভিক্খতীতি যাচতি. যো হি কোচি ভিক্খতি, ভিক্খং এসতি গৰেসতি, সো তং লভতু ৰা মা ৰা, অথ খো ভিক্খতীতি ভিক্খু. ভিক্খকোতি ব্যঞ্জনেন পদং ৰড্ঢিতং; ভিক্খনধম্মতায ভিক্খূতি অত্থো. ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি বুদ্ধাদীহি অজ্ঝুপগতং ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতত্তা ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতো নাম. যো হি কোচি অপ্পং ৰা মহন্তং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো, কসিগোরক্খাদীহি জীৰিতকপ্পনং হিত্ৰা লিঙ্গসম্পটিচ্ছনেনেৰ ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু. পরপ্পটিবদ্ধজীৰিকত্তা ৰা ৰিহারমজ্ঝে কাজভত্তং ভুঞ্জমানোপি ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু. পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জায উস্সাহজাতত্তা ৰা ভিক্খাচরিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু.

অগ্ঘফস্সৰণ্ণভেদেন ভিন্নং পটং ধারেতীতি ভিন্নপটধরো. তত্থ সত্থকচ্ছেদনেন অগ্ঘভেদো ৰেদিতব্বো. সহস্সগ্ঘনকোপি হি পটো সত্থকেন খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্নো ভিন্নগ্ঘো হোতি, পুরিমগ্ঘতো উপড্ঢম্পি ন অগ্ঘতি. সুত্তসংসিব্বনেন ফস্সভেদো ৰেদিতব্বো. সুখসম্ফস্সোপি হি পটো সুত্তেহি সংসিব্বিতো ভিন্নফস্সো হোতি, খরসম্ফস্সতং পাপুণাতি. সূচিমলাদীহি ৰণ্ণভেদো ৰেদিতব্বো. সুপরিসুদ্ধোপি হি পটো সূচিকম্মতো পট্ঠায সূচিমলেন, হত্থসেদমলজল্লিকাদীহি, অৰসানে রজনকপ্পকরণেহি চ ভিন্নৰণ্ণো হোতি, পকতিৰণ্ণং ৰিজহতি. এৰং তীহাকারেহি ভিন্নপটধারণতো ভিন্নপটধরোতি ভিক্খু. গিহীৰত্থৰিসভাগানং ৰা কাসাৰানং ধারণমত্তেনেৰ ভিন্নপটধরোতি ভিক্খু.

ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু. সোতাপত্তিমগ্গেন পঞ্চ কিলেসে ভিন্দতীতি ভিক্খু. সকদাগামিমগ্গেন চত্তারো, অনাগামিমগ্গেন চত্তারো, অরহত্তমগ্গেন অট্ঠ কিলেসে ভিন্দতীতি ভিক্খু. এত্তাৰতা চত্তারো মগ্গট্ঠা দস্সিতা. ভিন্নত্তাতি ইমিনা পন চত্তারো ফলট্ঠা. সোতাপন্নো হি সোতাপত্তিমগ্গেন পঞ্চ কিলেসে ভিন্দিত্ৰা ঠিতো. সকদাগামী সকদাগামিমগ্গেন চত্তারো, অনাগামী অনাগামিমগ্গেন চত্তারো, অরহা অরহত্তমগ্গেন অট্ঠ কিলেসে ভিন্দিত্ৰা ঠিতো. এৰমযং চতুব্বিধো ফলট্ঠো ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খু নাম.

ওধিসো কিলেসানং পহানাতি এত্থ দ্ৰে ওধী – মগ্গোধি চ কিলেসোধি চ. ওধি নাম সীমা, মরিযাদা. তত্থ সোতাপন্নো মগ্গোধিনা ওধিসো কিলেসানং পহানা ভিক্খু. তস্স হি চতূসু মগ্গেসু একেনেৰ ওধিনা কিলেসা পহীনা, ন সকলেন মগ্গচতুক্কেন. সকদাগামীঅনাগামীসুপি এসেৰ নযো. সোতাপন্নো চ কিলেসোধিনাপি ওধিসো কিলেসানং পহানা ভিক্খু. তস্স হি পহাতব্বকিলেসেসু ওধিনাৰ কিলেসা পহীনা, ন সব্বেন সব্বং. অরহা পন অনোধিসোৰ কিলেসানং পহানা ভিক্খু. তস্স হি মগ্গচতুক্কেন অনোধিনাৰ কিলেসা পহীনা, ন একায মগ্গসীমায. পহাতব্বকিলেসেসু চ অনোধিসোৰ কিলেসা পহীনা. একাপি হি কিলেসসীমা ঠিতা নাম নত্থি. এৰং সো উভযথাপি অনোধিসো কিলেসানং পহানা ভিক্খু.

সেক্খোতি পুথুজ্জনকল্যাণকেন সদ্ধিং সত্ত অরিযা. তিস্সো সিক্খা সিক্খন্তীতি সেক্খা. তেসু যো কোচি সেক্খো ভিক্খুতি ৰেদিতব্বো. ন সিক্খতীতি অসেক্খো. সেক্খধম্মে অতিক্কম্ম অগ্গফলে ঠিতো ততো উত্তরি সিক্খিতব্বাভাৰতো খীণাসৰো অসেক্খোতি ৰুচ্চতি. অৰসেসো পুথুজ্জনভিক্খু তিস্সো সিক্খা নেৰ সিক্খতি, ন সিক্খিত্ৰা ঠিতোতি নেৰসেক্খনাসেক্খোতি ৰেদিতব্বো.

সীলগ্গং সমাধিগ্গং পঞ্ঞগ্গং ৰিমুত্তগ্গন্তি ইদং অগ্গং পত্ৰা ঠিতত্তা অগ্গো ভিক্খু নাম. ভদ্রোতি অপাপকো. কল্যাণপুথুজ্জনাদযো হি যাৰ অরহা তাৰ ভদ্রেন সীলেন সমাধিনা পঞ্ঞায ৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেন চ সমন্নাগতত্তা ভদ্রো ভিক্খূতি সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. মণ্ডো ভিক্খূতি পসন্নো ভিক্খু; সপ্পিমণ্ডো ৰিয অনাৰিলো ৰিপ্পসন্নোতি অত্থো. সারোতি তেহিযেৰ সীলসারাদীহি সমন্নাগতত্তা, নীলসমন্নাগমেন নীলো পটো ৰিয, সারো ভিক্খূতি ৰেদিতব্বো. ৰিগতকিলেসফেগ্গুভাৰতো ৰা খীণাসৰোৰ সারোতি ৰেদিতব্বো.

তত্থ চ ‘‘ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ওধিসো কিলেসানং পহানা ভিক্খু, সেক্খো ভিক্খূ’’তি ইমেসু তীসু ঠানেসু সত্ত সেক্খা কথিতা. ‘‘ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানন্তি ভিক্খু, অনোধিসো কিলেসানং পহানা ভিক্খু, অসেক্খো ভিক্খু, অগ্গো ভিক্খু, মণ্ডো ভিক্খূ’’তি ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু খীণাসৰোৰ কথিতো. ‘‘নেৰসেক্খনাসেক্খো’’তি এত্থ পুথুজ্জনোৰ কথিতো. সেসট্ঠানেসু পুথুজ্জনকল্যাণকো, সত্ত সেক্খা, খীণাসৰোতি ইমে সব্বেপি কথিতা.

এৰং সমঞ্ঞাদীহি ভিক্খুং দস্সেত্ৰা ইদানি উপসম্পদাৰসেন দস্সেতুং সমগ্গেন সঙ্ঘেনাতিআদিমাহ. তত্থ সমগ্গেন সঙ্ঘেনাতি সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন পঞ্চৰগ্গকরণীযে কম্মে যাৰতিকা ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা, তেসং আগতত্তা ছন্দারহানং ছন্দস্স আহটত্তা সম্মুখীভূতানঞ্চ অপ্পটিক্কোসনতো একস্মিং কম্মে সমগ্গভাৰং উপগতেন. ঞত্তিচতুত্থেনাতি তীহি অনুস্সাৰনাহি একায চ ঞত্তিযা কাতব্বেন. কম্মেনাতি ধম্মিকেন ৰিনযকম্মেন. অকুপ্পেনাতি ৰত্থুঞত্তিঅনুস্সাৰনসীমাপরিসসম্পত্তিসম্পন্নত্তা অকোপেতব্বতং অপ্পটিক্কোসিতব্বতং উপগতেন. ঠানারহেনাতি কারণারহেন সত্থুসাসনারহেন.

উপসম্পন্নো নাম উপরিভাৰং সমাপন্নো, পত্তোতি অত্থো. ভিক্খুভাৰো হি উপরিভাৰো. তঞ্চেস যথাৰুত্তেন কম্মেন সমাপন্নত্তা উপসম্পন্নোতি ৰুচ্চতি. এতেন যা ইমা এহিভিক্খূপসম্পদা, সরণাগমনূপসম্পদা, ওৰাদপটিগ্গহণূপসম্পদা, পঞ্হব্যাকরণূপসম্পদা, গরুধম্মপটিগ্গহণূপসম্পদা, দূতেনূপসম্পদা, অট্ঠৰাচিকূপসম্পদা, ঞত্তিচতুত্থকম্মূপসম্পদাতি অট্ঠ উপসম্পদা ৰুত্তা, তাসং ঞত্তিচতুত্থকম্মূপসম্পদা, দূতেনূপসম্পদা, অট্ঠৰাচিকূপসম্পদাতি ইমা তিস্সোৰ থাৰরা. সেসা বুদ্ধে ধরমানেযেৰ অহেসুং. তাসু উপসম্পদাসু ইমস্মিং ঠানে অযং ঞত্তিচতুত্থকম্মূপসম্পদাৰ অধিপ্পেতা.

৫১১. পাতিমোক্খসংৰরনিদ্দেসে পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি, যো নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচযতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহি, তস্মা পাতিমোক্খন্তি ৰুত্তং. সীলং পতিট্ঠাতিআদীনি তস্সেৰ ৰেৰচনানি. তত্থ সীলন্তি কামঞ্চেতং সহ কম্মৰাচাপরিযোসানেন ইজ্ঝনকস্স পাতিমোক্খস্স ৰেৰচনং, এৰং সন্তেপি ধম্মতো এতং সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৰা ৰিরমন্তস্স ৰত্তপ্পটিপত্তিং ৰা পূরেন্তস্স চেতনাদযো ধম্মা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং পটিসম্ভিদাযং ‘‘কিং সীল’’ন্তি? চেতনা সীলং, চেতসিকং সীলং, সংৰরো সীলং, অৰীতিক্কমো সীল’’ন্তি (পটি. ম. ১.৩৯).

তত্থ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৰা ৰিরমন্তস্স ৰত্তপটিপত্তিং ৰা পূরেন্তস্স চেতনা. চেতসিকং সীলং নাম পাণাতিপাতাদীহি ৰিরমন্তস্স ৰিরতি. অপিচ চেতনা সীলং নাম পাণাতিপাতাদীনি পজহন্তস্স সত্ত কম্মপথচেতনা. চেতসিকং সীলং নাম ‘‘অভিজ্ঝং পহায ৰিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৰিহরতী’’তিআদিনা নযেন সংযুত্তমহাৰগ্গে ৰুত্তা অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিধম্মা. সংৰরো সীলন্তি এত্থ পঞ্চৰিধেন সংৰরো ৰেদিতব্বো – পাতিমোক্খসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি. তস্স নানাকরণং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৬) ৰুত্তং. অৰীতিক্কমো সীলন্তি সমাদিণ্ণসীলস্স কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো. এত্থ চ সংৰরসীলং অৰীতিক্কমসীলন্তি ইদমেৰ নিপ্পরিযাযতো সীলং; চেতনা সীলং চেতসিকং সীলন্তি পরিযাযতো সীলন্তি ৰেদিতব্বং.

যস্মা পন পাতিমোক্খসংৰরসীলেন ভিক্খু সাসনে পতিট্ঠাতি নাম, তস্মা তং ‘পতিট্ঠা’তি ৰুত্তং; পতিট্ঠহতি ৰা এত্থ ভিক্খু, কুসলধম্মা এৰ ৰা এত্থ পতিট্ঠহন্তীতি পতিট্ঠা. অযমত্থো –

‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো, চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৰযং;

আতাপী নিপকো ভিক্খু, সো ইমং ৰিজটযে জট’’ন্তি চ. (সং. নি. ১.২৩);

‘‘পতিট্ঠা, মহারাজ, সীলং সব্বেসং কুসলধম্মান’’ন্তি চ ‘‘সীলে পতিট্ঠিতস্স খো, মহারাজ, সব্বে কুসলা ধম্মা ন পরিহাযন্তী’’তি (মি. প. ২.১.৯) চ আদিসুত্তৰসেন ৰেদিতব্বো.

তদেতং পুব্বুপ্পত্তিঅত্থেন আদি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং, উত্তিয, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৮২).

যথা হি নগরৰড্ঢকী নগরং মাপেতুকামো পঠমং নগরট্ঠানং সোধেতি, ততো অপরভাগে ৰীথিচতুক্কসিঙ্ঘাটকাদিপরিচ্ছেদেন ৰিভজিত্ৰা নগরং মাপেতি; এৰমেৰ যোগাৰচরো আদিতোৰ সীলং ৰিসোধেতি, ততো অপরভাগে সমথৰিপস্সনামগ্গফলনিব্বানানি সচ্ছিকরোতি. যথা ৰা পন রজকো পঠমং তীহি খারেহি ৰত্থং ধোৰিত্ৰা পরিসুদ্ধে ৰত্থে যদিচ্ছকং রঙ্গজাতং উপনেতি; যথা ৰা পন ছেকো চিত্তকারো রূপং লিখিতুকামো আদিতোৰ ভিত্তিপরিকম্মং করোতি, ততো অপরভাগে রূপং সমুট্ঠাপেতি; এৰমেৰ যোগাৰচরো আদিতোৰ সীলং ৰিসোধেত্ৰা অপরভাগে সমথৰিপস্সনাদযো ধম্মে সচ্ছিকরোতি. তস্মা সীলং ‘‘আদী’’তি ৰুত্তং.

তদেতং চরণসরিক্খতায চরণং. চরণাতি হি পাদা ৰুচ্চন্তি. যথা হি ছিন্নচরণস্স পুরিসস্স দিসংগমনাভিসঙ্খারো ন জাযতি, পরিপুণ্ণপাদস্সেৰ জাযতি; এৰমেৰ যস্স সীলং ভিন্নং হোতি খণ্ডং অপরিপুণ্ণং, তস্স নিব্বানগমনায ঞাণগমনং ন সম্পজ্জতি. যস্স পন তং অভিন্নং হোতি অক্খণ্ডং পরিপুণ্ণং তস্স নিব্বানগমনায ঞাণগমনং সম্পজ্জতি. তস্মা সীলং ‘‘চরণ’’ন্তি ৰুত্তং.

তদেতং সংযমনৰসেন সংযমো, সংৰরণৰসেন সংৰরো. উভযেনাপি সীলসংযমো চেৰ সীলসংৰরো চ কথিতো. ৰচনত্থো পনেত্থ সংযমেতি ৰীতিক্কমৰিপ্ফন্দনং, পুগ্গলং ৰা সংযমেতি, ৰীতিক্কমৰসেন তস্স ৰিপ্ফন্দিতুং ন দেতীতি সংযমো. ৰীতিক্কমস্স পৰেসনদ্ৰারং সংৰরতি পিদহতীতিপি সংৰরো. মোক্খন্তি উত্তমং মুখভূতং ৰা. যথা হি সত্তানং চতুব্বিধো আহারো মুখেন পৰিসিত্ৰা অঙ্গমঙ্গানি ফরতি, এৰং যোগিনোপি চতুভূমককুসলং সীলমুখেন পৰিসিত্ৰা অত্থসিদ্ধিং সম্পাদেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘মোক্খ’’ন্তি. পমুখে সাধূতি পামোক্খং; পুব্বঙ্গমং সেট্ঠং পধানন্তি অত্থো. কুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযাতি চতুভূমককুসলানং পটিলাভত্থায পামোক্খং পুব্বঙ্গমং সেট্ঠং পধানন্তি ৰেদিতব্বং.

কাযিকো অৰীতিক্কমোতি তিৰিধং কাযসুচরিতং. ৰাচসিকোতি চতুব্বিধং ৰচীসুচরিতং. কাযিকৰাচসিকোতি তদুভযং. ইমিনা আজীৰট্ঠমকসীলং পরিযাদায দস্সেতি. সংৰুতোতি পিহিতো; সংৰুতিন্দ্রিযো পিহিতিন্দ্রিযোতি অত্থো. যথা হি সংৰুতদ্ৰারং গেহং ‘‘সংৰুতগেহং পিহিতগেহ’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰমিধ সংৰুতিন্দ্রিযো ‘‘সংৰুতো’’তি ৰুত্তো. পাতিমোক্খসংৰরেনাতি পাতিমোক্খেন চ সংৰরেন চ, পাতিমোক্খসঙ্খাতেন ৰা সংৰরেন. উপেতোতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ.

৫১২. ইরিযতীতিআদীহি সত্তহিপি পদেহি পাতিমোক্খসংৰরসীলে ঠিতস্স ভিক্খুনো ইরিযাপথৰিহারো কথিতো.

