৫. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসো
২৬. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসে যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণন্তি চতুভূমকৰিঞ্ঞাণং পরিযাদিযতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তিআদীনি অতীতাদিৰসেন নিদ্দিট্ঠৰিঞ্ঞাণং সভাৰতো দস্সেতুং ৰুত্তানি. তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ চক্খুপসাদাদিৰত্থুকানেৰ, মনোৰিঞ্ঞাণং হদযৰত্থুকম্পি অৰত্থুকম্পি. সব্বং চতুভূমকৰিঞ্ঞাণং. সেসং ৰেদনাক্খন্ধসদিসমেৰাতি.
অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসো.
পকিণ্ণককথা
ইদানি পঞ্চসুপি খন্ধেসু সমুগ্গমতো, পুব্বাপরতো, অদ্ধানপরিচ্ছেদতো, একুপ্পাদনানানিরোধতো, নানুপ্পাদএকনিরোধতো, একুপ্পাদএকনিরোধতো, নানুপ্পাদনানানিরোধতো, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নতো, অজ্ঝত্তিকবাহিরতো, ওল়ারিকসুখুমতো, হীনপণীততো, দূরসন্তিকতো, পচ্চযতো, সমুট্ঠানতো, পরিনিপ্ফন্নতো, সঙ্খততোতি সোল়সহাকারেহি পকিণ্ণকং ৰেদিতব্বং.
তত্থ দুৰিধো সমুগ্গমো – গব্ভসেয্যকসমুগ্গমো, ওপপাতিকসমুগ্গমোতি. তত্থ গব্ভসেয্যকসমুগ্গমো এৰং ৰেদিতব্বো – গব্ভসেয্যকসত্তানঞ্হি পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা অপচ্ছাঅপুরে একতো পাতুভৰন্তি. তস্মিং খণে পাতুভূতা কললসঙ্খাতা রূপসন্ততি পরিত্তা হোতি. খুদ্দকমক্খিকায একৰাযামেন পাতব্বমত্তাতি ৰত্ৰা পুন ‘অতিবহুং এতং, সণ্হসূচিযা তেলে পক্খিপিত্ৰা উক্খিত্তায পগ্ঘরিত্ৰা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৰুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘এককেসে তেলতো উদ্ধরিত্ৰা গহিতে তস্স পগ্ঘরিত্ৰা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৰুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘ইমস্মিং জনপদে মনুস্সানং কেসে অট্ঠধা ফালিতে ততো এককোট্ঠাসপ্পমাণো উত্তরকুরুকানং কেসো; তস্স পসন্নতিলতেলতো উদ্ধটস্স অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৰুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৰা ‘এতং বহু, জাতিউণ্ণা নাম সুখুমা; তস্সা একঅংসুনো পসন্নতিলতেলে পক্খিপিত্ৰা উদ্ধটস্স পগ্ঘরিত্ৰা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৰুত্তং. তং পনেতং অচ্ছং হোতি ৰিপ্পসন্নং অনাৰিলং পরিসুদ্ধং পসন্নতিলতেলবিন্দুসমানৰণ্ণং. ৰুত্তম্পি চেতং –
তিলতেলস্স যথা বিন্দু, সপ্পিমণ্ডো অনাৰিলো;
এৰং ৰণ্ণপটিভাগং, কললন্তি পৰুচ্চতীতি.
