১০. বোজ্ঝঙ্গৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা
৪৬৬. ইদানি তদনন্তরে বোজ্ঝঙ্গৰিভঙ্গে সত্তাতি গণনপরিচ্ছেদো. বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা বোধিস্স ৰা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. ইদং ৰুত্তং হোতি – যা এসা ধম্মসামগ্গী যায লোকুত্তরমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৰেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৰানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৰিচযৰীরিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অরিযসাৰকো বুজ্ঝতীতি কত্ৰা বোধীতি ৰুচ্চতি, বুজ্ঝতি কিলেসসন্তাননিদ্দায উট্ঠহতি, চত্তারি ৰা অরিযসচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি, নিব্বানমেৰ ৰা সচ্ছিকরোতি, তস্সা ধম্মসামগ্গীসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা, ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদীনি ৰিয. যো পনেস যথাৰুত্তপ্পকারায এতায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৰা অরিযসাৰকো বোধীতি ৰুচ্চতি, তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা, সেনঙ্গরথঙ্গাদযো ৰিয. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা – ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি ৰা বোজ্ঝঙ্গা’’তি.
অপিচ ‘‘বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা? বোধায সংৰত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, অনুবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, পটিবুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা, সম্বুজ্ঝন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি ইমিনা পটিসম্ভিদানযেনাপি বোজ্ঝঙ্গত্থো ৰেদিতব্বো.
সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতিআদীসু পসত্থো সুন্দরো চ বোজ্ঝঙ্গো সম্বোজ্ঝঙ্গো, সতিযেৰ সম্বোজ্ঝঙ্গো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. তত্থ উপট্ঠানলক্খণো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পৰিচযলক্খণো ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পগ্গহলক্খণো ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ফরণলক্খণো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপসমলক্খণো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, অৰিক্খেপলক্খণো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পটিসঙ্খানলক্খণো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো. তেসু ‘‘সতিঞ্চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪) ৰচনতো সব্বেসং বোজ্ঝঙ্গানং উপকারকত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো পঠমং ৰুত্তো. ততো পরং ‘‘সো তথা সতো ৰিহরন্তো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৰিচিনতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১৫০) নযেন এৰং অনুক্কমেনেৰ নিক্খেপপযোজনং পাল়িযং আগতমেৰ.
কস্মা পনেতে সত্তেৰ ৰুত্তা, অনূনা অনধিকাতি? লীনুদ্ধচ্চপটিপক্খতো সব্বত্থিকতো চ. এত্থ হি তযো বোজ্ঝঙ্গা লীনস্স পটিপক্খা, যথাহ – ‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৰে, সমযে লীনং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনাযা’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). তযো উদ্ধচ্চস্স পটিপক্খা, যথাহ – ‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৰে, সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনায, কালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৰনাযা’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪). একো পনেত্থ লোণধূপনং ৰিয সব্বব্যঞ্জনেসু, সব্বকম্মিকঅমচ্চো ৰিয চ সব্বেসু রাজকিচ্চেসু, সব্ববোজ্ঝঙ্গেসু ইচ্ছিতব্বতো সব্বত্থিকো, যথাহ – ‘‘সতিঞ্চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সব্বত্থিকং ৰদামী’’তি. ‘‘সব্বত্থক’’ন্তিপি পাল়ি. দ্ৰিন্নম্পি সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বন্তি অত্থো. এৰং লীনুদ্ধচ্চপটিপক্খতো সব্বত্থিকতো চ সত্তেৰ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা.
৪৬৭. ইদানি নেসং একস্মিংযেৰারম্মণে অত্তনো অত্তনো কিচ্চৰসেন নানাকরণং দস্সেতুং তত্থ কতমো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতিআদি আরদ্ধং. তত্থ ইধ ভিক্খূতি ইমস্মিং সাসনে ভিক্খু. সতিমা হোতীতি পঞ্ঞায পঞ্ঞৰা, যসেন যসৰা, ধনেন ধনৰা ৰিয সতিযা সতিমা হোতি, সতিসম্পন্নোতি অত্থো. পরমেনাতি উত্তমেন; তঞ্হি পরমত্থসচ্চস্স নিব্বানস্স চেৰ মগ্গস্স চ অনুলোমতো পরমং নাম হোতি উত্তমং সেট্ঠং. সতিনেপক্কেনাতি নেপক্কং ৰুচ্চতি পঞ্ঞা; সতিযা চেৰ নেপক্কেন চাতি অত্থো.