৫১৩. আচারগোচরনিদ্দেসে কিঞ্চাপি ভগৰা সমণাচরং সমণগোচরং কথেতুকামো ‘‘আচারগোচরসম্পন্নোতি অত্থি আচারো, অত্থি অনাচারো’’তি পদং উদ্ধরি. যথা পন মগ্গকুসলো পুরিসো মগ্গং অচিক্খন্তো ‘ৰামং মুঞ্চ দক্খিণং গণ্হা’তি পঠমং মুঞ্চিতব্বং সভযমগ্গং উপ্পথমগ্গং আচিক্খতি, পচ্ছা গহেতব্বং খেমমগ্গং উজুমগ্গং; এৰমেৰ মগ্গকুসলপুরিসসদিসো ধম্মরাজা পঠমং পহাতব্বং বুদ্ধপ্পটিকুট্ঠং অনাচারং আচিক্খিত্ৰা পচ্ছা আচারং আচিক্খিতুকামো ‘‘তত্থ কতমো অনাচারো’’তিআদিমাহ. পুরিসেন হি আচিক্খিতমগ্গো সম্পজ্জেয্য ৰা ন ৰা, তথাগতেন আচিক্খিতমগ্গো অপণ্ণকো, ইন্দেন ৰিস্সট্ঠং ৰজিরং ৰিয, অৰিরজ্ঝনকো নিব্বাননগরংযেৰ সমোসরতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘পুরিসো মগ্গকুসলোতি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (সং. নি. ৩.৮৪).

যস্মা ৰা সসীসং নহানেন পহীনসেদমলজল্লিকস্স পুরিসস্স মালাগন্ধৰিলেপনাদিৰিভূসনৰিধানং ৰিয পহীনপাপধম্মস্স কল্যাণধম্মসমাযোগো সম্পন্নরূপো হোতি, তস্মা সেদমলজল্লিক্কং ৰিয পহাতব্বং পঠমং অনাচারং আচিক্খিত্ৰা, পহীনসেদমলজল্লিকস্স মালাগন্ধৰিলেপনাদিৰিভূসনৰিধানং ৰিয পচ্ছা আচারং আচিক্খিতুকামোপি তত্থ কতমো অনাচারোতিআদিমাহ. তত্থ কাযিকো ৰীতিক্কমোতি তিৰিধং কাযদুচ্চরিতং; ৰাচসিকো ৰীতিক্কমোতি চতুব্বিধং ৰচীদুচ্চরিতং; কাযিকৰাচসিকো ৰীতিক্কমোতি তদুভযং. এৰং আজীৰট্ঠমকসীলস্সেৰ ৰীতিক্কমং দস্সেসি.

যস্মা পন ন কেৰলং কাযৰাচাহি এৰ অনাচারং আচরতি, মনসাপি আচরতি এৰ, তস্মা তং দস্সেতুং ‘‘সব্বম্পি দুস্সীল্যং অনাচারো’’তি ৰুত্তং. তত্থ একচ্চিযং অনাচারং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ইধেকচ্চো ৰেল়ুদানেনাতিআদিমাহ. তত্থ ৰেল়ুদানেনাতি পচ্চযহেতুকেন ৰেল়ুদানেন. ৰিহারে উট্ঠিতঞ্হি অরঞ্ঞতো ৰা আহরিত্ৰা রক্খিতগোপিতং ৰেল়ুং ‘এৰং মে পচ্চযং দস্সন্তী’তি উপট্ঠাকানং দাতুং ন ৰট্টতি. এৰঞ্হি জীৰিতং কপ্পেন্তো অনেসনায মিচ্ছাজীৰেন জীৰতি. সো দিট্ঠেৰ ধম্মে গরহং পাপুণাতি, সম্পরাযে চ অপাযপরিপূরকো হোতি. অত্তনো পুগ্গলিকৰেল়ুং কুলসঙ্গহত্থায দদন্তো কুলদূসকদুক্কটমাপজ্জতি; পরপুগ্গলিকং থেয্যচিত্তেন দদমানো ভণ্ডগ্ঘেন কারেতব্বো. সঙ্ঘিকেপি এসেৰ নযো. সচে পন তং ইস্সরৰতায দেতি গরুভণ্ডৰিস্সজ্জনমাপজ্জতি.

কতরো পন ৰেল়ু গরুভণ্ডং হোতি, কতরো ন হোতীতি? যো তাৰ অরোপিমো সযংজাতকো, সো সঙ্ঘেন পরিচ্ছিন্নট্ঠানেযেৰ গরুভণ্ডং, ততো পরং ন গরুভণ্ডং; রোপিতট্ঠানে সব্বেন সব্বং গরুভণ্ডং. সো পন পমাণেন পরিচ্ছিন্নো তেলনাল়িপ্পমাণোপি গরুভণ্ডং, ন ততো হেট্ঠা. যস্স পন ভিক্খুনো তেলনাল়িযা ৰা কত্তরদণ্ডেন ৰা অত্থো, তেন ফাতিকম্মং কত্ৰা গহেতব্বো. ফাতিকম্মং তদগ্ঘনকং ৰা অতিরেকং ৰা ৰট্টতি, ঊনকং ন ৰট্টতি. হত্থকম্মম্পি উদকাহরণমত্তং ৰা অপ্পহরিতকরণমত্তং ৰা ন ৰট্টতি, তং থাৰরং কাতুং ৰট্টতি. তস্মা পোক্খরণিতো ৰা পংসুং উদ্ধরিত্ৰা সোপানং ৰা অত্থরাপেত্ৰা ৰিসমট্ঠানং ৰা সমং কত্ৰা গহেতুং ৰট্টতি. ফাতিকম্মং অকত্ৰা গহিতো তত্থ ৰসন্তেনেৰ পরিভুঞ্জিতব্বো; পক্কমন্তেন সঙ্ঘিকং কত্ৰা ঠপেত্ৰা গন্তব্বং. অসতিযা গহেত্ৰা গতেন যত্থ গতো সরতি, ততো পচ্চাহরিতব্বো. সচে অন্তরা ভযং হোতি, সম্পত্তৰিহরে ঠপেত্ৰা গন্তব্বং.

মনুস্সা ৰিহারং গন্ত্ৰা ৰেল়ুং যাচন্তি. ভিক্খূ ‘সঙ্ঘিকো’তি দাতুং ন ৰিসহন্তি. মনুস্সা পুনপ্পুনং যাচন্তি ৰা তজ্জেন্তি ৰা. তদা ভিক্খূহি ‘দণ্ডকম্মং কত্ৰা গণ্হথা’তি ৰত্তুং ৰট্টতি; ৰেল়ুদানং নাম ন হোতি. সচে তে দণ্ডকম্মত্থায ৰাসিফরসুআদীনি ৰা খাদনীযভোজনীযং ৰা দেন্তি, গহেতুং ন ৰট্টতি. ৰিনযট্ঠকথাযং পন ‘‘দড্ঢগেহা মনুস্সা গণ্হিত্ৰা গচ্ছন্তা ন ৰারেতব্বা’’তি ৰুত্তং.

সচে সঙ্ঘস্স ৰেল়ুগুম্বে ৰেল়ুদূসিকা উপ্পজ্জন্তি, তং অকোট্টাপেন্তানং ৰেল়ু নস্সতি, কিং কাতব্বন্তি? ভিক্খাচারে মনুস্সানং আচিক্খিতব্বং. সচে কোট্টেতুং ন ইচ্ছন্তি ‘সমভাগং লভিস্সথা’তি ৰত্তব্বা; ন ইচ্ছন্তিযেৰ ‘দ্ৰে কোট্ঠাসে লভিস্সথা’তি ৰত্তব্বা. এৰম্পি অনিচ্ছন্তেসু ‘নট্ঠেন অত্থো নত্থি, তুম্হাকং খণে সতি দণ্ডকম্মং করিস্সথ, কোট্টেত্ৰা গণ্হথা’তি ৰত্তব্বা; ৰেল়ুদানং নাম ন হোতি. ৰেল়ুগুম্বে অগ্গিম্হি উট্ঠিতেপি, উদকেন ৰুয্হমানৰেল়ূসুপি এসেৰ নযো. রুক্খেসুপি অযমেৰ কথামগ্গো. রুক্খো পন সূচিদণ্ডকপ্পমাণো গরুভণ্ডং হোতি. সঙ্ঘিকে রুক্খে কোট্টাপেত্ৰা সঙ্ঘং অনাপুচ্ছিত্ৰাপি সঙ্ঘিকং আৰাসং কাতুং লব্ভতি. ৰচনপথচ্ছেদনত্থং পন আপুচ্ছিত্ৰাৰ কাতব্বো.

পুগ্গলিকং কাতুং লব্ভতি, ন লব্ভতীতি? ন লব্ভতি. হত্থকম্মসীসেন পন একস্মিং গেহে মঞ্চট্ঠানমত্তং লব্ভতি, তীসু গেহেসু একং গেহং লভতি. সচে দব্ভসম্ভারা পুগ্গলিকা হোন্তি, ভূমি সঙ্ঘিকা, একং গেহং কত্ৰা সমভাগং লভতি, দ্ৰীসু গেহেসু একং গেহং লভতি. সঙ্ঘিকরুক্খে সঙ্ঘিকং আৰাসং বাধেন্তে সঙ্ঘং অনাপুচ্ছা হারেতুং ৰট্টতি, ন ৰট্টতীতি? ৰট্টতি. ৰচনপথচ্ছেদনত্থং পন আপুচ্ছিত্ৰাৰ হারেতব্বো. সচে রুক্খং নিস্সায সঙ্ঘস্স মহন্তো লাভো হোতি, ন হারেতব্বো. পুগ্গলিকরুক্খে সঙ্ঘিকং আৰাসং বাধেন্তে রুক্খসামিকস্স আচিক্খিতব্বং. সচে হরিতুং ন ইচ্ছতি, ছেদাপেত্ৰা হারেতব্বো. ‘রুক্খং মে দেথা’তি চোদেন্তস্স রুক্খং অগ্ঘাপেত্ৰা মূলং দাতব্বং. সঙ্ঘিকে রুক্খে পুগ্গলিকাৰাসং, পুগ্গলিকে চ পুগ্গলিকাৰাসং বাধেন্তেপি এসেৰ নযো. ৰল্লিযম্পি অযমেৰ কথামগ্গো. ৰল্লি পন যত্থ ৰিক্কাযতি, দুল্লভা হোতি, তত্থ গরুভণ্ডং. সা চ খো উপড্ঢবাহুপ্পমাণতো পট্ঠায; ততো হেট্ঠা ৰল্লিখণ্ডং গরুভণ্ডং ন হোতি.

পত্তদানাদীসুপি পত্তদানেনাতি পচ্চযহেতুকেন পত্তদানেনাতিআদি সব্বং ৰেল়ুদানে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. গরুভণ্ডতায পনেত্থ অযং ৰিনিচ্ছযো. পত্তম্পি হি যত্থ ৰিক্কাযতি, গন্ধিকাদযো গন্ধপলিৰেঠনাদীনং অত্থায গণ্হন্তি, তাদিসে দুল্লভট্ঠানেযেৰ গরুভণ্ডং হোতি. এস তাৰ কিংসুকপত্তকণ্ণপিল়ন্ধনতালপত্তাদীসু ৰিনিচ্ছযো.

তালপণ্ণম্পি ইমস্মিংযেৰ ঠানে কথেতব্বং. তালপণ্ণম্পি হি সযংজাতে তালৰনে সঙ্ঘেন পরিচ্ছিন্নট্ঠানেযেৰ গরুভণ্ডং, ন ততো পরং. রোপিমতালেসু সব্বম্পি গরুভণ্ডং. তস্স পমাণং হেট্ঠিমকোটিযা অট্ঠঙ্গুলপ্পমাণোপি রিত্তপোত্থকো. তিণম্পি এত্থেৰ পক্খিপিত্ৰা কথেতব্বং. যত্থ পন তিণং নত্থি তত্থ মুঞ্জপলালনাল়িকেরপণ্ণাদীহিপি ছাদেন্তি. তস্মা তানিপি তিণেনেৰ সঙ্গহিতানি. ইতি মুঞ্জপলালাদীসু যংকিঞ্চি মুট্ঠিপ্পমাণং তিণং, নাল়িকেরপণ্ণাদীসু চ একপণ্ণম্পি সঙ্ঘস্স দিন্নং ৰা তত্থজাতকং ৰা বহিআরামে সঙ্ঘস্স তিণৰত্থুম্হি জাততিণং ৰা রক্খিতগোপিতং গরুভণ্ডং হোতি. তং পন সঙ্ঘকম্মে চ চেতিযকম্মে চ কতে অতিরেকং পুগ্গলিককম্মে দাতুং ৰট্টতি. হেট্ঠা ৰুত্তৰেল়ুম্হিপি এসেৰ নযো.

পুপ্ফদানে ‘‘এত্তকেসু রুক্খেসু পুপ্ফানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা যাগুভত্তৰত্থে উপনেন্তু, এত্তকেসু সেনাসনপটিসঙ্খরণে উপনেন্তূ’’তি এৰং নিযমিতট্ঠানে এৰ পুপ্ফানি গরুভণ্ডানি হোন্তি. পরতীরে সামণেরা পুপ্ফানি ওচিনিত্ৰা রাসিং করোন্তি, পঞ্চঙ্গসমন্নাগতো পুপ্ফভাজকো ভিক্খুসঙ্ঘং গণেত্ৰা কোট্ঠাসে করোতি, সো সম্পত্তপরিসায সঙ্ঘং অনাপুচ্ছিত্ৰাৰ দাতুং লভতি; অসম্মতেন পন আপুচ্ছিত্ৰাৰ দাতব্বং. ভিক্খু পন কস্স পুপ্ফানি দাতুং লভতি, কস্স ন লভতীতি? মাতাপিতূনং গেহং হরিত্ৰাপি গেহতো পক্কোসাপেত্ৰাপি ‘ৰত্থুপূজং করোথা’তি দাতুং লভতি, পিল়ন্ধনত্থায দাতুং ন লভতি; সেসঞাতীনং পন হরিত্ৰা ন দাতব্বং, পক্কোসাপেত্ৰা ‘পূজং করোথা’তি দাতব্বং; সেসজনস্স পূজনট্ঠানং সম্পত্তস্স অপচ্চাসীসন্তেন দাতব্বং; পুপ্ফদানং নাম ন হোতি. ৰিহারে বহূনি পুপ্ফানি পুপ্ফন্তি. ভিক্খুনা পিণ্ডায চরন্তেন মনুস্সে দিস্ৰা ‘ৰিহারে বহূনি পুপ্ফানি, পূজেথা’তি ৰত্তব্বং. ৰচনমত্তে দোসো নত্থি. ‘মনুস্সা খাদনীযভোজনীযং আদায আগমিস্সন্তী’তি চিত্তেন পন ন ৰত্তব্বং. সচে ৰদতি, খাদনীযভোজনীযং ন পরিভুঞ্জিতব্বং. মনুস্সা অত্তনো ধম্মতায ‘ৰিহারে পুপ্ফানি অত্থী’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘অসুকদিৰসে ৰিহারং আগমিস্সাম, সামণেরানং পুপ্ফানি ওচিনিতুং মা দেথা’তি ৰদন্তি. ভিক্খূ সামণেরানং কথেতুং পমুট্ঠা. সামণেরেহি পুপ্ফানি ওচিনিত্ৰা ঠপিতানি. মনুস্সা ভিক্খূ উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘ভন্তে, মযং তুম্হাকং অসুকদিৰসেযেৰ আরোচযিম্হ – ‘সামণেরানং পুপ্ফানি ওচিনিতুং মা দেথা’তি. কস্মা ন ৰারযিত্থা’’তি? ‘‘সতি মে পমুট্ঠা, পুপ্ফানি ওচিনিতমত্তানেৰ, তাৰ ন পূজা কতা’’তি ৰত্তব্বং. ‘‘গণ্হথ পূজেথা’’তি ন ৰত্তব্বং. সচে ৰদতি, আমিসং ন পরিভুঞ্জিতব্বং.

অপরো ভিক্খু সামণেরানং আচিক্খতি ‘‘অসুকগামৰাসিনো পুপ্ফানি মা ওচিনিত্থা’’তি আহংসূতি. মনুস্সাপি আমিসং আহরিত্ৰা দানং দত্ৰা ৰদন্তি – ‘‘অম্হাকং মনুস্সা ন বহুকা, সামণেরে অম্হেহি সহ পুপ্ফানি ওচিনিতুং আণাপেথা’’তি. ‘‘সামণেরেহি ভিক্খা লদ্ধা; যে ভিক্খাচারং ন গচ্ছন্তি, তে সযমেৰ জানিস্সন্তি, উপাসকা’’তি ৰত্তব্বং. এত্তকং নযং লভিত্ৰা সামণেরে পুত্তে ৰা ভাতিকে ৰা কত্ৰা পুপ্ফানি ওচিনাপেতুং দোসো নত্থি; পুপ্ফদানং নাম ন হোতি.