এৰং পরিত্তায রূপসন্ততিযা তীণি সন্ততিসীসানি হোন্তি – ৰত্থুদসকং, কাযদসকং, ইত্থিযা ইত্থিন্দ্রিযৰসেন পুরিসস্স পুরিসিন্দ্রিযৰসেন ভাৰদসকন্তি. তত্থ ৰত্থুরূপং, তস্স নিস্সযানি চত্তারি মহাভূতানি, তংনিস্সিতা ৰণ্ণগন্ধরসোজা, জীৰিতন্তি – ইদং ৰত্থুদসকং নাম. কাযপসাদো, তস্স নিস্সযানি চত্তারি মহাভূতানি, তন্নিস্সিতা ৰণ্ণগন্ধরসোজা, জীৰিতন্তি – ইদং কাযদসকং নাম. ইত্থিযা ইত্থিভাৰো, পুরিসস্স পুরিসভাৰো, তস্স নিস্সযানি চত্তারি মহাভূতানি, তন্নিস্সিতা ৰণ্ণগন্ধরসোজা, জীৰিতন্তি – ইদং ভাৰদসকং নাম.
এৰং গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিযং উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন সমতিংস কম্মজরূপানি রূপক্খন্ধো নাম হোতি. পটিসন্ধিচিত্তেন পন সহজাতা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খারা সঙ্খারক্খন্ধো, পটিসন্ধিচিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. এৰং গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পরিপুণ্ণা হোন্তি. সচে পন নপুংসকপটিসন্ধি হোতি, ভাৰদসকং হাযতি. দ্ৰিন্নং দসকানং ৰসেন সমৰীসতি কম্মজরূপানি রূপক্খন্ধো নাম হোতি. ৰেদনাক্খন্ধাদযো ৰুত্তপ্পকারা এৰাতি. এৰম্পি গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পরিপুণ্ণা হোন্তি.
ইমস্মিং ঠানে তিসমুট্ঠানিকপ্পৰেণী কথেতব্বা ভৰেয্য. তং পন অকথেত্ৰা ‘ওপপাতিকসমুগ্গমো’ নাম দস্সিতো. ওপপাতিকানঞ্হি পরিপুণ্ণাযতনানং পটিসন্ধিক্খণে হেট্ঠা ৰুত্তানি তীণি, চক্খুসোতঘানজিৰ্হাদসকানি চাতি সত্ত রূপসন্ততিসীসানি পাতুভৰন্তি. তত্থ চক্খুদসকাদীনি কাযদসকসদিসানেৰ. নপুংসকস্স পন ভাৰদসকং নত্থি. এৰং পরিপুণ্ণাযতনানং ওপপাতিকানং সমসত্ততি চেৰ সমসট্ঠি চ কম্মজরূপানি রূপক্খন্ধো নাম. ৰেদনাক্খন্ধাদযো ৰুত্তপ্পকারা এৰাতি. এৰং ওপপাতিকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পরিপুণ্ণা হোন্তি. অযং ‘ওপপাতিকসমুগ্গমো’ নাম. এৰং তাৰ পঞ্চক্খন্ধা ‘সমুগ্গমতো’ ৰেদিতব্বা.
‘পুব্বাপরতো’তি এৰং পন গব্ভসেয্যকানং অপচ্ছাঅপুরে উপ্পন্নেসু পঞ্চসু খন্ধেসু কিং রূপং পঠমং রূপং সমুট্ঠাপেতি উদাহু অরূপন্তি? রূপং রূপমেৰ সমুট্ঠাপেতি, ন অরূপং. কস্মা? পটিসন্ধিচিত্তস্স ন রূপজনকত্তা. সব্বসত্তানঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, খীণাসৰস্স চুতিচিত্তং, দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণানি, চত্তারি অরূপ্পৰিপাকানীতি সোল়স চিত্তানি রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. তত্থ পটিসন্ধিচিত্তং তাৰ ৰত্থুনো দুব্বলতায অপ্পতিট্ঠিততায পচ্চযৰেকল্লতায আগন্তুকতায চ রূপং ন সমুট্ঠাপেতি. তত্থ হি সহজাতং ৰত্থু উপ্পাদক্খণে দুব্বলং হোতীতি ৰত্থুনো দুব্বলতায রূপং ন সমুট্ঠাপেতি. যথা চ পপাতে পতন্তো পুরিসো অঞ্ঞস্স নিস্সযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, এৰং এতম্পি কম্মৰেগক্খিত্তত্তা পপাতে পতমানং ৰিয অপ্পতিট্ঠিতং. ইতি কম্মৰেগক্খিত্তত্তা, অপ্পতিট্ঠিততাযপি রূপং ন সমুট্ঠাপেতি.
পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৰত্থুনা সদ্ধিং অপচ্ছাঅপুরে উপ্পন্নং. তস্স ৰত্থু পুরেজাতং হুত্ৰা পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতি. সচে সক্কুণেয্য, রূপং সমুট্ঠাপেয্য. যত্রাপি ৰত্থু পুরেজাতং হুত্ৰা পচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতি, পৰেণী ঘটিযতি, তত্রাপি চিত্তং অঙ্গতো অপরিহীনংযেৰ রূপং সমুট্ঠাপেতি. যদি হি চিত্তং ঠানক্খণে ৰা ভঙ্গক্খণে ৰা রূপং সমুট্ঠাপেয্য, পটিসন্ধিচিত্তম্পি রূপং সমুট্ঠাপেয্য. ন পন চিত্তং তস্মিং খণদ্ৰযে রূপং সমুট্ঠাপেতি. যথা পন অহিচ্ছত্তকমকুলং পথৰিতো উট্ঠহন্তং পংসুচুণ্ণং গহেত্ৰাৰ উট্ঠহতি, এৰং চিত্তং পুরেজাতং ৰত্থুং নিস্সায উপ্পাদক্খণে অট্ঠ রূপানি গহেত্ৰাৰ উট্ঠহতি. পটিসন্ধিক্খণে চ ৰত্থু পুরেজাতং হুত্ৰা পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতীতি পচ্চযৰেকল্লতাযপি পটিসন্ধিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতি.
যথা চ আগন্তুকপুরিসো অগতপুব্বং পদেসং গতো অঞ্ঞেসং – ‘এথ ভো, অন্তোগামে ৰো অন্নপানগন্ধমালাদীনি দস্সামী’তি ৰত্তুং ন সক্কোতি, অত্তনো অৰিসযতায অপ্পহুততায, এৰমেৰ পটিসন্ধিচিত্তং আগন্তুকন্তি অত্তনো আগন্তুকতাযপি রূপং ন সমুট্ঠাপেতি. অপিচ সমতিংস কম্মজরূপানি চিত্তসমুট্ঠানরূপানং ঠানং গহেত্ৰা ঠিতানীতিপি পটিসন্ধিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতি.
খীণাসৰস্স পন চুতিচিত্তং ৰট্টমূলস্স ৰূপসন্তত্তা ন সমুট্ঠাপেতি. তস্স হি সব্বভৰেসু ৰট্টমূলং ৰূপসন্তং অভব্বুপ্পত্তিকং পুনব্ভৰে পৰেণী নাম নত্থি. সোতাপন্নস্স পন সত্ত ভৰে ঠপেত্ৰা অট্ঠমেৰ ৰট্টমূলং ৰূপসন্তং. তস্মা তস্স চুতিচিত্তং সত্তসু ভৰেসু রূপং সমুট্ঠাপেতি, সকদাগামিনো দ্ৰীসু, অনাগামিনো একস্মিং. খীণাসৰস্স সব্বভৰেসু ৰট্টমূলস্স ৰূপসন্তত্তা নেৰ সমুট্ঠাপেতি.
দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণেসু পন ঝানঙ্গং নত্থি, মগ্গঙ্গং নত্থি, হেতু নত্থীতি চিত্তঙ্গং দুব্বলং হোতীতি চিত্তঙ্গদুব্বলতায তানি রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. চত্তারি অরূপৰিপাকানি তস্মিং ভৰে রূপস্স নত্থিতায রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. ন কেৰলঞ্চ তানেৰ, যানি অঞ্ঞানিপি তস্মিং ভৰে অট্ঠ কামাৰচরকুসলানি, দস অকুসলানি, নৰ কিরিযচিত্তানি, চত্তারি আরুপ্পকুসলানি, চতস্সো আরুপ্পকিরিযা, তীণি মগ্গচিত্তানি, চত্তারি ফলচিত্তানীতি দ্ৰেচত্তালীস চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তানিপি তত্থ রূপস্স নত্থিতায এৰ রূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. এৰং পটিসন্ধিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতি.