কস্মা পন ইমস্মিং সতিভাজনীযে পঞ্ঞা সঙ্গহিতাতি? সতিযা বলৰভাৰদীপনত্থং. সতি হি পঞ্ঞায সদ্ধিম্পি উপ্পজ্জতি ৰিনাপি, পঞ্ঞায সদ্ধিং উপ্পজ্জমানা বলৰতী হোতি, ৰিনা উপ্পজ্জমানা দুব্বলা. তেনস্সা বলৰভাৰদীপনত্থং পঞ্ঞা সঙ্গহিতা. যথা হি দ্ৰীসু দিসাসু দ্ৰে রাজমহামত্তা তিট্ঠেয্যুং; তেসু একো রাজপুত্তং গহেত্ৰা তিট্ঠেয্য, একো অত্তনো ধম্মতায এককোৰ তেসু রাজপুত্তং গহেত্ৰা ঠিতো অত্তনোপি তেজেন রাজপুত্তস্সপি তেজেন তেজৰা হোতি; অত্তনো ধম্মতায ঠিতো ন তেন সমতেজো হোতি; এৰমেৰ রাজপুত্তং গহেত্ৰা ঠিতমহামত্তো ৰিয পঞ্ঞায সদ্ধিং উপ্পন্না সতি, অত্তনো ধম্মতায ঠিতো ৰিয ৰিনা পঞ্ঞায উপ্পন্না. তত্থ যথা রাজপুত্তং গহেত্ৰা ঠিতো অত্তনোপি তেজেন রাজপুত্তস্সপি তেজেন তেজৰা হোতি, এৰং পঞ্ঞায সদ্ধিং উপ্পন্না সতি বলৰতী হোতি; যথা অত্তনো ধম্মতায ঠিতো ন তেন সমতেজো হোতি, এৰং ৰিনা পঞ্ঞায উপ্পন্না দুব্বলা হোতীতি বলৰভাৰদীপনত্থং পঞ্ঞা গহিতাতি.
চিরকতম্পীতি অত্তনো ৰা পরস্স ৰা কাযেন চিরকতং ৰত্তং ৰা কসিণমণ্ডলং ৰা কসিণপরিকম্মং ৰা. চিরভাসিতম্পীতি অত্তনা ৰা পরেন ৰা ৰাচায চিরভাসিতং বহুকম্পি, ৰত্তসীসে ঠত্ৰা ধম্মকথং ৰা কম্মট্ঠানৰিনিচ্ছযং ৰা, ৰিমুত্তাযতনসীসে ৰা ঠত্ৰা ধম্মকথমেৰ. সরিতা হোতীতি তং কাযৰিঞ্ঞত্তিং ৰচীৰিঞ্ঞত্তিঞ্চ সমুট্ঠাপেত্ৰা পৰত্তং অরূপধম্মকোট্ঠাসং ‘এৰং উপ্পজ্জিত্ৰা এৰং নিরুদ্ধো’তি সরিতা হোতি. অনুস্সরিতাতি পুনপ্পুনং সরিতা. অযং ৰুচ্চতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি অযং এৰং উপ্পন্না সেসবোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম কথীযতি.
সো তথা সতো ৰিহরন্তোতি সো ভিক্খু তেনাকারেন উপ্পন্নায সতিযা সতো হুত্ৰা ৰিহরন্তো. তং ধম্মন্তি তং চিরকতং চিরভাসিতং হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারং ধম্মং. পঞ্ঞায পৰিচিনতীতি পঞ্ঞায ‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’তি পৰিচিনতি. পৰিচরতীতি ‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’তি তত্থ পঞ্ঞং চরাপেন্তো পৰিচরতি. পরিৰীমংসং আপজ্জতীতি ওলোকনং গৰেসনং আপজ্জতি. অযং ৰুচ্চতীতি ইদং ৰুত্তপ্পকারং বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপকং ৰিপস্সনাঞাণং ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৰুচ্চতি.