ফলদানে ফলম্পি পুপ্ফং ৰিয নিযমিতমেৰ গরুভণ্ডং হোতি. ৰিহারে বহুকম্হি ফলাফলে সতি অফাসুকমনুস্সা আগন্ত্ৰা যাচন্তি. ভিক্খূ ‘সঙ্ঘিক’ন্তি দাতুং ন উস্সহন্তি. মনুস্সা ৰিপ্পটিসারিনো অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি. তত্থ কিং কাতব্বন্তি? ফলেহি ৰা রুক্খেহি ৰা পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কতিকা কাতব্বা – ‘অসুকেসু চ রুক্খেসু এত্তকানি ফলানি গণ্হন্তা, এত্তকেসু ৰা রুক্খেসু ফলানি গণ্হন্তা ন ৰারেতব্বা’তি. চোরা পন ইস্সরা ৰা বলক্কারেন গণ্হন্তা ন ৰারেতব্বা; কুদ্ধা তে সকলৰিহারম্পি নাসেয্যুং. আদীনৰো পন কথেতব্বোতি.

সিনানদানে সিনানচুণ্ণানি কোট্টিতানি ন গরুভণ্ডানি. অকোট্টিতো রুক্খত্তচোৰ গরুভণ্ডং. চুণ্ণং পন অগিলানস্স রজননিপক্কং ৰট্টতি. গিলানস্স যংকিঞ্চি চুণ্ণং ৰট্টতিযেৰ. মত্তিকাপি এত্থেৰ পক্খিপিত্ৰা কথেতব্বা. মত্তিকাপি যত্থ দুল্লভা হোতি, তত্থেৰ গরুভণ্ডং. সাপি হেট্ঠিমকোটিযা তিংসপলগুল়পিণ্ডপ্পমাণাৰ ততো হেট্ঠা ন গরুভণ্ডন্তি.

দন্তকট্ঠদানে দন্তকট্ঠং অচ্ছিন্নকমেৰ গরুভণ্ডং. যেসং সামণেরানং সঙ্ঘতো দন্তকট্ঠৰারো পাপুণাতি, তে অত্তনো আচরিযুপজ্ঝাযানং পাটিযেক্কং দাতুং ন লভন্তি. যেহি পন ‘এত্তকানি দন্তকট্ঠানি আহরিতব্বানী’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰারং গহিতানি, তে অতিরেকানি আচরিযুপজ্ঝাযানং দাতুং লভন্তি. একেন ভিক্খুনা দন্তকট্ঠমাল়কতো বহূনি দন্তকট্ঠানি ন গহেতব্বানি, দেৰসিকং একেকমেৰ গহেতব্বং. পাটিযেক্কং ৰসন্তেনাপি ভিক্খুসঙ্ঘং গণযিত্ৰা যত্তকানি অত্তনো পাপুণন্তি তত্তকানেৰ গহেত্ৰা গন্তব্বং; অন্তরা আগন্তুকেসু ৰা আগতেসু দিসং ৰা পক্কমন্তেন আহরিত্ৰা গহিতট্ঠানেযেৰ ঠপেতব্বানি.

চাটুকম্যতাযাতিআদীসু চাটুকম্যতা ৰুচ্চতি অত্তানং দাসং ৰিয নীচট্ঠানে ঠপেত্ৰা পরস্স খলিতৰচনম্পি সণ্ঠপেত্ৰা পিযকামতায পগ্গয্হৰচনং. মুগ্গসূপ্যতাযাতি মুগ্গসূপসমানায সচ্চালিকেন জীৰিতকপ্পনতাযেতং অধিৰচনং. যথা হি মুগ্গসূপে পচ্চন্তে বহূ মুগ্গা পাকং গচ্ছন্তি, থোকা ন গচ্ছন্তি; এৰমেৰ সচ্চালিকেন জীৰিতকপ্পকে পুগ্গলে বহু অলিকং হোতি, অপ্পকং সচ্চং. যথা ৰা মুগ্গসূপস্স অপ্পৰিসনট্ঠানং নাম নত্থি, এৰমেৰ সচ্চালিকৰুত্তিনো পুগ্গলস্স অপ্পৰিট্ঠৰাচা নাম নত্থি; সিঙ্ঘাটকং ৰিয ইচ্ছিতিচ্ছিতধারায পতিট্ঠাতি. তেনস্স সা মুসাৰাদিতা মুগ্গসূপ্যতাতি ৰুত্তা. পারিভটযতাতি পরিভটকম্মভাৰো. পরিভটস্স হি কম্মং পারিভটযং, তস্স ভাৰো পারিভটযতা; অলঙ্কারকরণাদীহি দারককীল়াপনস্সেতং অধিৰচনং.

জঙ্ঘপেসনিকন্তি গামন্তরদেসন্তরাদীসু তেসং তেসং গিহীনং সাসনপটিসাসনহরণং. ইদঞ্হি জঙ্ঘপেসনিকং নাম অত্তনো মাতাপিতূনং, যে চস্স মাতাপিতরো উপট্ঠহন্তি, তেসং সাসনং গহেত্ৰা কত্থচি গমনৰসেন ৰট্টতি. চেতিযস্স ৰা সঙ্ঘস্স ৰা অত্তনো ৰা কম্মং করোন্তানং ৰড্ঢকীনম্পি সাসনং হরিতুং ৰট্টতি. মনুস্সা ‘‘দানং দস্সাম, পূজং করিস্সাম, ভিক্খুসঙ্ঘস্স আচিক্খথা’’তি ৰদন্তি; ‘‘অসুকত্থেরস্স নাম দেথা’’তি পিণ্ডপাতং ৰা ভেসজ্জং ৰা চীৰরং ৰা দেন্তি; ‘‘ৰিহারে পূজং করোথা’’তি মালাগন্ধৰিলেপনাদীনি ৰা ধজপতাকাদীনি ৰা নীয্যাদেন্তি, সব্বং হরিতুং ৰট্টতি; জঙ্ঘপেসনিকং নাম ন হোতি. সেসানং সাসনং গহেত্ৰা গচ্ছন্তস্স পদৰারে পদৰারে দোসো.

অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেনাতি এতেসং ৰা ৰেল়ুদানাদীনং অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰেজ্জকম্মভণ্ডাগারিককম্মং পিণ্ডপটিপিণ্ডকম্মং সঙ্ঘুপ্পাদচেতিযুপ্পাদউপট্ঠাপনকম্মন্তি এৰরূপানং ৰা মিচ্ছাজীৰেন জীৰিতকপ্পনককম্মানং যেন কেনচি. বুদ্ধপটিকুট্ঠেনাতি বুদ্ধেহি গরহিতেন পটিসিদ্ধেন. অযং ৰুচ্চতীতি অযং সব্বোপি অনাচারো নাম কথীযতি. আচারনিদ্দেসো ৰুত্তপটিপক্খনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

৫১৪. গোচরনিদ্দেসেপি পঠমং অগোচরস্স ৰচনে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. তত্থ চ গোচরোতি পিণ্ডপাতাদীনং অত্থায উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানং গোচরো, অযুত্তট্ঠানং অগোচরো. ৰেসিযা গোচরো অস্সাতি ৰেসিযগোচরো; মিত্তসন্থৰৰসেন উপসঙ্কমিতট্ঠানন্তি অত্থো. তত্থ ৰেসিযা নাম রূপূপজীৰিনিযো যেন কেনচিদেৰ সুলভজ্ঝাচারতামিত্তসত্থৰসিনেহৰসেন উপসঙ্কমন্তো ৰেসিযাগোচরো নাম হোতি. তস্মা এৰং উপসঙ্কমিতুং ন ৰট্টতি. কিং কারণা? আরক্খৰিপত্তিতো. এৰং উপসঙ্কমন্তস্স হি চিরং রক্খিতগোপিতোপি সমণধম্মো কতিপাহেনেৰ নস্সতি; সচেপি ন নস্সতি গরহং লভতি. দক্খিণাৰসেন পন উপসঙ্কমন্তেন সতিং উপট্ঠাপেত্ৰা উপসঙ্কমিতব্বং. ৰিধৰা ৰুচ্চন্তি মতপতিকা ৰা পৰুত্থপতিকা ৰা. থুল্লকুমারিযোতি মহল্লিকা অনিৰিট্ঠকুমারিযো. পণ্ডকাতি লোকামিসনিস্সিতকথাবহুলা উস্সন্নকিলেসা অৰূপসন্তপরিল়াহা নপুংসকা. তেসং সব্বেসম্পি উপসঙ্কমনে আদীনৰো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ভিক্খুনীসুপি এসেৰ নযো. অপিচ ভিক্খূ নাম উস্সন্নব্রহ্মচরিযা হোন্তি, তথা ভিক্খুনিযো. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং সন্থৰৰসেন কতিপাহেনেৰ রক্খিতগোপিতসমণধম্মং নাসেন্তি. গিলানপুচ্ছকেন পন গন্তুং ৰট্টতি. ভিক্খুনা পুপ্ফানি লভিত্ৰা পূজনত্থাযপি ওৰাদদানত্থাযপি গন্তুং ৰট্টতিযেৰ.

পানাগারন্তি সুরাপানঘরং. তং ব্রহ্মচরিযন্তরাযকরেহি সুরাসোণ্ডেহি অৰিৰিত্তং হোতি. তত্থ তেহি সদ্ধিং সহ সোণ্ডৰসেন উপসঙ্কমিতুং ন ৰট্টতি; ব্রহ্মচরিযন্তরাযো হোতি. সংসট্ঠো ৰিহরতি রাজূহীতিআদীসু রাজানোতি অভিসিত্তা ৰা হোন্তু অনভিসিত্তা ৰা যে রজ্জং অনুসাসন্তি. রাজমহামত্তাতি রাজূনং ইস্সরিযসদিসায মহতিযা ইস্সরিযমত্তায সমন্নাগতা. তিত্থিযাতি ৰিপরীতদস্সনা বাহিরপরিব্বাজকা. তিত্থিযসাৰকাতি ভত্তিৰসেন তেসং পচ্চযদাযকা. এতেহি সদ্ধিং সংসগ্গজাতো হোতীতি অত্থো.

অননুলোমিকেন সংসগ্গেনাতি অননুলোমিকসংসগ্গো নাম তিস্সন্নং সিক্খানং অননুলোমো পচ্চনীকসংসগ্গো, যেন ব্রহ্মচরিযন্তরাযং পঞ্ঞত্তিৰীতিক্কমং সল্লেখপরিহানিঞ্চ পাপুণাতি, সেয্যথিদং – রাজরাজমহামত্তেহি সদ্ধিং সহসোকিতা, সহনন্দিতা, সমসুখদুক্খতা, উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু অত্তনাৰ যোগং আপজ্জনতা, তিত্থিযতিত্থিযসাৰকেহি সদ্ধিং একচ্ছন্দরুচিসমাচারতা একচ্ছন্দরুচিসমাচারভাৰাৰহো ৰা সিনেহবহুমানসন্থৰো. তত্থ রাজরাজমহামত্তেহি সদ্ধিং সংসগ্গো ব্রহ্মচরিযন্তরাযং করোতি. ইতরেহি তিত্থিযসাৰকেহি তেসং লদ্ধিগহণং. তেসং পন ৰাদং ভিন্দিত্ৰা অত্তনো লদ্ধিং গণ্হাপেতুং সমত্থেন উপসঙ্কমিতুং ৰট্টতি.

ইদানি অপরেনপি পরিযাযেন অগোচরং দস্সেতুং যানি ৰা পন তানি কুলানীতিআদি আরদ্ধং. তত্থ অস্সদ্ধানীতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধাৰিরহিতানি; বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ, ধম্মো নিয্যানিকো, সঙ্ঘো সুপ্পটিপন্নোতি ন সদ্দহন্তি. অপ্পসন্নানীতি চিত্তং পসন্নং অনাৰিলং কাতুং ন সক্কোন্তি. অক্কোসকপরিভাসকানীতি অক্কোসকানি চেৰ পরিভাসকানি চ; ‘চোরোসি, বালোসি, মূল়্হোসি, ওট্ঠোসি, গোণোসি, গদ্রভোসি, আপাযিকোসি, নেরযিকোসি, তিরচ্ছানগতোসি, নত্থি তুয্হং সুগতি, দুগ্গতিযেৰ পাটিকঙ্খা’তি এৰং দসহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তি; ‘হোতু, ইদানি তং পহরিস্সাম, বন্ধিস্সাম, ৰধিস্সামা’তি এৰং ভযদস্সনেন পরিভাসন্তি চাতি অত্থো. অনত্থকামানীতি অত্থং ন ইচ্ছন্তি, অনত্থমেৰ ইচ্ছন্তি. অহিতকামানীতি অহিতমেৰ ইচ্ছন্তি, হিতং ন ইচ্ছন্তি. অফাসুককামানীতি ফাসুকং ন ইচ্ছন্তি, অফাসুকমেৰ ইচ্ছন্তি. অযোগক্খেমকামানীতি চতূহি যোগেহি খেমং নিব্ভযং ন ইচ্ছন্তি, সভযমেৰ ইচ্ছন্তি. ভিক্খূনন্তি এত্থ সামণেরাপি সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ভিক্খুনীনন্তি এত্থ সিক্খমানসামণেরিযোপি. সব্বেসম্পি হি ভগৰন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতানঞ্চেৰ সরণগতানঞ্চ চতুন্নম্পি পরিসানং তানি অনত্থকামানিযেৰ. তথারূপানি কুলানীতি এৰরূপানি খত্তিযকুলাদীনি কুলানি. সেৰতীতি নিস্সায জীৰতি. ভজতীতি উপসঙ্কমতি. পযিরুপাসতীতি পুনপ্পুনং উপসঙ্কমতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং ৰেসিযাদিগোচরস্স ৰেসিযাদিকো, রাজাদিসংসট্ঠস্স রাজাদিকো, অস্সদ্ধকুলাদিসেৰকস্স অস্সদ্ধকুলাদিকো চাতি তিপ্পকারোপি অযুত্তগোচরো অগোচরোতি ৰেদিতব্বো.

তস্স ইমিনা পরিযাযেন অগোচরতা ৰেদিতব্বা. ৰেসিযাদিকো তাৰ পঞ্চকামগুণনিস্সযতো অগোচরোতি ৰেদিতব্বো, যথাহ – ‘‘কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অগোচরো পরৰিসযো? যদিদং পঞ্চ কামগুণা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২) রাজাদিকো ঝানানুযোগস্স অনুপনিস্সযতো লাভসক্কারাসনিচক্কনিপ্ফাদনতো দিট্ঠিৰিপত্তিহেতুতো চ, অস্সদ্ধকুলাদিকো সদ্ধাহানিচিত্তসন্তাসাৰহনতো অগোচরোতি.

গোচরনিদ্দেসে ন ৰেসিযগোচরোতিআদীনি ৰুত্তপটিপক্খৰসেন ৰেদিতব্বানি. ওপানভূতানীতিআদীসু পন ওপানভূতানীতি উদপানভূতানি; ভিক্খুসঙ্ঘস্স, চাতুমহাপথে খতপোক্খরণী ৰিয, যথাসুখং ওগাহনক্খমানি চিত্তমহামত্তস্স গেহসদিসানি. তস্স কির গেহে কালত্থম্ভো যুত্তোযেৰ. ঘরদ্ৰারং সম্পত্তানং ভিক্খূনং পচ্চযৰেকল্লং নাম নত্থি. একদিৰসং ভেসজ্জৰত্তমেৰ সট্ঠি কহাপণানি নিক্খমন্তি. কাসাৰপজ্জোতানীতি ভিক্খুভিক্খুনীহি নিৰত্থপারুতানং কাসাৰানংযেৰ পভায একোভাসানি ভূতপালসেট্ঠিকুলসদিসানি. ইসিৰাতপটিৰাতানীতি গেহং পৰিসন্তানং নিক্খমন্তানঞ্চ ভিক্খুভিক্খুনীসঙ্খাতানং ইসীনং চীৰরৰাতেন চেৰ সমিঞ্জনপসারণাদিজনিতসরীরৰাতেন চ পটিৰাতানি পৰাযিতানি ৰিনিদ্ধুতকিব্বিসানি ৰা.

৫১৫. অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰিতানিদ্দেসে অণুমত্তানীতি অণুপ্পমাণা. ৰজ্জাতি দোসা. যানি তানি ৰজ্জানীতি যানি তানি গরহিতব্বট্ঠেন ৰজ্জানি. অপ্পমত্তকানীতি পরিত্তমত্তকানি খুদ্দকপ্পমাণানি. ওরমত্তকানীতি পরিত্ততোপি ওরিমপ্পমাণত্তা ওরমত্তকানি. লহুসানীতি লহুকানি. লহুসম্মতানীতি লহূতি সম্মতানি. সংযমকরণীযানীতি সংযমেন কত্তব্বপটিকম্মানি. সংৰরকরণীযানীতি সংৰরেন কাতব্বানি সংৰরেন কত্তব্বপটিকম্মানি. চিত্তুপ্পাদকরণীযানীতি চিত্তুপ্পাদমত্তেন কত্তব্বপটিকম্মানি. মনসিকারপটিবদ্ধানীতি মনসা আৰজ্জিতমত্তেনেৰ কত্তব্বপটিকম্মানি. কানি পন তানীতি? দিৰাৰিহারৰাসী সুমত্থেরো তাৰ আহ – ‘‘অনাপত্তিগমনীযানি চিত্তুপ্পাদমত্তকানি যানি ‘ন পুন এৰরূপং করিস্সামী’তি মনসা আৰজ্জিতমত্তেনেৰ সুজ্ঝন্তি. অধিট্ঠানাৰিকম্মং নামেতং কথিত’’ন্তি. অন্তেৰাসিকো পনস্স তিপিটকচূল়নাগত্থেরো পনাহ – ‘‘ইদং পাতিমোক্খসংৰরসীলস্সেৰ ভাজনীযং. তস্মা সব্বলহুকং দুক্কটদুব্ভাসিতং ইধ ৰজ্জন্তি ৰেদিতব্বং. ৰুট্ঠানাৰিকম্মং নামেতং কথিত’’ন্তি. ইতিইমেসূতি এৰংপকারেসু ইমেসু. ৰজ্জদস্সাৰীতি ৰজ্জতো দোসতো দস্সনসীলো. ভযদস্সাৰীতি চতুব্বিধস্স ভযস্স কারণত্তা ভযতো দস্সনসীলো. আদীনৰদস্সাৰীতি ইধ নিন্দাৰহনতো, আযতিং দুক্খৰিপাকতো, উপরিগুণানং অন্তরাযকরণতো, ৰিপ্পটিসারজননতো চ এতেন নানপ্পকারেন আদীনৰতো দস্সনসীলো.