উতু পন পঠমং রূপং সমুট্ঠাপেতি. কো এস উতু নামাতি? পটিসন্ধিক্খণে উপ্পন্নানং সমতিংসকম্মজরূপানং অব্ভন্তরা তেজোধাতু. সা ঠানং পত্ৰা অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি. উতু নাম চেস দন্ধনিরোধো; চিত্তং খিপ্পনিরোধং. তস্মিং ধরন্তেযেৰ সোল়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি. তেসু পটিসন্ধিঅনন্তরং পঠমভৰঙ্গচিত্তং উপ্পাদক্খণেযেৰ অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি. যদা পন সদ্দস্স উপ্পত্তিকালো ভৰিস্সতি, তদা উতুচিত্তানি সদ্দনৰকং নাম সমুট্ঠাপেস্সন্তি. কবল়ীকারাহারোপি ঠানং পত্ৰা অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি. কুতো পনস্স কবল়ীকারাহারোতি? মাতিতো. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘যঞ্চস্স ভুঞ্জতী মাতা, অন্নং পানঞ্চ ভোজনং;
তেন সো তত্থ যাপেতি, মাতুকুচ্ছিগতো নরো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৫);
এৰং কুচ্ছিগতো দারকো মাতরা অজ্ঝোহটঅন্নপানওজায যাপেতি. সাৰ ঠানপ্পত্তা অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি. ননু চ সা ওজা খরা? ৰত্থু সুখুমং? কথং তত্থ পতিট্ঠাতীতি? পঠমং তাৰ ন পতিট্ঠাতি; একস্স ৰা দ্ৰিন্নং ৰা সত্তাহানং গতকালে পতিট্ঠাতি. ততো পন পুরে ৰা পতিট্ঠাতু পচ্ছা ৰা; যদা মাতরা অজ্ঝোহটঅন্নপানওজা দারকস্স সরীরে পতিট্ঠাতি, তদা অট্ঠ রূপানি সমুট্ঠাপেতি.
ওপপাতিকস্সাপি পকতিপটিযত্তানং খাদনীযভোজনীযানং অত্থিট্ঠানে নিব্বত্তস্স তানি গহেত্ৰা অজ্ঝোহরতো ঠানপ্পত্তা ওজা রূপং সমুট্ঠাপেতি. একো অন্নপানরহিতে অরঞ্ঞে নিব্বত্ততি, মহাছাতকো হোতি, অত্তনোৰ জিৰ্হায খেল়ং পরিৰত্তেত্ৰা গিলতি. তত্রাপিস্স ঠানপ্পত্তা ওজা রূপং সমুট্ঠাপেতি.
এৰং পঞ্চৰীসতিযা কোট্ঠাসেসু দ্ৰেৰ রূপানি রূপং সমুট্ঠাপেন্তি – তেজোধাতু চ কবল়ীকারাহারো চ. অরূপেপি দ্ৰেযেৰ ধম্মা রূপং সমুট্ঠাপেন্তি – চিত্তঞ্চেৰ কম্মচেতনা চ. তত্থ রূপং উপ্পাদক্খণে চ ভঙ্গক্খণে চ দুব্বলং, ঠানক্খণে বলৰন্তি ঠানক্খণে রূপং সমুট্ঠাপেতি. চিত্তং ঠানক্খণে চ ভঙ্গক্খণে চ দুব্বলং, উপ্পাদক্খণেযেৰ বলৰন্তি উপ্পাদক্খণেযেৰ রূপং সমুট্ঠাপেতি. কম্মচেতনা নিরুদ্ধাৰ পচ্চযো হোতি. অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকেপি হি আযূহিতং কম্মং এতরহি পচ্চযো হোতি. এতরহি আযূহিতং অনাগতে কপ্পকোটিসতসহস্সপরিযোসানেপি পচ্চযো হোতীতি. এৰং ‘পুব্বাপরতো’ ৰেদিতব্বা.