তস্স তং ধম্মন্তি তস্স ভিক্খুনো তং হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারং ধম্মং. আরদ্ধং হোতীতি পরিপুণ্ণং হোতি পগ্গহিতং. অসল্লীনন্তি আরদ্ধত্তাযেৰ অসল্লীনং. অযং ৰুচ্চতীতি ইদং বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপকং ৰিপস্সনাসম্পযুত্তং ৰীরিযং ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৰুচ্চতি.
নিরামিসাতি কামামিসলোকামিসৰট্টামিসানং অভাৰেন নিরামিসা পরিসুদ্ধা. অযং ৰুচ্চতীতি অযং বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা পীতি পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৰুচ্চতি.
পীতিমনস্সাতি পীতিসম্পযুত্তচিত্তস্স. কাযোপি পস্সম্ভতীতি খন্ধত্তযসঙ্খাতো নামকাযো কিলেসদরথপটিপ্পস্সদ্ধিযা পস্সম্ভতি. চিত্তম্পীতি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোপি তথেৰ পস্সম্ভতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা পস্সদ্ধি পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৰুচ্চতি.
পস্সদ্ধকাযস্স সুখিনোতি পস্সদ্ধকাযতায উপ্পন্নসুখেন সুখিতস্স. সমাধিযতীতি সম্মা আধিযতি, নিচ্চলং হুত্ৰা আরম্মণে ঠপীযতি, অপ্পনাপ্পত্তং ৰিয হোতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং বোজ্ঝঙ্গসমুট্ঠাপিকা ৰিপস্সনাসম্পযুত্তা চিত্তেকগ্গতা সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৰুচ্চতি.
তথা সমাহিতন্তি তেন অপ্পনাপ্পত্তেন ৰিয সমাধিনা সমাহিতং. সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতীতি সুট্ঠু অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি; তেসং ধম্মানং পহানৰড্ঢনে অব্যাৰটো হুত্ৰা অজ্ঝুপেক্খতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং ছন্নং বোজ্ঝঙ্গানং অনোসক্কনঅনতিৰত্তনভাৰসাধকো মজ্ঝত্তাকারো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো নাম ৰুচ্চতি.
এত্তাৰতা কিং কথিতং নাম হোতি? অপুব্বং অচরিমং একচিত্তক্খণে নানারসলক্খণা পুব্বভাগৰিপস্সনা বোজ্ঝঙ্গা কথিতা হোন্তীতি.
পঠমো নযো.
৪৬৮-৪৬৯. ইদানি যেন পরিযাযেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গা চুদ্দস হোন্তি, তস্স পকাসনত্থং দুতিযনযং দস্সেন্তো পুন সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিআদিমাহ. তত্রাযং অনুপুব্বপদৰণ্ণনা – অজ্ঝত্তং ধম্মেসু সতীতি অজ্ঝত্তিকসঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তস্স উপ্পন্না সতি. বহিদ্ধা ধম্মেসু সতীতি বহিদ্ধাসঙ্খারে পরিগ্গণ্হন্তস্স উপ্পন্না সতি. যদপীতি যাপি. তদপীতি সাপি. অভিঞ্ঞাযাতি অভিঞ্ঞেয্যধম্মে অভিজাননত্থায. সম্বোধাযাতি সম্বোধি ৰুচ্চতি মগ্গো, মগ্গত্থাযাতি অত্থো. নিব্বানাযাতি ৰানং ৰুচ্চতি তণ্হা; সা তত্থ নত্থীতি নিব্বানং, তদত্থায, অসঙ্খতায অমতধাতুযা সচ্ছিকিরিযত্থায সংৰত্ততীতি অত্থো. ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গেপি এসেৰ নযো.
কাযিকং ৰীরিযন্তি চঙ্কমং অধিট্ঠহন্তস্স উপ্পন্নৰীরিযং. চেতসিকং ৰীরিযন্তি ‘‘ন তাৰাহং ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি যাৰ মে ন অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চিস্সতী’’তি এৰং কাযপযোগং ৰিনা উপ্পন্নৰীরিযং. কাযপস্সদ্ধীতি তিণ্ণং খন্ধানং দরথপস্সদ্ধি. চিত্তপস্সদ্ধীতি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স দরথপস্সদ্ধি. উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গসদিসোৰ ৰিনিচ্ছযো. ইমস্মিং নযে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা কথিতা.