নিস্সরণদস্সাৰীতি যং তত্থ নিস্সরণং তস্স দস্সনসীলো. কিং পনেত্থ নিস্সরণন্তি? আচরিযত্থেরৰাদে তাৰ ‘‘অনাপত্তিগমনীযতায সতি অধিট্ঠানাৰিকম্মং নিস্সরণ’’ন্তি কথিতং. অন্তেৰাসিকত্থেরৰাদে তাৰ ‘‘আপত্তিগমনীযতায সতি ৰুট্ঠানাৰিকম্মং নিস্সরণ’’ন্তি কথিতং.

তত্থ তথারূপো ভিক্খু অণুমত্তানি ৰজ্জানি ৰজ্জতো ভযতো পস্সতি নাম. তং দস্সেতুং অযং নযো কথিতো – পরমাণু নাম, অণু নাম, তজ্জারী নাম, রথরেণু নাম, লিক্খা নাম, ঊকা নাম, ধঞ্ঞমাসো নাম, অঙ্গুলং নাম, ৰিদত্থি নাম, রতনং নাম, যট্ঠি নাম, উসভং নাম, গাৰুতং নাম, যোজনং নাম. তত্থ ‘পরমাণু’ নাম আকাসকোট্ঠাসিকো মংসচক্খুস্স আপাথং নাগচ্ছতি, দিব্বচক্খুস্সেৰ আগচ্ছতি. ‘অণু’ নাম ভিত্তিচ্ছিদ্দতালচ্ছিদ্দেহি পৰিট্ঠসূরিযরস্মীসু ৰট্টি ৰট্টি হুত্ৰা পরিব্ভমন্তো পঞ্ঞাযতি. ‘তজ্জারী’ নাম গোপথমনুস্সপথচক্কপথেসু ছিজ্জিত্ৰা উভোসু পস্সেসু উগ্গন্ত্ৰা তিট্ঠতি. ‘রথরেণু’ নাম তত্থ তত্থেৰ অল্লীযতি. লিক্খাদযো পাকটা এৰ. এতেসু পন ছত্তিংস পরমাণৰো একস্স অণুনো পমাণং. ছত্তিংস অণূ একায তজ্জারিযা পমাণং. ছত্তিংস তজ্জারিযো একো রথরেণু. ছত্তিংস রথরেণূ একা লিক্খা. সত্ত লিক্খা একা ঊকা. সত্ত ঊকা একো ধঞ্ঞমাসো. সত্তধঞ্ঞমাসপ্পমাণং একং অঙ্গুলং. তেনঙ্গুলেন দ্ৰাদসঙ্গুলানি ৰিদত্থি. দ্ৰে ৰিদত্থিযো রতনং. সত্ত রতনানি যট্ঠি. তায যট্ঠিযা ৰীসতি যট্ঠিযো উসভং. অসীতি উসভানি গাৰুতং. চত্তারি গাৰুতানি যোজনং. তেন যোজনেন অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধো সিনেরুপব্বতরাজা. যো ভিক্খু অণুমত্তং ৰজ্জং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধসিনেরুপব্বতসদিসং কত্ৰা দট্ঠুং সক্কোতি – অযং ভিক্খু অণুমত্তানি ৰজ্জানি ভযতো পস্সতি নাম. যোপি ভিক্খু সব্বলহুকং দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তং পঠমপারাজিকসদিসং কত্ৰা দট্ঠুং সক্কোতি – অযং অণুমত্তানি ৰজ্জানি ৰজ্জতো ভযতো পস্সতি নামাতি ৰেদিতব্বো.

৫১৬. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতিপদনিদ্দেসে ভিক্খুসিক্খাতি ভিক্খূহি সিক্খিতব্বসিক্খা. সা ভিক্খুনীহি সাধারণাপি অসাধারণাপি ভিক্খুসিক্খা এৰ নাম. ভিক্খুনীসিক্খাতি ভিক্খুনীহি সিক্খিতব্বসিক্খা. সাপি ভিক্খূহি সাধারণাপি অসাধারণাপি ভিক্খুনীসিক্খা এৰ নাম. সামণেরসিক্খমানসামণেরীনং সিক্খাপি এত্থেৰ পৰিট্ঠা. উপাসকসিক্খাতি উপাসকেহি সিক্খিতব্বসিক্খা. সা পঞ্চসীলদসসীলৰসেন ৰট্টতি. উপাসিকাসিক্খাতি উপাসিকাহি সিক্খিতব্বসিক্খা. সাপি পঞ্চসীলদসসীলৰসেন ৰট্টতি. তত্থ ভিক্খুভিক্খুনীনং সিক্খা যাৰ অরহত্তমগ্গা ৰট্টতি. উপাসকউপাসিকানং সিক্খা যাৰ অনাগামিমগ্গা. তত্রাযং ভিক্খু অত্তনা সিক্খিতব্বসিক্খাপদেসু এৰ সিক্খতি. সেসসিক্খা পন অত্থুদ্ধারৰসেন সিক্খাপদস্স অত্থদস্স দস্সনত্থং ৰুত্তা. ইতি ইমাসু সিক্খাসূতি এৰংপকারাসু এতাসু সিক্খাসু. সব্বেন সব্বন্তি সব্বেন সিক্খাসমাদানেন সব্বং সিক্খং. সব্বথা সব্বন্তি সব্বেন সিক্খিতব্বাকারেন সব্বং সিক্খং. অসেসং নিস্সেসন্তি সেসাভাৰতো অসেসং; সতিসম্মোসেন ভিন্নস্সাপি সিক্খাপদস্স পুন পাকতিককরণতো নিস্সেসং. সমাদায ৰত্ততীতি সমাদিযিত্ৰা গহেত্ৰা ৰত্ততি. তেন ৰুচ্চতীতি যেন কারণেন এতং সব্বং সিক্খাপদং সব্বেন সিক্খিতব্বাকারেন সমাদিযিত্ৰা সিক্খতি পূরেতি, তেন ৰুচ্চতি ‘‘সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূ’’তি.

৫১৭-৮. ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূতিপদদ্ৰযস্স নিদ্দেসে কণ্হপক্খস্স পঠমৰচনে পযোজনং আচারনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. তত্থ কতমা ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতাতিআদীসু পন যং ৰত্তব্বং, তং সব্বং নিক্খেপকণ্ডৰণ্ণনাযং ৰুত্তমেৰ.

৫১৯. জাগরিযানুযোগনিদ্দেসে পুব্বরত্তাপররত্তন্তি এত্থ অড্ঢরত্তসঙ্খাতায রত্তিযা পুব্বে পুব্বরত্তং; ইমিনা পঠমযামঞ্চেৰ পচ্ছাভত্তঞ্চ গণ্হাতি. রত্তিযা পচ্ছা অপররত্তং; ইমিনা পচ্ছিমযামঞ্চেৰ পুরেভত্তঞ্চ গণ্হাতি. মজ্ঝিমযামো পনস্স ভিক্খুনো নিদ্দাকিলমথৰিনোদনোকাসোতি ন গহিতো. জাগরিযানুযোগন্তি জাগরিযস্স অসুপনভাৰস্স অনুযোগং. অনুযুত্তো হোতীতি তং অনুযোগসঙ্খাতং আসেৰনং ভাৰনং অনুযুত্তো হোতি সম্পযুত্তো. নিদ্দেসে পনস্স ইধ ভিক্খু দিৰসন্তি পুব্বণ্হো, মজ্ঝন্হো, সাযন্হোতি তযোপি দিৰসকোট্ঠাসা গহিতা. চঙ্কমেন নিসজ্জাযাতি সকলম্পি দিৰসং ইমিনা ইরিযাপথদ্ৰযেনেৰ ৰিহরন্তো. চিত্তস্স আৰরণতো আৰরণীযেহি ধম্মেহি পঞ্চহিপি নীৰরণেহি সব্বাকুসলধম্মেহি ৰা চিত্তং পরিসোধেতি. তেহি ধম্মেহি ৰিসোধেতি পরিমোচেতি. ঠানং পনেত্থ কিঞ্চাপি ন গহিতং, চঙ্কমনিসজ্জাসন্নিস্সিতং পন কত্ৰা গহেতব্বমেৰ. পঠমযামন্তি সকলস্মিম্পি পঠমযামে. মজ্ঝিমযামন্তি রত্তিন্দিৰস্স ছট্ঠকোট্ঠাসসঙ্খাতে মজ্ঝিমযামে.

সীহসেয্যন্তি এত্থ কামভোগীসেয্যা, পেতসেয্যা, সীহসেয্যা, তথাগতসেয্যাতি চতস্সো সেয্যা. তত্থ ‘‘যেভুয্যেন, ভিক্খৰে, কামভোগী ৰামেন পস্সেন সেন্তী’’তি অযং কামভোগীসেয্যা. তেসু হি যেভুয্যেন দক্খিণপস্সেন সযানো নাম নত্থি. ‘‘যেভুয্যেন, ভিক্খৰে, পেতা উত্তানা সেন্তী’’তি অযং পেতসেয্যা; অপ্পমংসলোহিতত্তা হি অট্ঠিসঙ্ঘাটজটিতা একেন পস্সেন সযিতুং ন সক্কোন্তি, উত্তানাৰ সেন্তি. সীহো, ভিক্খৰে, মিগরাজা দক্খিণেন পস্সেন সেয্যং কপ্পেতি…পে… অত্তমনো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.২৪৬) অযং সীহসেয্যা; তেজুস্সদত্তা হি সীহো মিগরাজা দ্ৰে পুরিমপাদে একস্মিং ঠানে দ্ৰে পচ্ছিমপাদে একস্মিং ঠানে ঠপেত্ৰা নঙ্গুট্ঠং অন্তরসত্থিম্হি পক্খিপিত্ৰা পুরিমপাদপচ্ছিমপাদনঙ্গুট্ঠানং ঠিতোকাসং সল্লক্খেত্ৰা দ্ৰিন্নং পুরিমপাদানং মত্থকে সীসং ঠপেত্ৰা সযতি; দিৰসম্পি সযিত্ৰা পবুজ্ঝমানো ন উত্তসন্তো পবুজ্ঝতি, সীসং পন উক্খিপিত্ৰা পুরিমপাদাদীনং ঠিতোকাসং সল্লক্খেতি; সচে কিঞ্চি ঠানং ৰিজহিত্ৰা ঠিতং হোতি ‘নযিদং তুয্হং জাতিযা ন সূরভাৰস্স অনুরূপ’ন্তি অনত্তমনো হুত্ৰা তত্থেৰ সযতি, ন গোচরায পক্কমতি; অৰিজহিত্ৰা ঠিতে পন ‘তুয্হং জাতিযা চ সূরভাৰস্স চ অনুরূপমিদ’ন্তি হট্ঠতুট্ঠো উট্ঠায সীহৰিজম্ভিতং ৰিজম্ভিত্ৰা কেসরভারং ৰিধুনিত্ৰা তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৰা গোচরায পক্কমতি. চতুত্থজ্ঝানসেয্যা পন তথাগতসেয্যাতি ৰুচ্চতি. তাসু ইধ সীহসেয্যা আগতা. অযঞ্হি তেজুস্সদইরিযাপথত্তা উত্তমসেয্যা নাম.

পাদে পাদন্তি দক্খিণপাদে ৰামপাদং. অচ্চাধাযাতি অতিআধায ঈসকং অতিক্কম্ম ঠপেত্ৰা গোপ্ফকেন হি গোপ্ফকে জাণুনা ৰা জাণুম্হি সঙ্ঘট্টিযমানে অভিণ্হং ৰেদনা উপ্পজ্জতি, চিত্তং একগ্গং ন হোতি, সেয্যা অফাসুকা হোতি; যথা পন ন সঙ্ঘট্টেতি, এৰং অতিক্কম্ম ঠপিতে ৰেদনা নুপ্পজ্জতি, চিত্তং একগ্গং হোতি, সেয্যা ফাসুকা হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পাদে পাদং অচ্চাধাযা’’তি. সতো সম্পজানোতি সতিযা চেৰ সম্পজানপঞ্ঞায চ সমন্নাগতো হুত্ৰা. ইমিনা সুপরিগ্গাহকং সতিসম্পজঞ্ঞং কথিতং. উট্ঠানসঞ্ঞং মনসিকরিত্ৰাতি অসুকৰেলায নাম উট্ঠহিস্সামী’তি এৰং উট্ঠানৰেলাপরিচ্ছেদকং উট্ঠানসঞ্ঞং চিত্তে উপেত্ৰা. এৰং কত্ৰা নিপন্নো হি যথাপরিচ্ছিন্নকালেযেৰ উট্ঠাতুং যুত্তো.

৫২০-৫২১. সাতচ্চং নেপক্কন্তি সততং পৰত্তযিতব্বতো সাতচ্চসঙ্খাতং ৰীরিযঞ্চেৰ পরিপাকগতত্তা নেপক্কসঙ্খাতং পঞ্ঞঞ্চ যুত্তো অনুযুত্তো পৰত্তযমানোযেৰ জাগরিযানুযোগং অনুযুত্তো ৰিহরতীতি অত্থো. এত্থ চ ৰীরিযং লোকিযলোকুত্তরমিস্সকং কথিতং, পঞ্ঞাপি ৰীরিযগতিকা এৰ; ৰীরিযে লোকিযম্হি লোকিযা, লোকুত্তরে লোকুত্তরাতি অত্থো.

৫২২. বোধিপক্খিযানং ধম্মানন্তি চতুসচ্চবোধিসঙ্খাতস্স মগ্গঞাণস্স পক্খে ভৰানং ধম্মানং. এত্তাৰতা সব্বেপি সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে সমূহতো গহেত্ৰা লোকিযাযপি ভাৰনায একারম্মণে একতো পৰত্তনসমত্থে বোজ্ঝঙ্গেযেৰ দস্সেন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিআদিমাহ. তে লোকিযলোকুত্তরমিস্সকাৰ কথিতাতি ৰেদিতব্বা. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৰ.

৫২৩. অভিক্কন্তেতিআদিনিদ্দেসে অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি এত্থ তাৰ অভিক্কন্তং ৰুচ্চতি পুরতো গমনং. পটিক্কন্তন্তি নিৰত্তনং. তদুভযম্পি চতূসু ইরিযাপথেসু লব্ভতি. গমনে তাৰ পুরতো কাযং অভিহরন্তো অভিক্কমতি নাম, পটিনিৰত্তন্তো পটিক্কমতি নাম. ঠানেপি ঠিতকোৰ কাযং পুরতো ওনামেন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছতো অপনামেন্তো পটিক্কমতি নাম. নিসজ্জাযপি নিসিন্নকোৰ আসন্নস্স পুরিমঅঙ্গাভিমুখো সংসরন্তো অভিক্কমতি নাম, পচ্ছিমঅঙ্গপ্পদেসং পচ্চাসংসরন্তো পটিক্কমতি নাম. নিপজ্জাযপি এসেৰ নযো.

সম্পজানকারী হোতীতি সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকারী, সম্পজঞ্ঞস্সেৰ ৰা কারী. সো হি অভিক্কন্তাদীসু সম্পজঞ্ঞং করোতেৰ, ন কত্থচি সম্পজঞ্ঞৰিরহিতো হোতি. তং পন সম্পজঞ্ঞং যস্মা সতিসম্পযুত্তমেৰ হোতি, তেনস্স নিদ্দেসে ‘‘সতো সম্পজানো অভিক্কমতি, সতো সম্পজানো পটিক্কমতী’’তি ৰুত্তং.

অযঞ্হি অভিক্কমন্তো ৰা পটিক্কমন্তো ৰা ন মুট্ঠস্সতী অসম্পজানো হোতি; সতিযা পন সমন্নাগতো পঞ্ঞায চ সম্পজানোযেৰ অভিক্কমতি চেৰ পটিক্কমতি চ; সব্বেসু অভিক্কমাদীসু চতুব্বিধং সম্পজঞ্ঞং ওতারেতি. চতুব্বিধঞ্হি সম্পজঞ্ঞং – সাত্থকসম্পজঞ্ঞং, সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, গোচরসম্পজঞ্ঞং, অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি. তত্থ অভিক্কমনচিত্তে উপ্পন্নে চিত্তৰসেনেৰ অগন্ত্ৰা ‘কিন্নু মে এত্থ গতেন অত্থো অত্থি, নত্থী’তি অত্থানত্থং পরিগ্গহেত্ৰা অত্থপরিগ্গণ্হনং ‘সাত্থকসম্পজঞ্ঞং’. তত্থ চ ‘অত্থো’তি চেতিযদস্সনবোধিদস্সনসঙ্ঘদস্সনথেরদস্সনঅসুভদস্সনাদিৰসেন ধম্মতো ৰড্ঢি. চেতিযং ৰা বোধিং ৰা দিস্ৰাপি হি বুদ্ধারম্মণং পীতিং, সঙ্ঘদস্সনেন সঙ্ঘারম্মণং পীতিং উপ্পাদেত্ৰা তদেৰ খযৰযতো সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতি. থেরে দিস্ৰা তেসং ওৰাদে পতিট্ঠায, অসুভং দিস্ৰা তত্থ পঠমজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তদেৰ খযৰযতো সম্মসন্তো অরহত্তং পাপুণাতি. তস্মা এতেসং দস্সনং সাত্থং. কেচি পন ‘‘আমিসতোপি ৰড্ঢি অত্থোযেৰ; তং নিস্সায ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায পটিপন্নত্তা’’তি ৰদন্তি.