‘অদ্ধানপরিচ্ছেদতো’তি রূপং কিত্তকং অদ্ধানং তিট্ঠতি? অরূপং কিত্তকন্তি? রূপং গরুপরিণামং দন্ধনিরোধং. অরূপং লহুপরিণামং খিপ্পনিরোধং. রূপে ধরন্তেযেৰ সোল়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি. তং পন সত্তরসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি. যথা হি পুরিসো ‘ফলং পাতেস্সামী’তি মুগ্গরেন রুক্খসাখং পহরেয্য, ফলানি চ পত্তানি চ একক্খণেযেৰ ৰণ্টতো মুচ্চেয্যুং. তত্থ ফলানি অত্তনো ভারিকতায পঠমতরং পথৰিযং পতন্তি, পত্তানি লহুকতায পচ্ছা. এৰমেৰ মুগ্গরপ্পহারেন পত্তানঞ্চ ফলানঞ্চ একক্খণে ৰণ্টতো মুত্তকালো ৰিয পটিসন্ধিক্খণে রূপারূপধম্মানং একক্খণে পাতুভাৰো; ফলানং ভারিকতায পঠমতরং পথৰিযং পতনং ৰিয রূপে ধরন্তেযেৰ সোল়সন্নং চিত্তানং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝনং; পত্তানং লহুকতায পচ্ছা পথৰিযং পতনং ৰিয রূপস্স সত্তরসমেন চিত্তেন সহ নিরুজ্ঝনং.
তত্থ কিঞ্চাপি রূপং দন্ধনিরোধং গরুপরিণামং, চিত্তং খিপ্পনিরোধং লহুপরিণামং, রূপং পন অরূপং অরূপং ৰা রূপং ওহায পৰত্তিতুং ন সক্কোন্তি. দ্ৰিন্নম্পি একপ্পমাণাৰ পৰত্তি. তত্রাযং উপমা – একো পুরিসো লকুণ্টকপাদো, একো দীঘপাদো. তেসু একতো মগ্গং গচ্ছন্তেসু যাৰ দীঘপাদো একপদৰারং অক্কমতি, তাৰ ইতরো পদে পদং অক্কমিত্ৰা সোল়সপদৰারেন গচ্ছতি. দীঘপাদো লকুণ্টকপাদস্স সোল়স পদৰারে অত্তনো পাদং অঞ্ছিত্ৰা আকড্ঢিত্ৰা একমেৰ পদৰারং করোতি. ইতি একোপি একং অতিক্কমিতুং ন সক্কোতি. দ্ৰিন্নম্পি গমনং একপ্পমাণমেৰ হোতি. এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. লকুণ্টকপাদপুরিসো ৰিয অরূপং; দীঘপাদপুরিসো ৰিয রূপং; দীঘপাদস্স একং পদৰারং অক্কমণকালে ইতরস্স সোল়সপদৰারঅক্কমনং ৰিয রূপে ধরন্তেযেৰ অরূপধম্মেসু সোল়সন্নং চিত্তানং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝনং; দ্ৰিন্নং পুরিসানং লকুণ্টকপাদপুরিসস্স সোল়স পদৰারে ইতরস্স অত্তনো পাদং অঞ্ছিত্ৰা আকড্ঢিত্ৰা একপদৰারকরণং ৰিয রূপস্স সত্তরসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝনং; দ্ৰিন্নং পুরিসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোহায একপ্পমাণেনেৰ গমনং ৰিয অরূপস্স রূপং রূপস্স অরূপং অনোহায একপ্পমাণেনেৰ পৰত্তনন্তি. এৰং ‘অদ্ধানপরিচ্ছেদতো’ ৰেদিতব্বা.