পোরাণকত্থেরা পন ‘এত্তকেন পাকটং ন হোতী’তি ৰিভজিত্ৰা দস্সেসুং. এতেসু হি অজ্ঝত্তধম্মেসু সতি পৰিচযো উপেক্খাতি ইমে তযো অত্তনো খন্ধারম্মণত্তা লোকিযাৰ হোন্তি. তথা মগ্গং অপ্পত্তং কাযিকৰীরিযং. অৰিতক্কঅৰিচারা পন পীতিসমাধিযো লোকুত্তরা হোন্তি. সেসা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকাতি.
তত্থ অজ্ঝত্তং তাৰ ধম্মেসু সতিপৰিচযউপেক্খা অজ্ঝত্তারম্মণা, লোকুত্তরা পন বহিদ্ধারম্মণাতি তেসং লোকুত্তরভাৰো মা যুজ্জিত্থ. চঙ্কমপ্পযোগেন নিব্বত্তৰীরিযম্পি লোকিযন্তি ৰদন্তো ন কিলমতি. অৰিতক্কঅৰিচারা পন পীতিসমাধিযো কদা লোকুত্তরা হোন্তীতি? কামাৰচরে তাৰ পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো লব্ভতি, অৰিতক্কঅৰিচারা পীতি ন লব্ভতি. রূপাৰচরে অৰিতক্কঅৰিচারা পীতি লব্ভতি, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো পন ন লব্ভতি. অরূপাৰচরে সব্বেন সব্বং ন লব্ভতি. এত্থ পন অলব্ভমানকং উপাদায লব্ভমানকাপি পটিক্খিত্তা. এৰমযং অৰিতক্কঅৰিচারো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো কামাৰচরতোপি নিক্খন্তো রূপাৰচরতোপি অরূপাৰচরতোপীতি নিব্বত্তিতলোকুত্তরো যেৰাতি কথিতো.
তথা কামাৰচরে সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো লব্ভতি, অৰিতক্কঅৰিচারো পন সমাধি ন লব্ভতি. রূপাৰচরঅরূপাৰচরেসু অৰিতক্কঅৰিচারো সমাধি লব্ভতি, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো পন ন লব্ভতি. এত্থ পন অলব্ভমানকং উপাদায লব্ভমানকোপি পটিক্খিত্তো. এৰমযং অৰিতক্কঅৰিচারো সমাধি কামাৰচরতোপি নিক্খন্তো রূপাৰচরতোপি অরূপাৰচরতোপীতি নিব্বত্তিতলোকুত্তরো যেৰাতি কথিতো.
অপিচ লোকিযং গহেত্ৰা লোকুত্তরো কাতব্বো; লোকুত্তরং গহেত্ৰা লোকিযো কাতব্বো. অজ্ঝত্তধম্মেসু হি সতিপৰিচযউপেক্খানং লোকুত্তরভাৰনাকালোপি অত্থি. তত্রিদং সুত্তং – ‘‘অজ্ঝত্তৰিমোক্খং খ্ৰাহং, আৰুসো, সব্বুপাদানক্খযং ৰদামি; এৰমস্সিমে আসৰা নানুসেন্তী’’তি (সং. নি. ২.৩২ থোকং ৰিসদিসং) ইমিনা সুত্তেন লোকুত্তরা হোন্তি. যদা পন চঙ্কমপযোগেন নিব্বত্তে কাযিকৰীরিযে অনুপসন্তেযেৰ ৰিপস্সনা মগ্গেন ঘটীযতি, তদা তং লোকুত্তরং হোতি. যে পন থেরা ‘‘কসিণজ্ঝানে, আনাপানজ্ঝানে, ব্রহ্মৰিহারজ্ঝানে চ বোজ্ঝঙ্গো উদ্ধরন্তো ন ৰারেতব্বো’’তি ৰদন্তি, তেসং ৰাদে অৰিতক্কঅৰিচারা পীতিসমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গা লোকিযা হোন্তীতি.
দুতিযো নযো.