তস্মিং পন গমনে সপ্পাযাসপ্পাযং পরিগ্গহেত্ৰা সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং ‘সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং’, সেয্যথিদং – চেতিযদস্সনং তাৰ সাত্থং. সচে পন চেতিযস্স মহতিযা পূজায দসদ্ৰাদসযোজনন্তরে পরিসা সন্নিপতন্তি, অত্তনো ৰিভৰানুরূপং ইত্থিযোপি পুরিসাপি অলঙ্কতপটিযত্তা চিত্তকম্মরূপকানি ৰিয সঞ্চরন্তি, তত্র চস্স ইট্ঠে আরম্মণে লোভো, অনিট্ঠে পটিঘো, অসমপেক্খনে মোহো উপ্পজ্জতি, কাযসংসগ্গাপত্তিং ৰা আপজ্জতি, জীৰিতব্রহ্মচরিযানং ৰা অন্তরাযো হোতি. এৰং তং ঠানং অসপ্পাযং হোতি. ৰুত্তপ্পকারঅন্তরাযাভাৰে সপ্পাযং. বোধিদস্সনেপি এসেৰ নযো. সঙ্ঘদস্সনম্পি সাত্থং. সচে পন অন্তোগামে মহামণ্ডপং কারেত্ৰা সব্বরত্তিং ধম্মস্সৰনং করোন্তেসু মনুস্সেসু ৰুত্তপ্পকারেনেৰ জনসন্নিপাতো চেৰ অন্তরাযো চ হোতি. এৰং তং ঠানং অসপ্পাযং হোতি; অন্তরাযাভাৰে সপ্পাযং হোতি. মহাপরিসপরিৰারানং থেরানং দস্সনেপি এসেৰ নযো.

অসুভদস্সনম্পি সাত্থং. তদত্থদীপনত্থঞ্চ ইদং ৰত্থু – একো কির দহরভিক্খু সামণেরং গহেত্ৰা দন্তকট্ঠত্থায গতো. সামণেরো মগ্গা ওক্কমিত্ৰা পুরতো গচ্ছন্তো অসুভং দিস্ৰা পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তদেৰ পাদকং কত্ৰা সঙ্খারে সম্মসন্তো তীণি ফলানি সচ্ছিকত্ৰা উপরিমগ্গত্থায কম্মট্ঠানং পরিগ্গহেত্ৰা অট্ঠাসি. দহরো তং অপস্সন্তো ‘‘সামণেরা’’তি পক্কোসি. সো ‘মযা পব্বজিতদিৰসতো পট্ঠায ভিক্খুনা সদ্ধিং দ্ৰে কথা নাম ন কথিতপুব্বা, অঞ্ঞস্মিং দিৰসে উপরিৰিসেসং নিব্বত্তেস্সামী’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কিং, ভন্তে’’তি পটিৰচনং অদাসি. ‘‘এহী’’তি চ ৰুত্তো একৰচনেনেৰ আগন্ত্ৰা ‘‘ভন্তে, ইমিনা তাৰ মগ্গেন গন্ত্ৰা মযা ঠিতোকাসে মুহুত্তং পুরত্থাভিমুখো ঠত্ৰা ওলোকেথা’’তি আহ. সো তথা কত্ৰা তেন পত্তৰিসেসমেৰ পাপুণি. এৰং একং অসুভং দ্ৰিন্নং জনানং অত্থায জাতং. এৰং সাত্থম্পি পনেতং পুরিসস্স মাতুগামাসুভং অসপ্পাযং, মাতুগামস্স চ পুরিসাসুভং, সভাগমেৰ সপ্পাযন্তি. এৰং সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং নাম.

এৰং পরিগ্গহিতসাত্থসপ্পাযস্স পন অট্ঠতিংসায কম্মট্ঠানেসু অত্তনো চিত্তরুচিযং কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচরং উগ্গহেত্ৰা ভিক্খাচারগোচরে তং গহেত্ৰাৰ গমনং ‘গোচরসম্পজঞ্ঞং’ নাম. তস্সাৰিভাৰনত্থং ইদং চতুক্কং ৰেদিতব্বং –

ইধেকচ্চো ভিক্খু হরতি ন পচ্চাহরতি, একচ্চো ন হরতি পচ্চাহরতি, একচ্চো পন নেৰ হরতি ন পচ্চাহরতি, একচ্চো হরতি চ পচ্চাহরতি চ. তত্থ যো ভিক্খু দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেত্ৰা, তথা রত্তিযা পঠমযামে মজ্ঝিমযামে সেয্যং কপ্পেত্ৰা পচ্ছিমযামেপি নিসজ্জাচঙ্কমেহি ৰীতিনামেত্ৰা পগেৰ চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৰত্তং কত্ৰা বোধিরুক্খে উদকং আসিঞ্চিত্ৰা পানীযং পরিভোজনীযং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা আচরিযুপজ্ঝাযৰত্তাদীনি সব্বানি খন্ধকৰত্তানি সমাদায ৰত্ততি, সো সরীরপরিকম্মং কত্ৰা সেনাসনং পৰিসিত্ৰা দ্ৰে তযো পল্লঙ্কে উসুমং গাহাপেন্তো কম্মট্ঠানং অনুযুঞ্জিত্ৰা, ভিক্খাচারৰেলায উট্ঠহিত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ পত্তচীৰরমাদায সেনাসনতো নিক্খমিত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তোৰ চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰা, সচে বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানং হোতি তং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ চেতিযঙ্গণং পৰিসতি, অঞ্ঞং চে কম্মট্ঠানং হোতি সোপানমূলে ঠত্ৰা হত্থেন গহিতভণ্ডং ৰিয তং ঠপেত্ৰা বুদ্ধারম্মণং পীতিং গহেত্ৰা চেতিযঙ্গণং আরুয্হ মহন্তং চেতিযং চে, তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা চতূসু ঠানেসু ৰন্দিতব্বং, খুদ্দকং চে, তথেৰ পদক্খিণং কত্ৰা অট্ঠসু ঠানেসু ৰন্দিতব্বং. চেতিযং ৰন্দিত্ৰা বোধিযঙ্গণং পত্তেনাপি বুদ্ধস্স ভগৰতো সম্মুখা ৰিয নিপচ্চাকারং দস্সেত্ৰা বোধি ৰন্দিতব্বা.

সো এৰং চেতিযঞ্চ বোধিঞ্চ ৰন্দিত্ৰা পটিসামিতট্ঠানং গন্ত্ৰা, পটিসামিতং ভণ্ডকং হত্থেন গণ্হন্তো ৰিয, নিক্খিত্তকম্মট্ঠানং গহেত্ৰা গামসমীপে কম্মট্ঠানসীসেনেৰ চীৰরং পারুপিত্ৰা গামং পিণ্ডায পৰিসতি. অথ নং মনুস্সা দিস্ৰা ‘অয্যো নো আগতো’তি পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা আসনসালায ৰা গেহে ৰা নিসীদাপেত্ৰা যাগুং দত্ৰা যাৰ ভত্তং ন নিট্ঠাতি তাৰ পাদে ধোৰিত্ৰা তেলেন মক্খেত্ৰা পুরতো নিসীদিত্ৰা পঞ্হং ৰা পুচ্ছন্তি ধম্মং ৰা সোতুকামা হোন্তি. সচেপি ন কথাপেন্তি ‘‘জনসঙ্গহত্থং ধম্মকথা নাম কাতব্বাযেৰা’’তি অট্ঠকথাচরিযা ৰদন্তি. ধম্মকথা হি কম্মট্ঠানৰিনিমুত্তা নাম নত্থি. তস্মা কম্মট্ঠানসীসেনেৰ আহারং পরিভুঞ্জিত্ৰা অনুমোদনং ৰত্ৰা নিৰত্তিযমানেহিপি মনুস্সেহি অনুগতোৰ গামতো নিক্খমিত্ৰা তত্থ তে নিৰত্তেত্ৰা মগ্গং পটিপজ্জতি.

অথ নং পুরেতরং নিক্খমিত্ৰা বহিগামে কতভত্তকিচ্চা সামণেরদহরভিক্খূ দিস্ৰা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা পত্তচীৰরমস্স গণ্হন্তি. পোরাণকভিক্খূ কির ‘অম্হাকং উপজ্ঝাযো, অম্হাকং আচরিযো’তি ন মুখং ওলোকেত্ৰা ৰত্তং করোন্তি, সম্পত্তপরিচ্ছেদেনেৰ করোন্তি. তে তং পুচ্ছন্তি ‘‘ভন্তে, এতে মনুস্সা তুম্হাকং কিং হোন্তি? মাতিপক্খতো সম্বন্ধা পিতিপক্খতো’’তি? ‘‘কিং দিস্ৰা পুচ্ছথা’’তি? ‘‘তুম্হেসু এতেসং পেমং বহুমান’’ন্তি. ‘‘আৰুসো, যং মাতাপিতূহিপি দুক্করং তং এতে মনুস্সা অম্হাকং করোন্তি. পত্তচীৰরম্পি নো এতেসং সন্তকমেৰ, এতেসং আনুভাৰেন নেৰ ভযে ভযং, ন ছাতকে ছাতকং জানাম. এদিসা নাম অম্হাকং উপকারিনো নত্থী’’তি তেসং গুণে কথেন্তো গচ্ছতি. অযং ৰুচ্চতি ‘হরতি ন পচ্চাহরতী’তি.

যস্স পন পগেৰ ৰুত্তপ্পকারং ৰত্তপটিপত্তিং করোন্তস্স কম্মজতেজো পজ্জলতি, অনুপাদিন্নকং মুঞ্চিত্ৰা উপাদিন্নকং গণ্হাতি, সরীরতো সেদা মুচ্চন্তি, কম্মট্ঠানং ৰীথিং নারোহতি, সো পগেৰ পত্তচীৰরমাদায ৰেগসাৰ চেতিযং ৰন্দিত্ৰা গোরূপানং নিক্খমনৰেলাযমেৰ গামং যাগুভিক্খায পৰিসিত্ৰা যাগুং লভিত্ৰা আসনসালং গন্ত্ৰা পিৰতি. অথস্স দ্ৰত্তিক্খত্তুং অজ্ঝোহরণমত্তেনেৰ কম্মজতেজোধাতু উপাদিন্নকং মুঞ্চিত্ৰা অনুপাদিন্নকং গণ্হাতি, ঘটসতেন ন্হাতো ৰিয তেজোধাতুপরিল়াহনিব্বানং পত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেন যাগুং পরিভুঞ্জিত্ৰা পত্তঞ্চ মুখঞ্চ ধোৰিত্ৰা অন্তরাভত্তে কম্মট্ঠানং মনসিকত্ৰা অৰসেসট্ঠানে পিণ্ডায চরিত্ৰা কম্মট্ঠানসীসেন আহারং পরিভুঞ্জিত্ৰা ততো পট্ঠায পোঙ্খানুপোঙ্খং উপট্ঠহমানং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ আগচ্ছতি. অযং ৰুচ্চতি ‘ন হরতি পচ্চাহরতী’তি. এদিসা চ ভিক্খূ যাগুং পিৰিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা বুদ্ধসাসনে অরহত্তং পত্তা নাম গণনপথং ৰীতিৰত্তা. সীহল়দীপেযেৰ তেসু তেসু গামেসু আসনসালায ন তং আসনং অত্থি, যত্থ যাগুং পিৰিত্ৰা অরহত্তং পত্তা ভিক্খূ নত্থীতি.

যো পমাদৰিহারী হোতি নিক্খিত্তধুরো সব্বৰত্তানি ভিন্দিত্ৰা পঞ্চৰিধচেতোখীলৰিনিবন্ধবদ্ধচিত্তো ৰিহরন্তো ‘কম্মট্ঠানং নাম অত্থী’তিপি সঞ্ঞং অকত্ৰা গামং পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা অননুলোমিকেন গিহীসংসগ্গেন সংসট্ঠো চরিত্ৰা চ ভুঞ্জিত্ৰা চ তুচ্ছো নিক্খমতি – অযং ৰুচ্চতি ‘নেৰ হরতি ন পচ্চাহরতী’তি.

যো পনাযং ‘‘হরতি চ পচ্চাহরতি চা’’তি ৰুত্তো, সো গতপচ্চাগতিকৰত্তৰসেন ৰেদিতব্বো – অত্থকামা হি কুলপুত্তা সাসনে পব্বজিত্ৰা দসম্পি ৰীসম্পি তিংসম্পি চত্তারীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি সতম্পি একতো ৰসন্তা কতিকৰত্তং কত্ৰা ৰিহরন্তি – ‘‘আৰুসো, তুম্হে ন ইণট্টা, ন ভযট্টা, ন আজীৰিকাপকতা পব্বজিতা; দুক্খা মুঞ্চিতুকামা পনেত্থ পব্বজিতা. তস্মা গমনে উপ্পন্নকিলেসং গমনেযেৰ নিগ্গণ্হথ. ঠানে, নিসজ্জায, সযনে উপ্পন্নকিলেসং সযনেযেৰ নিগ্গণ্হথা’’তি.

তে এৰং কতিকৰত্তং কত্ৰা ভিক্খাচারং গচ্ছন্তা, অড্ঢউসভউসভঅড্ঢগাৰুতগাৰুতন্তরেসু পাসাণা হোন্তি, তায সঞ্ঞায কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তাৰ গচ্ছন্তি. সচে কস্সচি গমনে কিলেসো উপ্পজ্জতি, তত্থেৰ নং নিগ্গণ্হাতি. তথা অসক্কোন্তো তিট্ঠতি. অথস্স পচ্ছতো আগচ্ছন্তোপি তিট্ঠতি. সো ‘অযং ভিক্খু তুয্হং উপ্পন্নং ৰিতক্কং জানাতি, অননুচ্ছৰিকং তে এত’ন্তি অত্তানং পটিচোদেত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরিযভূমিং ওক্কমতি. তথা অসক্কোন্তো নিসীদতি. অথস্স পচ্ছতো আগচ্ছন্তোপি নিসীদতীতি সো এৰ নযো. অরিযভূমিং ওক্কমিতুং অসক্কোন্তোপি তং কিলেসং ৰিক্খম্ভেত্ৰা কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তোৰ গচ্ছতি, ন কম্মট্ঠানৰিপ্পযুত্তেন চিত্তেন পাদং উদ্ধরতি, উদ্ধরতি চে পটিনিৰত্তিত্ৰা পুরিমপদেসঞ্ঞেৰ এতি, আলিন্দকৰাসী মহাফুস্সদেৰত্থেরো ৰিয. সো কির একূনৰীসতি ৰস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেন্তো এৰ ৰিহাসি. মনুস্সাপি অন্তরামগ্গে কসন্তা চ ৰপন্তা চ মদ্দন্তা চ কম্মানি চ করোন্তা থেরং তথাগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং থেরো পুনপ্পুনং নিৰত্তিত্ৰা গচ্ছতি, কিং নু খো মগ্গমূল়্হো উদাহু কিঞ্চি পমুট্ঠো’’তি সমুল্লপন্তি. সো তং অনাদিযিত্ৰা কম্মট্ঠানযুত্তচিত্তেনেৰ সমণধম্মং করোন্তো ৰীসতিৰস্সব্ভন্তরে অরহত্তং পাপুণি. অরহত্তপত্তদিৰসে চস্স চঙ্কমনকোটিযং অধিৰত্থা দেৰতা অঙ্গুলীহি দীপং উজ্জালেত্ৰা অট্ঠাসি. চত্তারোপি মহারাজানো সক্কো চ দেৰানমিন্দো ব্রহ্মা চ সহম্পতি উপট্ঠানং আগমিংসু. তঞ্চ ওভাসং দিস্ৰা ৰনৰাসী মহাতিস্সত্থেরো তং দুতিযদিৰসে পুচ্ছি – ‘‘রত্তিভাগে আযস্মতো সন্তিকে ওভাসো অহোসি. কিং সো ওভাসো’’তি? থেরো ৰিক্খেপং করোন্তো ‘‘ওভাসো নাম দীপোভাসোপি হোতি, মণিওভাসোপী’’তি এৰমাদিমাহ. ততো ‘‘পটিচ্ছাদেথ তুম্হে’’তি নিবদ্ধো ‘‘আমা’’তি পটিজানিত্ৰা আরোচেসি.