‘একুপ্পাদনানানিরোধতো’তি ইদং পচ্ছিমকম্মজং ঠপেত্ৰা দীপেতব্বং. পঠমঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, দুতিযং ভৰঙ্গং, ততিযং ভৰঙ্গং…পে… সোল়সমং ভৰঙ্গং. তেসু একেকস্স উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গৰসেন তযো তযো খণা. তত্থ একেকস্স চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু সমতিংস সমতিংস কম্মজরূপানি উপ্পজ্জন্তি. তেসু পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং কম্মজরূপং সত্তরসমস্স ভৰঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি; ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং ঠিতিক্খণেযেৰ; ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং ভঙ্গক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি. এৰং দুতিযভৰঙ্গচিত্তং আদিং কত্ৰা অত্তনো অত্তনো সত্তরসমেন চিত্তেন সদ্ধিং যোজেত্ৰা নযো নেতব্বো. ইতি সোল়স তিকা অট্ঠচত্তালীস হোন্তি. অযং অট্ঠচত্তালীসকম্মজরূপপৰেণী নাম. সা পনেসা রত্তিঞ্চ দিৰা চ খাদন্তানম্পি ভুঞ্জন্তানম্পি সুত্তানম্পি পমত্তানম্পি নদীসোতো ৰিয একন্তং পৰত্ততি যেৰাতি. এৰং ‘একুপ্পাদনানানিরোধতো’ ৰেদিতব্বা.
‘নানুপ্পাদএকনিরোধতা’ পচ্ছিমকম্মজেন দীপেতব্বা. তত্থ আযুসংখারপরিযোসানে সোল়সন্নং চিত্তানং ৰারে সতি হেট্ঠাসোল়সকং উপরিসোল়সকন্তি দ্ৰে একতো যোজেতব্বানি. হেট্ঠাসোল়সকস্মিঞ্হি পঠমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং সমতিংসকম্মজরূপং উপরিসোল়সকস্মিং পঠমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি; ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং তস্স ঠিতিক্খণেযেৰ ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং তস্স ভঙ্গক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি. হেট্ঠিমসোল়সকস্মিং পন দুতিযচিত্তস্স…পে… সোল়সমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং সমতিংসকম্মজরূপং চুতিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি; তস্স ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং চুতিচিত্তস্স ঠিতিক্খণেযেৰ; ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং চুতিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতি. ততো পট্ঠায কম্মজরূপপৰেণী ন পৰত্ততি. যদি পৰত্তেয্য, সত্তা অক্খযা অৰযা অজরা অমরা নাম ভৰেয্যুং.
এত্থ পন যদেতং ‘সত্তরসমস্স ভৰঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ নিরুজ্ঝতী’তিআদিনা নযেন ‘একস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং রূপং অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে নিরুজ্ঝতী’তি অট্ঠকথাযং আগতত্তা ৰুত্তং, তং ‘‘যস্স কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খারো নিরুজ্ঝতী’’তি? ‘‘আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খারযমক.৭৯) ইমায পাল়িযা ৰিরুজ্ঝতি. কথং? কাযসঙ্খারো হি চিত্তসমুট্ঠানো অস্সাসপস্সাসৰাতো. চিত্তসমুট্ঠানরূপঞ্চ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জিত্ৰা যাৰ অঞ্ঞানি সোল়স চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি তাৰ তিট্ঠতি. তেসং সোল়সন্নং সব্বপচ্ছিমেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি. ইতি যেন চিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জতি, ততো পট্ঠায সত্তরসমেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি; ন কস্সচি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৰা ঠিতিক্খণে ৰা নিরুজ্ঝতি, নাপি ঠিতিক্খণে ৰা ভঙ্গক্খণে ৰা উপ্পজ্জতি. এসা চিত্তসমুট্ঠানরূপস্স ধম্মতাতি নিযমতো চিত্তসঙ্খারেন সদ্ধিং একক্খণে নিরুজ্ঝনতো ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তং.