৪৭০-৪৭১. ইদানি বোজ্ঝঙ্গানং ভাৰনাৰসেন পৰত্তং ততিযনযং দস্সেন্তো পুন সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিআদিমাহ. তত্থাপি অযং অনুপুব্বপদৰণ্ণনা – ভাৰেতীতি ৰড্ঢেতি; অত্তনো সন্তানে পুনপ্পুনং জনেতি অভিনিব্বত্তেতি. ৰিৰেকনিস্সিতন্তি ৰিৰেকে নিস্সিতং. ৰিৰেকোতি ৰিৰিত্ততা. সো চাযং তদঙ্গৰিৰেকো, ৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সরণৰিৰেকোতি পঞ্চৰিধো. তত্থ তদঙ্গৰিৰেকো নাম ৰিপস্সনা. ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো নাম অট্ঠ সমাপত্তিযো. সমুচ্ছেদৰিৰেকো নাম মগ্গো. পটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকো নাম ফলং. নিস্সরণৰিৰেকো নাম সব্বনিমিত্তনিস্সটং নিব্বানং. এৰমেতস্মিং পঞ্চৰিধে ৰিৰেকে নিস্সিতং ৰিৰেকনিস্সিতন্তি তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতঞ্চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতীতি অযমত্থো ৰেদিতব্বো.
তথা হি অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনানুযোগমনুযুত্তো যোগী ৰিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং, মগ্গকালে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং, আরম্মণতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি. পঞ্চৰিৰেকনিস্সিতম্পীতি একে. তে হি ন কেৰলং বলৰৰিপস্সনামগ্গফলক্খণেসু এৰ বোজ্ঝঙ্গং উদ্ধরন্তি, ৰিপস্সনাপাদককসিণজ্ঝানআনাপানাসুভব্রহ্মৰিহারজ্ঝানেসুপি উদ্ধরন্তি, ন চ পটিসিদ্ধা অট্ঠকথাচরিযেহি. তস্মা তেসং মতেন এতেসং ঝানানং পৰত্তিক্খণে কিচ্চতো এৰ ৰিক্খম্ভনৰিৰেকনিস্সিতং. যথা চ ৰিপস্সনাক্খণে ‘‘অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকনিস্সিতম্পি ভাৰেতী’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. এস নযো ৰিরাগনিস্সিতাদীসু. ৰিৰেকত্থা এৰ হি ৰিরাগাদযো.
কেৰলঞ্চেত্থ ৰোস্সগ্গো দুৰিধো – পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো চ পক্খন্দনৰোস্সগ্গো চাতি. তত্থ ‘পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো’তি ৰিপস্সনাক্খণে চ তদঙ্গৰসেন মগ্গক্খণে চ সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসপ্পহানং. ‘পক্খন্দনৰোস্সগ্গো’তি ৰিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৰেন, মগ্গক্খণে পন আরম্মণকরণেন নিব্বানপক্খন্দনং. তদুভযম্পি ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তরমিস্সকে অত্থৰণ্ণনানযে ৰট্টতি. তথা হি অযং সতি সম্বোজ্ঝঙ্গো যথাৰুত্তেন পকারেন কিলেসে পরিচ্চজতি, নিব্বানঞ্চ পক্খন্দতি.
ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি ইমিনা পন সকলেন ৰচনেন ৰোস্সগ্গত্থং পরিণমন্তং পরিণতঞ্চ, পরিপচ্চন্তং পরিপক্কঞ্চাতি ইদং ৰুত্তং হোতি. অযঞ্হি বোজ্ঝঙ্গভাৰনমনুযুত্তো ভিক্খু যথা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো কিলেসপরিচ্চাগৰোস্সগ্গত্থং নিব্বানপক্খন্দনৰোস্সগ্গত্থঞ্চ পরিপচ্চতি, যথা চ পরিপক্কো হোতি, তথা নং ভাৰেতীতি. এস নযো সেসবোজ্ঝঙ্গেসুপি. ইমস্মিম্পি নযে লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা বোজ্ঝঙ্গা কথিতাতি.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা.
২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
৪৭২. অভিধম্মভাজনীযে সত্তপি বোজ্ঝঙ্গে একতো পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনস্স চ পাটিযেক্কং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনস্স চ ৰসেন দ্ৰে নযা. তেসং অত্থৰণ্ণনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.
উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গনিদ্দেসে পন উপেক্খনৰসেন উপেক্খা. উপেক্খনাকারো উপেক্খনা. উপেক্খিতব্বযুত্তে সমপ্পৰত্তে ধম্মে ইক্খতি, ন চোদেতীতি উপেক্খা. পুগ্গলং উপেক্খাপেতীতি উপেক্খনা. বোজ্ঝঙ্গভাৰপ্পত্তিযা লোকিযউপেক্খনায অধিকা উপেক্খনা অজ্ঝুপেক্খনা. অব্যাপারাপজ্জনেন মজ্ঝত্তভাৰো মজ্ঝত্ততা. সা পন চিত্তস্স, ন সত্তস্সাতি দীপেতুং মজ্ঝত্ততা চিত্তস্সাতি ৰুত্তন্তি. অযমেত্থ অনুপুব্বপদৰণ্ণনা.
নযা পনেত্থ গণেতব্বা – সত্তন্নম্পি হি বোজ্ঝঙ্গানং একতো পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনে একেকমগ্গে নযসহস্সং নযসহস্সন্তি চত্তারি নযসহস্সানি ৰিভত্তানি. পাটিযেক্কং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনে একেকবোজ্ঝঙ্গৰসেন চত্তারি চত্তারীতি সত্ত চতুক্কা অট্ঠৰীসতি. তানি পুরিমেহি চতূহি সদ্ধিং দ্ৰত্তিংসাতি সব্বানিপি অভিধম্মভাজনীযে দ্ৰত্তিংস নযসহস্সানি ৰিভত্তানি কুসলানেৰ. যস্মা পন ফলক্খণেপি বোজ্ঝঙ্গা লব্ভন্তি, কুসলহেতুকানি চ সামঞ্ঞফলানি, তস্মা তেসুপি বোজ্ঝঙ্গদস্সনত্থং কুসলনিদ্দেসপুব্বঙ্গমায এৰ তন্তিযা ৰিপাকনযো আরদ্ধো. সোপি একতো পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনস্স চ, পাটিযেক্কং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনস্স চ ৰসেন দুৰিধো হোতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ৰিপাকে পন কুসলতো তিগুণা নযা কাতব্বাতি.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা.
৩. পঞ্হাপুচ্ছকৰণ্ণনা
৪৮২. পঞ্হাপুচ্ছকে পাল়িঅনুসারেনেৰ বোজ্ঝঙ্গানং কুসলাদিভাৰো ৰেদিতব্বো. আরম্মণত্তিকেসু পন সব্বেপেতে অপ্পমাণং নিব্বানং আরব্ভ পৰত্তিতো অপ্পমাণারম্মণা এৰ, ন মগ্গারম্মণা. সহজাতহেতুৰসেন পনেত্থ কুসলা মগ্গহেতুকা, ৰীরিযং ৰা ৰীমংসং ৰা জেট্ঠকং কত্ৰা মগ্গভাৰনাকালে মগ্গাধিপতিনো, ছন্দচিত্তজেট্ঠিকায মগ্গভাৰনায ন ৰত্তব্বা মগ্গাধিপতিনোতি, ফলকালেপি ন ৰত্তব্বা এৰ.
অতীতাদীসু একারম্মণভাৰেনপি ন ৰত্তব্বা, নিব্বানস্স পন বহিদ্ধাধম্মত্তা বহিদ্ধারম্মণা নাম হোন্তীতি. এৰমেতস্মিং পঞ্হাপুচ্ছকেপি নিব্বত্তিতলোকুত্তরাৰ বোজ্ঝঙ্গা কথিতা. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি সুত্তন্তভাজনীযস্সেৰ পঠমনযস্মিং লোকিযা, দুতিযততিযেসু লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা বোজ্ঝঙ্গা কথিতা. অভিধম্মভাজনীযস্স পন চতূসুপি নযেসু ইমস্মিঞ্চ পঞ্হাপুচ্ছকে লোকুত্তরাযেৰাতি এৰমযং বোজ্ঝঙ্গৰিভঙ্গোপি তেপরিৰট্টং নীহরিত্ৰাৰ ভাজেত্ৰা দস্সিতোতি.
সম্মোহৰিনোদনিযা ৰিভঙ্গট্ঠকথায
বোজ্ঝঙ্গৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.