কাল়ৰল্লিমণ্ডপৰাসী মহানাগত্থেরো ৰিয চ. সোপি কির গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেন্তো ‘পঠমং তাৰ ভগৰতো মহাপধানং পূজেস্সামী’তি সত্ত ৰস্সানি ঠানচঙ্কমমেৰ অধিট্ঠাসি; পুন সোল়স ৰস্সানি গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. সো কম্মট্ঠানযুত্তেনেৰ চিত্তেন পাদং উদ্ধরন্তো ৰিপ্পযুত্তেন চিত্তেন উদ্ধতে পাদে পটিনিৰত্তেন্তো গামসীমং গন্ত্ৰা ‘গাৰী নু খো, পব্বজিতো নু খো’তি আসঙ্কনীযপ্পদেসে ঠত্ৰা চীৰরং পারুপিত্ৰা কচ্ছকন্তরতো উদকেন পত্তং ধোৰিত্ৰা উদকগণ্ডূসং করোতি. কিং কারণা? ‘মা মে ভিক্খং দাতুং ৰা ৰন্দিতুং ৰা আগতে মনুস্সে ‘দীঘাযুকা হোথা’তি ৰচনমত্তেনাপি কম্মট্ঠানৰিক্খেপো অহোসী’তি. ‘অজ্জ, ভন্তে, কতিমী’তি দিৰসং ৰা ভিক্খুগণনং ৰা পঞ্হং ৰা পুচ্ছিতো পন উদকং গিলিত্ৰা আরোচেতি; সচে দিৰসাদিপুচ্ছকা ন হোন্তি, নিক্খমনৰেলাযং গামদ্ৰারে নিট্ঠুভিত্ৰাৰ যাতি.

কলম্বতিত্থৰিহারে ৰস্সূপগতা পঞ্ঞাস ভিক্খূ ৰিয চ. তে কির আসাল়্হিপুণ্ণিমাযং কতিকৰত্তং অকংসু – ‘‘অরহত্তং অপ্পত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং নালপিস্সামা’’তি. গামঞ্চ পিণ্ডায পৰিসন্তা উদকগণ্ডূসং কত্ৰা পৰিসিংসু, দিৰসাদীসু পুচ্ছিতেসু ৰুত্তনযেন পটিপজ্জিংসু. তত্থ মনুস্সা নিট্ঠুভনট্ঠানং দিস্ৰা জানিংসু – ‘অজ্জ একো আগতো, অজ্জ দ্ৰে’তি; এৰঞ্চ চিন্তেসুং – ‘কিন্নু খো এতে অম্হেহেৰ সদ্ধিং ন সল্লপন্তি উদাহু অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি? যদি অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি ন সল্লপন্তি, অদ্ধা ৰিৰাদজাতা ভৰিস্সন্তি; এথ নে অঞ্ঞমঞ্ঞং খমাপেস্সামা’তি সব্বে ৰিহারং গন্ত্ৰা পঞ্ঞাসায ভিক্খূসু দ্ৰেপি ভিক্খূ একোকাসে নাদ্দসংসু. ততো যো তেসু চক্খুমা পুরিসো সো আহ – ‘‘ন, ভো, কলহকারকানং ৰসনোকাসো ঈদিসো হোতি. সুসম্মট্ঠং চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণং, সুনিক্খিত্তা সম্মজ্জনিযো, সূপট্ঠিতং পানীযপরিভোজনীয’’ন্তি. তে ততোৰ নিৰত্তা. তেপি ভিক্খূ অন্তোতেমাসেযেৰ অরহত্তং পত্ৰা মহাপৰারণায ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেসুং.

এৰং কাল়ৰল্লিমণ্ডপৰাসী মহানাগত্থেরো ৰিয, কলম্বুতিত্থৰিহারে ৰস্সূপগতভিক্খূ ৰিয চ কম্মট্ঠানযুত্তেনেৰ চিত্তেন পাদং উদ্ধরন্তো গামসমীপং গন্ত্ৰা উদকগণ্ডূসং কত্ৰা ৰীথিযো সল্লক্খেত্ৰা যত্থ সুরাসোণ্ডধুত্তাদযো কলহকারকা চণ্ডহত্থিঅস্সাদযো ৰা নত্থি, তং ৰীথিং পটিপজ্জতি. তত্থ পিণ্ডায চরমানো ন তুরিততুরিতো ৰিয জৰেন গচ্ছতি, ন হি জৰনপিণ্ডপাতিকধুতঙ্গং নাম কিঞ্চি অত্থি, ৰিসমভূমিভাগপ্পত্তং পন উদকসকটং ৰিয নিচ্চলো হুত্ৰা গচ্ছতি, অনুঘরং পৰিট্ঠো চ দাতুকামং ৰা অদাতুকামং ৰা সল্লক্খেতুং তদনুরূপং কালং আগমেন্তো ভিক্খং গহেত্ৰা অন্তোগামে ৰা বহিগামে ৰা ৰিহারমেৰ ৰা আগন্ত্ৰা, যথাফাসুকে পতিরূপে ওকাসে নিসীদিত্ৰা, কম্মট্ঠানং মনসিকরোন্তো আহারে পটিকূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৰা, অক্খব্ভঞ্জনৰণালেপনপুত্তমংসূপমৰসেন পচ্চৰেক্খন্তো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং আহারং আহারেতি নেৰ দৰায, ন মদায, ন মণ্ডনায, ন ৰিভূসনায…পে… ফাসুৰিহারো চাতি. ভুত্তাৰী চ উদককিচ্চং কত্ৰা মুহুত্তং ভত্তকিলমথং পটিপ্পস্সম্ভেত্ৰা যথা পুরেভত্তং, এৰং পচ্ছাভত্তং পুরিমযামং পচ্ছিমযামঞ্চ কম্মট্ঠানমেৰ মনসিকরোতি. অযং ৰুচ্চতি ‘হরতি চ পচ্চাহরতি চা’তি.

ইমং পন হরণপচ্চাহরণসঙ্খাতং গতপচ্চাগতৰত্তং পূরেন্তো, যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতি, পঠমৰযে এৰ অরহত্তং পাপুণাতি, নো চে পঠমৰযে পাপুণাতি অথ মজ্ঝিমৰযে, নো চে মজ্ঝিমৰযে পাপুণাতি অথ পচ্ছিমৰযে, নো চে পচ্ছিমৰযে পাপুণাতি অথ মরণসমযে, নো চে মরণসমযে পাপুণাতি অথ দেৰপুত্তো হুত্ৰা, নো চে দেৰপুত্তো হুত্ৰা পাপুণাতি অনুপ্পন্নে বুদ্ধে নিব্বত্তো পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি, নো চে পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকরোতি অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৰে খিপ্পাভিঞ্ঞো ৰা হোতি – সেয্যথাপি থেরো বাহিযো দারুচীরিযো, মহাপঞ্ঞো ৰা – সেয্যথাপি থেরো সারিপুত্তো, মহিদ্ধিকো ৰা – সেয্যথাপি থেরো মহামোগ্গল্লানো, ধুতঙ্গধরো ৰা – সেয্যথাপি থেরো মহাকস্সপো, দিব্বচক্খুকো ৰা – সেয্যথাপি থেরো অনুরুদ্ধো, ৰিনযধরো ৰা – সেয্যথাপি থেরো উপালি, ধম্মকথিকো ৰা – সেয্যথাপি থেরো পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো, আরঞ্ঞিকো ৰা – সেয্যথাপি থেরো রেৰতো, বহুস্সুতো ৰা – সেয্যথাপি থেরো আনন্দো, সিক্খাকামো ৰা – সেয্যথাপি থেরো রাহুলো বুদ্ধপুত্তোতি. ইতি ইমস্মিং চতুক্কে য্ৰাযং হরতি চ পচ্চাহরতি চ, তস্স গোচরসম্পজঞ্ঞং সিখাপ্পত্তং হোতি.

অভিক্কমাদীসু পন অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. তং এৰং ৰেদিতব্বং – ইধ ভিক্খু অভিক্কমন্তো ৰা পটিক্কমন্তো ৰা যথা অন্ধবালপুথুজ্জনা অভিক্কমাদীসু ‘অত্তা অভিক্কমতি, অত্তনা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’তি ৰা ‘অহং অভিক্কমামি, মযা অভিক্কমো নিব্বত্তিতো’তি ৰা সম্মুয্হন্তি, তথা অসম্মুয্হন্তো ‘অভিক্কমামী’তি চিত্তে উপ্পজ্জমানে তেনেৰ চিত্তেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিং জনযমানা উপ্পজ্জতি. ইতি চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন অযং কাযসম্মতো অট্ঠিসঙ্ঘাতো অভিক্কমতি. তস্সেৰং অভিক্কমতো একেকপাদুদ্ধরণে পথৰীধাতু আপোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা হোন্তি বলৰতিযো; তথা অতিহরণৰীতিহরণেসু. ৰোস্সজ্জনে তেজোধাতু ৰাযোধাতূতি দ্ৰে ধাতুযো ওমত্তা হোন্তি মন্দা, ইতরা দ্ৰে অধিমত্তা হোন্তি বলৰতিযো; তথা সন্নিক্খেপনসন্নিরুজ্ঝনেসু তত্থ উদ্ধরণে পৰত্তা রূপারূপধম্মা অতিহরণং ন পাপুণন্তি; তথা অতিহরণে পৰত্তা ৰীতিহরণং, ৰীতিহরণে পৰত্তা ৰোস্সজ্জনং, ৰোস্সজ্জনে পৰত্তা সন্নিক্খেপনং, সন্নিক্খেপনে পৰত্তা সন্নিরুজ্ঝনং ন পাপুণন্তি; তত্থ তত্থেৰ পব্বং পব্বং সন্ধি সন্ধি ওধি ওধি হুত্ৰা তত্তকপালে পক্খিত্ততিলং ৰিয পটপটাযন্তা ভিজ্জন্তি. তত্থ কো একো অভিক্কমতি? কস্স ৰা একস্স অভিক্কমনং? পরমত্থতো হি ধাতূনংযেৰ গমনং, ধাতূনং ঠানং, ধাতূনং নিসজ্জা, ধাতূনং সযনং, তস্মিং তস্মিঞ্হি কোট্ঠাসে সদ্ধিং রূপেহি –

অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতি;

অৰীচিমনুসম্বন্ধো, নদীসোতোৰ ৰত্ততীতি.

এৰং অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং নামাতি.

নিট্ঠিতো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতীতিপদস্স অত্থো.

আলোকিতে ৰিলোকিতেতি এত্থ পন আলোকিতং নাম পুরতো পেক্খনং, ৰিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খনং. অঞ্ঞানিপি হেট্ঠা উপরি পচ্ছতো পেক্খনৰসেন ওলোকিতউল্লোকিতাপলোকিতানি নাম হোন্তি. তানি ইধ ন গহিতানি. সারুপ্পৰসেন পন ইমানেৰ দ্ৰে গহিতানি. ইমিনা ৰা মুখেন সব্বানিপি তানি গহিতানেৰাতি.

তত্থ ‘আলোকেস্সামী’তি চিত্তে উপ্পন্নে চিত্তৰসেনেৰ অনোলোকেত্ৰা অত্থপরিগ্গণ্হনং ‘সাত্থকসম্পজঞ্ঞং’. তং আযস্মন্তং নন্দং কাযসক্খিং কত্ৰা ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –

‘‘সচে, ভিক্খৰে, নন্দস্স পুরত্থিমা দিসা আলোকেতব্বা হোতি, সব্বং চেতসা সমন্নাহরিত্ৰা নন্দো পুরত্থিমং দিসং আলোকেতি – ‘এৰং মে পুরত্থিমং দিসং আলোকযতো ন অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰিস্সন্তী’তি. ইতিহ সাত্থকসম্পজানো হোতি. ‘‘সচে, ভিক্খৰে, নন্দস্স পচ্ছিমা দিসা, উত্তরা দিসা, দক্খিণা দিসা, উদ্ধং, অধো, অনুদিসা অনুৰিলোকেতব্বা হোতি, সব্বং চেতসা সমন্নাহরিত্ৰা নন্দো অনুদিসং অনুৰিলোকেতি – এৰং মে অনুদিসং অনুৰিলোকযতো…পে… সম্পজানো হোতী’’তি (অ. নি. ৮.৯).

অপিচ ইধাপি পুব্বে ৰুত্তচেতিযদস্সনাদিৰসেনেৰ সাত্থকতা চ সপ্পাযতা চ ৰেদিতব্বা.

কম্মট্ঠানস্স পন অৰিজহনমেৰ ‘গোচরসম্পজঞ্ঞং’. তস্মা খন্ধধাতুআযতনকম্মট্ঠানিকেহি অত্তনো কম্মট্ঠানৰসেনেৰ, কসিণাদিকম্মট্ঠানিকেহি ৰা পন কম্মট্ঠানসীসেনেৰ আলোকনৰিলোকনং কাতব্বং.

অব্ভন্তরে অত্তা নাম আলোকেতা ৰা ৰিলোকেতা ৰা নত্থি. ‘আলোকেস্সামী’তি পন চিত্তে উপ্পজ্জমানে তেনেৰ চিত্তেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানা ৰাযোধাতু ৰিঞ্ঞত্তিং জনযমানা উপ্পজ্জতি. ইতি চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেন হেট্ঠিমং অক্খিদলং অধো সীদতি, উপরিমং উদ্ধং লঙ্ঘেতি. কোচি যন্তকেন ৰিৰরন্তো নাম নত্থি. ততো চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং সাধেন্তং উপ্পজ্জতী’তি এৰং পজাননং পনেত্থ ‘অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং’ নাম.

অপিচ মূলপরিঞ্ঞাআগন্তুকতাৰকালিকভাৰৰসেন পনেত্থ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং. মূলপরিঞ্ঞাৰসেন তাৰ –

ভৰঙ্গাৰজ্জনঞ্চেৰ, দস্সনং সম্পটিচ্ছনং;

সন্তীরণং ৰোট্ঠব্বনং, জৰনং ভৰতি সত্তমং.

তত্থ ভৰঙ্গং উপপত্তিভৰস্স অঙ্গকিচ্চং সাধযমানং পৰত্ততি; তং আৰত্তেত্ৰা কিরিযমনোধাতু আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা; তন্নিরোধা চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং সাধযমানং; তন্নিরোধা ৰিপাকমনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চং সাধযমানা; তন্নিরোধা ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু সন্তীরণকিচ্চং সাধযমানা; তন্নিরোধা কিরিযমনোৰিঞ্ঞাণধাতু ৰোট্ঠব্বনকিচ্চং সাধযমানা; তন্নিরোধা সত্তক্খত্তুং জৰনং জৰতি. তত্থ পঠমজৰনেপি ‘অযং ইত্থী, অযং পুরিসো’তি রজ্জনদুস্সনমুয্হনৰসেন আলোকিতৰিলোকিতং ন হোতি; দুতিযজৰনেপি…পে… সত্তমজৰনেপি. এতেসু পন, যুদ্ধমণ্ডলে যোধেসু ৰিয, হেট্ঠুপরিযৰসেন ভিজ্জিত্ৰা পতিতেসু ‘অযং ইত্থী, অযং পুরিসো’তি রজ্জনাদিৰসেন আলোকিতৰিলোকিতং হোতি. এৰং তাৰেত্থ ‘মূলপরিঞ্ঞাৰসেন’ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.

চক্খুদ্ৰারে পন রূপে আপাথগতে ভৰঙ্গচলনতো উদ্ধং সকসককিচ্চনিপ্ফাদনৰসেন আৰজ্জনাদীসু উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধেসু অৰসানে জৰনং উপ্পজ্জতি. তং পুব্বে উপ্পন্নানং আৰজ্জনাদীনং গেহভূতে চক্খুদ্ৰারে আগন্তুকপুরিসো ৰিয হোতি. তস্স যথা পরগেহে কিঞ্চি যাচিতুং পৰিট্ঠস্স আগন্তুকপুরিসস্স গেহসামিকেসুপি তুণ্হীমাসিনেসু আণাকরণং ন যুত্তং, এৰং আৰজ্জনাদীনং গেহভূতে চক্খুদ্ৰারে আৰজ্জনাদীসুপি অরজ্জন্তেসু অদুস্সন্তেসু অমুয্হন্তেসু চ রজ্জনদুস্সনমুয্হনং অযুত্তন্তি. এৰং ‘আগন্তুকভাৰৰসেন’ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.

যানি পনেতানি চক্খুদ্ৰারে ৰোট্ঠব্বনপরিযোসানানি চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তানি সদ্ধিং সম্পযুত্তধম্মেহি তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ন পস্সন্তীতি ইত্তরানি তাৰকালিকানি হোন্তি. তত্থ যথা একস্মিং ঘরে সব্বেসু মানুসকেসু মতেসু অৰসেসস্স এককস্স তঙ্খণংযেৰ মরণধম্মস্স ন যুত্তা নচ্চগীতাদীসু অভিরতি নাম, এৰমেৰ একদ্ৰারে সসম্পযুত্তেসু আৰজ্জনাদীসু তত্থ তত্থেৰ মতেসু অৰসেসস্স তঙ্খণংঞ্ঞেৰ মরণধম্মস্স জৰনস্সাপি রজ্জনদুস্সনমুয্হনৰসেন অভিরতি নাম ন যুত্তাতি. এৰং ‘তাৰকালিকভাৰৰসেন’ অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.

অপিচ খন্ধাযতনধাতুপচ্চযপচ্চৰেক্খণৰসেনপেতং ৰেদিতব্বং. এত্থ হি চক্খু চেৰ রূপানি চ রূপক্খন্ধো, দস্সনং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সাদিকা সঙ্খারক্খন্ধো. এৰমেতেসং পঞ্চন্নং খন্ধানং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি? কো ৰিলোকেতি?