যো চাযং চিত্তসমুট্ঠানস্স খণনিযমো ৰুত্তো কম্মাদিসমুট্ঠানস্সাপি অযমেৰ খণনিযমো. তস্মা পটিসন্ধিচিত্তেন সহুপ্পন্নং কম্মজরূপং ততো পট্ঠায সত্তরসমেন সদ্ধিং নিরুজ্ঝতি. পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অট্ঠারসমস্স উপ্পাদক্খণে নিরুজ্ঝতি. পটিসন্ধিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং অট্ঠারসমস্স ঠানক্খণে নিরুজ্ঝতীতি ইমিনা নযেনেত্থ যোজনা কাতব্বা. ততো পরং পন উতুসমুট্ঠানিকপৰেণীযেৰ তিট্ঠতি. ‘নীহরিত্ৰা ঝাপেথা’তি ৰত্তব্বং হোতি. এৰং ‘নানুপ্পাদএকনিরোধতো’ ৰেদিতব্বা.
‘একুপ্পাদএকনিরোধতো’তি রূপং পন রূপেন সহ একুপ্পাদং একনিরোধং. অরূপং অরূপেন সহ একুপ্পাদং একনিরোধং. এৰং ‘একুপ্পাদএকনিরোধতো’ ৰেদিতব্বা.
‘নানুপ্পাদনানানিরোধতা’ পন চতুসন্ততিরূপেন দীপেতব্বা. ইমস্স হি উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপরিযন্তস্স সরীরস্স তত্থ তত্থ চতুসন্ততিরূপং ঘনপুঞ্জভাৰেন ৰত্ততি. এৰং ৰত্তমানস্সাপিস্স ন একুপ্পাদাদিতা সল্লক্খেতব্বা. যথা পন উপচিকরাজি ৰা কিপিল্লিকরাজি ৰা ওলোকিযমানা একাবদ্ধা ৰিয হোতি, ন পন একাবদ্ধা. অঞ্ঞিস্সা হি সীসসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদরম্পি পাদাপি, অঞ্ঞিস্সা উদরসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদরম্পি পাদাপি, অঞ্ঞিস্সা পাদসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদরম্পি পাদাপি হোন্তি. এৰমেৰ চতুসন্ততিরূপানম্পি অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি, অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি, অঞ্ঞস্স ভঙ্গক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি. এৰমেত্থ ‘নানুপ্পাদনানানিরোধতা’ ৰেদিতব্বা.
‘অতীতাদীনি’ পন দূরদুকপরিযোসানানি পাল়িযং আগতানেৰ. ‘পচ্চযসমুট্ঠানানি’পি ‘‘কম্মজং, কম্মপচ্চযং, কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠান’’ন্তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ৯৭৫) নযেন হেট্ঠা কথিতানিযেৰ. পঞ্চপি পন খন্ধা পরিনিপ্ফন্নাৰ হোন্তি, নো অপরিনিপ্ফন্না; সঙ্খতাৰ নো অসঙ্খতা; অপিচ নিপ্ফন্নাপি হোন্তিযেৰ. সভাৰধম্মেসু হি নিব্বানমেৰেকং অপরিনিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নঞ্চ. নিরোধসমাপত্তি পন নামপঞ্ঞত্তি চ কথন্তি? নিরোধসমাপত্তি লোকিযলোকুত্তরাতি ৰা সঙ্খতাসঙ্খতাতি ৰা পরিনিপ্ফন্নাপরিনিপ্ফন্নাতি ৰা ন ৰত্তব্বা. নিপ্ফন্না পন হোতি সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জিতব্বতো. তথা নামপঞ্ঞত্তি. সাপি হি লোকিযাদিভেদং ন লভতি; নিপ্ফন্না পন হোতি নো অনিপ্ফন্না; নামগ্গহণঞ্হি গণ্হন্তোৰ গণ্হাতীতি.