তথা চক্খু চক্খাযতনং, রূপং রূপাযতনং, দস্সনং মনাযতনং, ৰেদনাদযো তংসম্পযুত্তা ধম্মা ধম্মাযতনং. এৰমেতেসং চতুন্নং আযতনানং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি? কো ৰিলোকেতি?

তথা চক্খু চক্খুধাতু, রূপং রূপধাতু, দস্সনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু, তংসম্পযুত্তা ৰেদনাদযো ধম্মা ধম্মধাতু. এৰমেতাসং চতুন্নং ধাতূনং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি? কো ৰিলোকেতি?

তথা চক্খু নিস্সযপচ্চযো, রূপং আরম্মণপচ্চযো, আৰজ্জনং অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতপচ্চযো, আলোকো উপনিস্সযপচ্চযো, ৰেদনাদযো সহজাতাদিপচ্চযা. এৰমেতেসং পচ্চযানং সমৰাযে আলোকনৰিলোকনং পঞ্ঞাযতি. তত্থ কো একো আলোকেতি? কো ৰিলোকেতীতি? এৰমেত্থ খন্ধাযতনধাতুপচ্চযপচ্চৰেক্খণৰসেনাপি অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং.

সমিঞ্জিতে পসারিতেতি পব্বানং সমিঞ্জনপসারণে. তত্থ চিত্তৰসেনেৰ সমিঞ্জনপসারণং অকত্ৰা হত্থপাদানং সমিঞ্জনপসারণপচ্চযা অত্থানত্থং পরিগ্গহেত্ৰা তত্থ অত্থপরিগ্গণ্হনং ‘সাত্থকসম্পজঞ্ঞং’. তত্থ হত্থপাদে অতিচিরং সমিঞ্জিত্ৰা ৰা পসারেত্ৰা এৰ ৰা ঠিতস্স খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি, চিত্তং একগ্গতং ন লভতি, কম্মট্ঠানং পরিপততি, ৰিসেসং নাধিগচ্ছতি; কালে সমিঞ্জন্তস্স কালে পসারেন্তস্স পন তা ৰেদনা নুপ্পজ্জন্তি, চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ফাতিং গচ্ছতি, ৰিসেসমধিগচ্ছতীতি. এৰং ‘অত্থানত্থপরিগ্গণ্হনং’ ৰেদিতব্বং.

অত্থে পন সতিপি সপ্পাযাসপ্পাযং পরিগ্গহেত্ৰা সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং ‘সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং’.

তত্রাযং নযো – মহাচেতিযঙ্গণে কির দহরভিক্খূ সজ্ঝাযং গণ্হন্তি. তেসং পিট্ঠিপস্সে দহরভিক্খুনিযো ধম্মং সুণন্তি. তত্রেকো দহরো হত্থং পসারেন্তো কাযসংসগ্গং পত্ৰা তেনেৰ কারণেন গিহী জাতো. অপরো ভিক্খু পাদং পসারেন্তো অগ্গিম্হি পসারেসি. অট্ঠিং আহচ্চ পাদো ঝাযি. অপরো ভিক্খু ৰম্মিকে পসারেসি. সো আসীৰিসেন দট্ঠো. অপরো ভিক্খু চীৰরকুটিদণ্ডকে পসারেসি. তং মণিসপ্পো ডংসি. তস্মা এৰরূপে অসপ্পাযে অপসারেত্ৰা সপ্পাযে পসারেতব্বং. ইদমেত্থ সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং.

‘গোচরসম্পজঞ্ঞং’ পন মহাথেরৰত্থুনা দীপেতব্বং – মহাথেরো কির দিৰাট্ঠানে নিসিন্নো অন্তেৰাসিকেহি সদ্ধিং কথযমানো সহসা হত্থং সমিঞ্জিত্ৰা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা সণিকং সমিঞ্জেসি. তং অন্তেৰাসিকা পুচ্ছিংসু – ‘‘কস্মা, ভন্তে, সহসা হত্থং সমিঞ্জিত্ৰা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা সণিকং সমিঞ্জিত্থা’’তি? ‘‘যতো পট্ঠায মযা, আৰুসো, কম্মট্ঠানং মনসিকাতুং আরদ্ধো, ন মে কম্মট্ঠানং মুঞ্চিত্ৰা হত্থো সমিঞ্জিতপুব্বো. ইদানি পন মে তুম্হেহি সদ্ধিং কথযমানেন কম্মট্ঠানং মুঞ্চিত্ৰা সমিঞ্জিতো. তস্মা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা সমিঞ্জেসি’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, ভিক্খুনা নাম এৰরূপেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. এৰমেত্থাপি কম্মট্ঠানাৰিজহনমেৰ ‘গোচরসম্পজঞ্ঞ’ন্তি ৰেদিতব্বং.

‘অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি সমিঞ্জেন্তো ৰা পসারেন্তো ৰা নত্থি. ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারেন পন, সুত্তাকড্ঢনৰসেন দারুযন্তস্স হত্থপাদচলনং ৰিয, সমিঞ্জনপসারণং হোতী’তি পরিজাননং পনেত্থ ‘অসম্মোহসম্পজঞ্ঞ’ন্তি ৰেদিতব্বং.

সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণেতি এত্থ সঙ্ঘাটিচীৰরানং নিৰাসনপারুপনৰসেন পত্তস্স ভিক্খাপটিগ্গহণাদিৰসেন পরিভোগো ‘ধারণং’ নাম. তত্থ সঙ্ঘাটিচীৰরধারণে তাৰ নিৰাসেত্ৰা পারুপিত্ৰা চ পিণ্ডায চরতো ‘‘আমিসলাভো সীতস্স পটিঘাতাযা’’তিআদিনা নযেন ভগৰতা ৰুত্তপ্পকারোযেৰ চ অত্থো ‘অত্থো’ নাম. তস্স ৰসেন ‘সাত্থকসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

উণ্হপকতিকস্স পন দুব্বলস্স চ চীৰরং সুখুমং সপ্পাযং, সীতালুকস্স ঘনং দুপট্টং; ৰিপরীতং অসপ্পাযং. যস্স কস্সচি জিণ্ণং অসপ্পাযমেৰ. অগ্গল়াদিদানেন হিস্স তং পলিবোধকরং হোতি. তথা পট্টুণ্ণদুকূলাদিভেদং চোরানং লোভনীযচীৰরং. তাদিসঞ্হি অরঞ্ঞে এককস্স নিৰাসন্তরাযকরং জীৰিতন্তরাযকরঞ্চাপি হোতি. নিপ্পরিযাযেন পন যং নিমিত্তকম্মাদিমিচ্ছাজীৰৰসেন উপ্পন্নং, যঞ্চস্স সেৰমানস্স অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, তং অসপ্পাযং; ৰিপরীতং সপ্পাযং. তস্স ৰসেনেত্থ ‘সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং’ কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনেৰ চ ‘গোচরসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি চীৰরং পারুপন্তো নত্থি. ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পন চীৰরপারুপনং হোতি. তত্থ চীৰরম্পি অচেতনং, কাযোপি অচেতনো. চীৰরং ন জানাতি – ‘মযা কাযো পারুপিতো’তি, কাযোপি ন জানাতি – ‘অহং চীৰরেন পারুপিতো’তি. ধাতুযোৰ ধাতুসমূহং পটিচ্ছাদেন্তি, পটপিলোতিকায পোত্থকরূপপটিচ্ছাদনে ৰিয. তস্মা নেৰ সুন্দরং চীৰরং লভিত্ৰা সোমনস্সং কাতব্বং, ন অসুন্দরং লভিত্ৰা দোমনস্সং. নাগৰম্মিকচেতিযরুক্খাদীসু হি কেচি মালাগন্ধধূপৰত্থাদীহি সক্কারং করোন্তি, কেচি গূথমুত্তকদ্দমদণ্ডসত্থপ্পহারাদীহি অসক্কারং. ন তেহি নাগৰম্মিকরুক্খাদযো সোমনস্সং ৰা দোমনস্সং ৰা করোন্তি. এৰমেৰ নেৰ সুন্দরং চীৰরং লভিত্ৰা সোমনস্সং কাতব্বং, ন অসুন্দরং লভিত্ৰা দোমনস্সন্তি. এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ ‘অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

পত্তধারণেপি পত্তং সহসাৰ অগ্গহেত্ৰা ‘ইমং গহেত্ৰা পিণ্ডায চরমানো ভিক্খং লভিস্সামী’তি এৰং পত্তগ্গহণপচ্চযা পটিলভিতব্বঅত্থৰসেন ‘সাত্থকসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং. কিসদুব্বলসরীরস্স পন গরুপত্তো অসপ্পাযো; যস্স কস্সচি চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহতো দুব্বিসোধনীযো অসপ্পাযোৰ. দুদ্ধোতপত্তো হি ন ৰট্টতি; তং ধোৰন্তস্সেৰ চস্স পলিবোধো হোতি. মণিৰণ্ণপত্তো পন লোভনীযোৰ চীৰরে ৰুত্তনযেনেৰ অসপ্পাযো. নিমিত্তকম্মাদিৰসেন পন লদ্ধো, যঞ্চস্স সেৰমানস্স অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, অযং একন্তাসপ্পাযোৰ ৰিপরীতো সপ্পাযো. তস্স ৰসেনেত্থ ‘সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং’ কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনেৰ ‘গোচরসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি পত্তং গণ্হন্তো নত্থি. ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেনেৰ পন পত্তগ্গহণং নাম হোতি. তত্থ পত্তোপি অচেতনো, হত্থাপি অচেতনা. পত্তো ন জানাতি – ‘অহং হত্থেহি গহিতো’তি. হত্থাপি ন জানন্তি – ‘পত্তো অম্হেহি গহিতো’তি. ধাতুযোৰ ধাতুসমূহং গণ্হন্তি, সণ্ডাসেন অগ্গিৰণ্ণপত্তগহণে ৰিযাতি. এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ ‘অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

অপিচ যথা ছিন্নহত্থপাদে ৰণমুখেহি পগ্ঘরিতপুব্বলোহিতকিমিকুলে নীলমক্খিকসম্পরিকিণ্ণে অনাথসালাযং অনাথমনুস্সে দিস্ৰা দযালুকা পুরিসা তেসং ৰণবন্ধপট্টচোল়কানি চেৰ কপালাদীহি চ ভেসজ্জানি উপনামেন্তি. তত্থ চোল়কানিপি কেসঞ্চি সণ্হানি কেসঞ্চি থূলানি পাপুণন্তি. ভেসজ্জকপালকানিপি কেসঞ্চি সুসণ্ঠানানি কেসঞ্চি দুস্সণ্ঠানানি পাপুণন্তি. ন তে তত্থ সুমনা ৰা হোন্তি দুম্মনা ৰা. ৰণপটিচ্ছাদনমত্তেনেৰ হি চোল়কেন, ভেসজ্জপরিগ্গহণমত্তেনেৰ চ কপালকেন তেসং অত্থো. এৰমেৰ যো ভিক্খু ৰণচোল়কং ৰিয চীৰরং, ভেসজ্জকপালকং ৰিয চ পত্তং, কপালে ভেসজ্জমিৰ চ পত্তে লদ্ধভিক্খং সল্লক্খেতি – অযং সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে অসম্মোহসম্পজঞ্ঞেন উত্তমসম্পজানকারীতি ৰেদিতব্বো.

অসিতাদীসু অসিতেতি পিণ্ডপাতাদিভোজনে. পীতেতি যাগুআদিপানে. খাযিতেতি পিট্ঠখজ্জকাদিখাদনে. সাযিতেতি মধুফাণিতাদিসাযনে. তত্থ ‘‘নেৰ দৰাযা’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তো অট্ঠৰিধোপি অত্থো ‘অত্থো’ নাম. তস্স ৰসেন ‘সাত্থকসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

লূখপণীততিত্তমধুরাদীসু পন যেন ভোজনেন যস্স অফাসু হোতি, তং তস্স অসপ্পাযং. যং পন নিমিত্তকম্মাদিৰসেন পটিলদ্ধং, যঞ্চস্স ভুঞ্জতো অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, তং একন্তং অসপ্পাযমেৰ; ৰিপরীতং সপ্পাযং. তস্স ৰসেনেত্থ ‘সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং’ কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনেৰ চ ‘গোচরসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি ভুঞ্জকো নত্থি. ৰুত্তপ্পকারচিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পন পত্তপটিগ্গহণং নাম হোতি. চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ হত্থস্স পত্তে ওতারণং নাম হোতি. চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ আলোপকরণং, আলোপউদ্ধরণং, মুখৰিৰরণঞ্চ হোতি. ন কোচি কুঞ্চিকায, ন যন্তকেন হনুকট্ঠিং ৰিৰরতি. চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ আলোপস্স মুখে ঠপনং, উপরিদন্তানং মুসলকিচ্চসাধনং, হেট্ঠাদন্তানং উদুক্খলকিচ্চসাধনং, জিৰ্হায হত্থকিচ্চসাধনঞ্চ হোতি. ইতি নং তত্থ অগ্গজিৰ্হায তনুকখেল়ো মূলজিৰ্হায বহলখেল়ো মক্খেতি. তং হেট্ঠাদন্তউদুক্খলে জিৰ্হাহত্থপরিৰত্তিতং খেল়উদকতেমিতং উপরিদন্তমুসলসঞ্চুণ্ণিতং কোচি কটচ্ছুনা ৰা দব্বিযা ৰা অন্তো পৰেসেন্তো নাম নত্থি; ৰাযোধাতুযাৰ পৰিসতি. পৰিট্ঠং পৰিট্ঠং কোচি পলালসন্থারং কত্ৰা ধারেন্তো নাম নত্থি; ৰাযোধাতুৰসেনেৰ তিট্ঠতি. ঠিতং ঠিতং কোচি উদ্ধনং কত্ৰা অগ্গিং জালেত্ৰা পচন্তো নাম নত্থি; তেজোধাতুযাৰ পচ্চতি. পক্কং পক্কং কোচি দণ্ডকেন ৰা যট্ঠিযা ৰা বহি নীহারকো নাম নত্থি; ৰাযোধাতুযেৰ নীহরতি. ইতি ৰাযোধাতু অতিহরতি চ ৰীতিহরতি চ ধারেতি চ পরিৰত্তেতি চ সঞ্চুণ্ণেতি চ ৰিসোসেতি চ নীহরতি চ. পথৰীধাতু ধারেতি চ পরিৰত্তেতি চ সঞ্চুণ্ণেতি চ ৰিসোসেতি চ নীহরতি চ. আপোধাতু সিনেহেতি চ অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতি. তেজোধাতু অন্তোপৰিট্ঠং পরিপাচেতি. আকাসধাতু অঞ্জসো হোতি. ৰিঞ্ঞাণধাতু তত্থ তত্থ সম্মাপযোগমন্ৰায আভুজতীতি. এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ ‘অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

অপিচ গমনতো, পরিযেসনতো, পরিভোগতো, আসযতো, নিধানতো, অপরিপক্কতো, পরিপক্কতো, ফলতো, নিস্সন্দনতো, সম্মক্খনতোতি এৰং দসৰিধপটিকূলভাৰপচ্চৰেক্খণতোপেত্থ ‘অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং. ৰিত্থারকথা পনেত্থ ৰিসুদ্ধিমগ্গে আহারপটিকূলসঞ্ঞানিদ্দেসতো গহেতব্বা.

উচ্চারপস্সাৰকম্মেতি উচ্চারস্স চ পস্সাৰস্স চ করণে. তত্থ পক্ককালে উচ্চারপস্সাৰং অকরোন্তস্স সকলসরীরতো সেদা মুচ্চন্তি, অক্খীনি ভমন্তি, চিত্তং ন একগ্গং হোতি, অঞ্ঞে চ রোগা উপ্পজ্জন্তি; করোন্তস্স পন সব্বং তং ন হোতীতি অযমেত্থ অত্থো. তস্স ৰসেন ‘সাত্থকসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

অট্ঠানে উচ্চারপস্সাৰং করোন্তস্স পন আপত্তি হোতি, অযসো ৰড্ঢতি, জীৰিতন্তরাযো হোতি; পতিরূপে ঠানে করোন্তস্স সব্বং তং ন হোতীতি ইদমেত্থ সপ্পাযং. তস্স ৰসেন ‘সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং’ কম্মট্ঠানাৰিজহনৰসেনেৰ চ ‘গোচরসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি উচ্চারপস্সাৰকম্মং করোন্তো নত্থি. চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারেনেৰ পন উচ্চারপস্সাৰকম্মং হোতি. যথা পন পক্কে গণ্ডে গণ্ডভেদেন পুব্বলোহিতং অকামতায নিক্খমতি, যথা চ অতিভরিতা উদকভাজনা উদকং অকামতায নিক্খমতি, এৰং পক্কাসযমুত্তৰত্থীসু সন্নিচিতা উচ্চারপস্সাৰা ৰাযুৰেগসমুপ্পীল়িতা অকামতাযপি নিক্খমন্তি. সো পনাযং এৰং নিক্খমন্তো উচ্চারপস্সাৰো নেৰ তস্স ভিক্খুনো অত্তনো হোতি ন পরস্স; কেৰলং পন সরীরনিস্সন্দোৰ হোতি. যথা কিং? যথা উদকতুম্ভতো পুরাণউদকং ছড্ডেন্তস্স নেৰ তং অত্তনো হোতি ন পরেসং, কেৰলং পটিজগ্গনমত্তমেৰ হোতি, এৰন্তি. এৰং পৰত্তপটিসঙ্খানৰসেনেত্থ ‘অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং’ ৰেদিতব্বং.

গতাদীসু গতেতি গমনে. ঠিতেতি ঠানে. নিসিন্নেতি নিসজ্জায. সুত্তেতি সযনে. তত্থ অভিক্কন্তাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ সম্পজানকারিতা ৰেদিতব্বা.

অযং পনেত্থ অপরোপি নযো – একো হি ভিক্খু গচ্ছন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো গচ্ছতি. একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ গচ্ছতি. তথা একো ভিক্খু তিট্ঠন্তো, নিসীদন্তো, সযন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো অঞ্ঞং ৰিতক্কেন্তো সযতি. একো কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ সযতি.

এত্তকেন পন ন পাকটং হোতীতি চঙ্কমেন দীপযিংসু. যো হি ভিক্খু চঙ্কমনং ওতরিত্ৰা চঙ্কমনকোটিযং ঠিতো পরিগ্গণ্হাতি; ‘পাচীনচঙ্কমনকোটিযং পৰত্তা রূপারূপধম্মা পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিযং পৰত্তাপি পাচীনচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, চঙ্কমনৰেমজ্ঝে পৰত্তা উভো কোটিযো অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, চঙ্কমনে পৰত্তা রূপারূপধম্মা ঠানং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা, ঠানে পৰত্তা নিসজ্জং, নিসজ্জায পৰত্তা সযনং অপ্পত্ৰা এত্থেৰ নিরুদ্ধা’তি এৰং পরিগ্গণ্হন্তো পরিগ্গণ্হন্তোযেৰ ভৰঙ্গং ওতারেতি; উট্ঠহন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ উট্ঠাতি – অযং ভিক্খু গতাদীসু সম্পজানকারী নাম হোতীতি.

এৰং পন সুত্তে কম্মট্ঠানং অৰিভূতং হোতি. কম্মট্ঠানং অৰিভূতং ন কাতব্বং. তস্মা যো ভিক্খু যাৰ সক্কোতি তাৰ চঙ্কমিত্ৰা ঠত্ৰা নিসীদিত্ৰা সযমানো এৰং পরিগ্গহেত্ৰা সযতি – ‘কাযো অচেতনো, মঞ্চো অচেতনো. কাযো ন জানাতি – অহং মঞ্চে সযিতোতি. মঞ্চোপি ন জানাতি – মযি কাযো সযিতোতি. অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে সযিতো’তি. এৰং পরিগ্গণ্হন্তো পরিগ্গণ্হন্তোযেৰ চিত্তং ভৰঙ্গং ওতারেতি, পবুজ্ঝমানো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰাৰ পবুজ্ঝতি. অযং সুত্তে সম্পজানকারী নাম হোতীতি.

জাগরিতেতি জাগরণে. তত্থ ‘কিরিযামযপৰত্তস্স অপ্পৰত্তিযা সতি জাগরিতং নাম ন হোতি; কিরিযামযপৰত্তৰল়ঞ্জে পৰত্তন্তে জাগরিতং নাম হোতী’তি পরিগ্গণ্হন্তো ভিক্খু জাগরিতে সম্পজানকারী নাম হোতি. অপিচ রত্তিন্দিৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা পঞ্চ কোট্ঠাসে জগ্গন্তোপি জাগরিতে সম্পজানকারী নাম হোতি.

ভাসিতেতি কথনে. তত্থ ‘উপাদারূপস্স সদ্দাযতনস্স অপ্পৰত্তে সতি ভাসিতং নাম ন হোতি; তস্মিং পৰত্তন্তে হোতী’তি পরিগ্গাহকো ভিক্খু ভাসিতে সম্পজানকারী নাম হোতি. ৰিমুত্তাযতনসীসেন ধম্মং দেসেন্তোপি বাত্তিংস তিরচ্ছানকথা পহায দসকথাৰত্থুনিস্সিতং কথং কথেন্তোপি ভাসিতে সম্পজানকারী নাম হোতি.

তুণ্হীভাৰেতি অকথনে. তত্থ ‘উপাদারূপস্স সদ্দাযতনস্স পৰত্তিযং সতি তুণ্হীভাৰো নাম নত্থি; অপ্পৰত্তিযং হোতী’তি পরিগ্গাহকো ভিক্খু তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী নাম হোতি. অট্ঠতিংসায আরম্মণেসু চিত্তরুচিযং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা নিসিন্নোপি দুতিযজ্ঝানং সমাপন্নোপি তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারীযেৰ নাম হোতি.

এত্থ চ একো ইরিযাপথো দ্ৰীসু ঠানেসু আগতো. সো হেট্ঠা অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি এত্থ ভিক্খাচারগামং গচ্ছতো চ আগচ্ছতো চ অদ্ধানগমনৰসেন কথিতো. গতে ঠিতে নিসিন্নেতি এত্থ ৰিহারে চুণ্ণিকপাদুদ্ধারইরিযাপথৰসেন কথিতোতি ৰেদিতব্বো.

৫২৪. তত্থ কতমা সতীতিআদি সব্বং উত্তানত্থমেৰ.

৫২৬. সো ৰিৰিত্তন্তি ইমিনা কিং দস্সেতি? এতস্স ভিক্খুনো উপাসনট্ঠানং যোগপথং সপ্পাযসেনাসনং দস্সেতি. যস্স হি অব্ভন্তরে এত্তকা গুণা অত্থি, তস্স অনুচ্ছৰিকো অরঞ্ঞৰাসো. যস্স পনেতে নত্থি, তস্স অননুচ্ছৰিকো. এৰরূপস্স হি অরঞ্ঞৰাসো কাল়মক্কটঅচ্ছতরচ্ছদীপিমিগাদীনং অটৰীৰাসসদিসো হোতি. কস্মা? ইচ্ছায ঠত্ৰা পৰিট্ঠত্তা. তস্স হি অরঞ্ঞৰাসমূলকো কোচি অত্থো নত্থি; অরঞ্ঞৰাসঞ্চেৰ আরঞ্ঞকে চ দূসেতি; সাসনে অপ্পসাদং উপ্পাদেতি. যস্স পন অব্ভন্তরে এত্তকা গুণা অত্থি, তস্সেৰ সো অনুচ্ছৰিকো. সো হি অরঞ্ঞৰাসং নিস্সায ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিত্ৰা পরিনিব্বাতি, সকলঅরঞ্ঞৰাসং উপসোভেতি, আরঞ্ঞিকানং সীসং ধোৰতি, সকলসাসনং পসারেতি. তস্মা সত্থা এৰরূপস্স ভিক্খুনো উপাসনট্ঠানং যোগপথং সপ্পাযসেনাসনং দস্সেন্তো সো ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতীতিআদিমাহ. তত্থ ৰিৰিত্তন্তি সুঞ্ঞং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং. এতমেৰ হি অত্থং দস্সেতুং তঞ্চ অনাকিণ্ণন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনাকিণ্ণন্তি অসঙ্কিণ্ণং অসম্বাধং. তত্থ যস্স সেনাসনস্স সামন্তা গাৰুতম্পি অড্ঢযোজনম্পি পব্বতগহনং ৰনগহনং নদীগহনং হোতি, ন কোচি অৰেলায উপসঙ্কমিতুং সক্কোতি – ইদং সন্তিকেপি অনাকিণ্ণং নাম. যং পন অড্ঢযোজনিকং ৰা যোজনিকং ৰা হোতি – ইদং দূরতায এৰ অনাকিণ্ণং নাম হোতি.

৫২৭. সেতি চেৰ আসতি চ এত্থাতি সেনাসনং. তস্স পভেদং দস্সেতুং মঞ্চো পীঠন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ মঞ্চোতি চত্তারো মঞ্চা – মসারকো, বুন্দিকাবদ্ধো, কুল়ীরপাদকো, আহচ্চপাদকোতি. তথা পীঠং. ভিসীতি পঞ্চ ভিসিযো – উণ্ণাভিসি, চোল়ভিসি, ৰাকভিসি, তিণভিসি, পণ্ণভিসীতি. বিম্বোহনন্তি সীসুপধানং ৰুত্তং. তং ৰিত্থারতো ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলং ৰট্টতি, দীঘতো মঞ্চৰিত্থারপ্পমাণং. ৰিহারোতি সমন্তা পরিহারপথং অন্তোযেৰ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি দস্সেত্ৰা কতসেনাসনং. অড্ঢযোগোতি সুপণ্ণৰঙ্কগেহং. পাসাদোতি দ্ৰে কণ্ণিকানি গহেত্ৰা কতো দীঘপাসাদো. অট্টোতি পটিরাজাদিপটিবাহনত্থং ইট্ঠকাহি কতো বহলভিত্তিকো চতুপঞ্চভূমিকো পতিস্সযৰিসেসো. মাল়োতি ভোজনসালসদিসো মণ্ডলমাল়ো; ৰিনযট্ঠকথাযং পন এককূটসঙ্গহিতো চতুরস্সপাসাদোতি ৰুত্তং. লেণন্তি পব্বতং খণিত্ৰা ৰা পব্ভারস্স অপ্পহোনকট্ঠানে কুট্টং উট্ঠাপেত্ৰা ৰা কতসেনাসনং. গুহাতি ভূমিদরি ৰা যত্থ রত্তিন্দিৰং দীপং লদ্ধুং ৰট্টতি, পব্বতগুহা ৰা ভূমিগুহা ৰা. রুক্খমূলন্তি রুক্খস্স হেট্ঠা পরিক্খিত্তং ৰা অপরিক্খিত্তং ৰা. ৰেল়ুগুম্বোতি ৰেল়ুগচ্ছো. যত্থ ৰা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তীতি ঠপেত্ৰা ৰা এতানি মঞ্চাদীনি যত্থ ভিক্খূ সন্নিপতন্তি, যং তেসং সন্নিপাতারহট্ঠানং, সব্বমেতং সেনাসনং.

৫২৮. ভজতীতি উপেতি. সম্ভজতীতি তত্থ অভিরতিৰসেন অনুক্কণ্ঠিতো সুট্ঠু উপেতি. সেৰতীতি নিৰাসনৰসেন সেৰতি নিসেৰতীতি অনুক্কণ্ঠমানো সন্নিসিতো হুত্ৰা সেৰতি. সংসেৰতীতি সেনাসনৰত্তং সম্পাদেন্তো সম্মা সেৰতি.

৫২৯. ইদানি যং তং ৰিৰিত্তন্তি ৰুত্তং, তস্স পভেদং দস্সেতুং অরঞ্ঞং রুক্খমূলন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অরঞ্ঞন্তি ৰিনযপরিযাযেন তাৰ ‘‘ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং অরঞ্ঞ’’ন্তি (পারা. ১২) আগতং. সুত্তন্তপরিযাযেন আরঞ্ঞিকং ভিক্খুং সন্ধায ‘‘আরঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকপচ্ছিম’’ন্তি (পাচি. ৫৭৩) আগতং. ৰিনযসুত্তন্তা পন উভোপি পরিযাযদেসনা নাম. অভিধম্মো নিপ্পরিযাযদেসনাতি অভিধম্মপরিযাযেন অরঞ্ঞং দস্সেতুং নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলাতি ৰুত্তং; ইন্দখীলতো বহি নিক্খমিত্ৰাতি অত্থো.

৫৩০. রুক্খমূলাদীনং পকতিযা চ সুৰিঞ্ঞেয্যভাৰতো রুক্খমূলংযেৰ রুক্খমূলন্তিআদি ৰুত্তং. অপিচেত্থ রুক্খমূলন্তি যংকিঞ্চি সীতচ্ছাযং ৰিৰিত্তং রুক্খমূলং. পব্বতন্তি সেলং. তত্থ হি উদকসোণ্ডীসু উদককিচ্চং কত্ৰা সীতায রুক্খচ্ছাযায নিসিন্নস্স নানাদিসাসু খাযমানাসু সীতেন ৰাতেন বীজিযমানস্স চিত্তং একগ্গং হোতি. কন্দরন্তি কং ৰুচ্চতি উদকং, তেন দরিতং উদকেন ভিন্নং পব্বতপ্পদেসং; যং নিতুম্বন্তিপি নদীকুঞ্জন্তিপি ৰদন্তি. তত্থ হি রজতপট্টসদিসা ৰালিকা হোন্তি, মত্থকে মণিৰিতানং ৰিয ৰনগহনং, মণিক্খন্ধসদিসং উদকং সন্দতি. এৰরূপং কন্দরং ওরুয্হ পানীযং পিৰিত্ৰা গত্তানি সীতং কত্ৰা ৰালিকং উস্সাপেত্ৰা পংসুকূলচীৰরং পঞ্ঞপেত্ৰা নিসিন্নস্স সমণধম্মং করোতো চিত্তং একগ্গং হোতি. গিরিগুহন্তি দ্ৰিন্নং পব্বতানং অন্তরং, একস্মিংযেৰ ৰা উমঙ্গসদিসং মহাৰিৰরং. সুসানলক্খণং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩৪) ৰুত্তং.

৫৩১. ৰনপত্থন্তি গামন্তং অতিক্কমিত্ৰা মনুস্সানং অনুপচারট্ঠানং, যত্থ ন কসন্তি ন ৰপন্তি. তেনেৰস্স নিদ্দেসে ‘‘ৰনপত্থন্তি দূরানমেতং সেনাসনানং অধিৰচন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যস্মা ৰা রুক্খমূলাদীসু ইদমেৰেকং ভাজেত্ৰা দস্সিতং, তস্মাস্স নিক্খেপপটিপাটিযা নিদ্দেসং অকত্ৰা সব্বপরিযন্তে নিদ্দেসো কতোতি ৰেদিতব্বো. অব্ভোকাসন্তি অচ্ছন্নং. আকঙ্খমানো পনেত্থ চীৰরকুটিং কত্ৰা ৰসতি. পলালপুঞ্জন্তি পলালরাসি. মহাপলালপুঞ্জতো হি পলালং নিক্কড্ঢিত্ৰা পব্ভারলেণসদিসে আলযে করোন্তি, গচ্ছগুম্বাদীনম্পি উপরি পলালং পক্খিপিত্ৰা হেট্ঠা নিসিন্না সমণধম্মং করোন্তি; তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. ৰনপত্থনিদ্দেসে সলোমহংসানন্তি যত্থ পৰিট্ঠস্স লোমহংসো উপ্পজ্জতি; এৰরূপানং ভীসনকসেনাসনানং. পরিযন্তানন্তি দূরভাৰেন পরিযন্তে ঠিতানং. ন মনুস্সূপচারানন্তি কসনৰপনৰসেন মনুস্সেহি উপচরিতব্বং ৰনন্তং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতানং. দুরভিসম্ভৰানন্তি অলদ্ধৰিৰেকস্সাদেহি অভিভুয্য ৰসিতুং নসক্কুণেয্যানং.

৫৩২. অপ্পসদ্দাদিনিদ্দেসে অপ্পসদ্দন্তি ৰচনসদ্দেন অপ্পসদ্দং.

৫৩৩. অপ্পনিগ্ঘোসন্তি নগরনিগ্ঘোসসদ্দেন অপ্পনিগ্ঘোসং. যস্মা পন উভযম্পেতং সদ্দট্ঠেন একং, তস্মাস্স নিদ্দেসে ‘‘যদেৰ তং অপ্পসদ্দং তদেৰ তং অপ্পনিগ্ঘোস’’ন্তি ৰুত্তং. ৰিজনৰাতন্তি অনুসঞ্চরণজনস্স সরীরৰাতেন ৰিরহিতং. ৰিজনৰাদন্তিপি পাঠো; অন্তোজনৰাদেন ৰিরহিতন্তি অত্থো. যস্মা পন যং অপ্পনিগ্ঘোসং, তদেৰ জনসঞ্চরণেন চ জনৰাদেন চ ৰিরহিতং হোতি, তস্মাস্স নিদ্দেসে ‘‘যদেৰ তং অপ্পনিগ্ঘোসং তদেৰ তং ৰিজনৰাত’’ন্তি ৰুত্তং. মনুস্সরাহসেয্যকন্তি মনুস্সানং রহস্সকিরিযট্ঠানিযং. যস্মা পন তং জনসঞ্চরণরহিতং হোতি, তেনস্স নিদ্দেসে ‘‘যদেৰ তং ৰিজনৰাতং তদেৰ তং মনুস্সরাহসেয্যক’’ন্তি ৰুত্তং. পটিসল্লানসারুপ্পন্তি ৰিৰেকানুরূপং. যস্মা পন তং নিযমেনেৰ মনুস্সরাহসেয্যকং হোতি, তস্মাস্স নিদ্দেসে ‘‘যদেৰ তং মনুস্সরাহসেয্যকং তদেৰ তং পটিসল্লানসারুপ্প’’ন্তি ৰুত্তং.

৫৩৪. অরঞ্ঞগতাদিনিদ্দেসে অরঞ্ঞং ৰুত্তমেৰ. তথা রুক্খমূলং. অৰসেসং পন সব্বম্পি সেনাসনং সুঞ্ঞাগারেন সঙ্গহিতং.