কমাদিৰিনিচ্ছযকথা
এৰং পকিণ্ণকতো খন্ধে ৰিদিত্ৰা পুন এতেসুযেৰ –
খন্ধেসু ঞাণভেদত্থং, কমতোথ ৰিসেসতো;
অনূনাধিকতো চেৰ, উপমাতো তথেৰ চ.
দট্ঠব্বতো দ্ৰিধা এৰং, পস্সন্তস্সত্থসিদ্ধিতো;
ৰিনিচ্ছযনযো সম্মা, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিভাৰিনা.
তত্থ ‘কমতো’তি ইধ উপ্পত্তিক্কমো, পহানক্কমো, পটিপত্তিক্কমো, ভূমিক্কমো, দেসনাক্কমোতি বহুৰিধো কমো.
তত্থ ‘‘পঠমং কললং হোতি, কললা হোতি অব্বুদ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩৫) এৰমাদি উপ্পত্তিক্কমো. ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ধম্মা, ভাৰনায পহাতব্বা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৮) এৰমাদি পহানক্কমো. ‘‘সীলৰিসুদ্ধি, চিত্তৰিসুদ্ধী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯; পটি. ম. ৩.৪১) এৰমাদি পটিপত্তিক্কমো. ‘‘কামাৰচরা, রূপাৰচরা’’তি এৰমাদি ভূমিক্কমো. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) ৰা ‘‘দানকথং সীলকথ’’ন্তি (ম. নি. ২.৬৯; দী. নি. ১.২৯৮) ৰা এৰমাদি দেসনাক্কমো. তেসু ইধ উপ্পত্তিক্কমো তাৰ ন যুজ্জতি, কললাদীনং ৰিয খন্ধানং পুব্বাপরিযৰৰত্থানেন অনুপ্পত্তিতো; ন পহানক্কমো কুসলাব্যাকতানং অপ্পহাতব্বতো; ন পটিপত্তিক্কমো অকুসলানং অপ্পটিপজ্জনীযতো; ন ভূমিক্কমো ৰেদনাদীনং চতুভূমকপরিযাপন্নত্তা.
দেসনাক্কমো পন যুজ্জতি. অভেদেন হি যং পঞ্চসু খন্ধেসু অত্তগ্গাহপতিতং ৰেনেয্যজনং সমূহঘনৰিনিব্ভোগদস্সনেন অত্তগ্গাহতো মোচেতুকামো ভগৰা হিতকামো তস্স জনস্স সুখগ্গহণত্থং চক্খুআদীনম্পি ৰিসযভূতং ওল়ারিকং পঠমং রূপক্খন্ধং দেসেসি. ততো ইট্ঠানিট্ঠরূপসংৰেদিতং ৰেদনং, যং ৰেদযতি তং সঞ্জানাতীতি এৰং ৰেদনাৰিসযস্স আকারগ্গাহিকং সঞ্ঞং, সঞ্ঞাৰসেন অভিসঙ্খারকে সঙ্খারে, তেসং ৰেদনাদীনং নিস্সযং অধিপতিভূতঞ্চ ৰিঞ্ঞাণন্তি এৰং তাৰ ‘কমতো’ ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো.
‘ৰিসেসতো’তি খন্ধানঞ্চ উপাদানক্খন্ধানঞ্চ ৰিসেসতো. কো পন তেসং ৰিসেসো? খন্ধা তাৰ অৰিসেসতো ৰুত্তা, উপাদানক্খন্ধা সাসৰউপাদানীযভাৰেন ৰিসেসেত্ৰা. যথাহ –
‘‘পঞ্চ, ভিক্খৰে, খন্ধে দেসেস্সামি পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চ, তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৰে, পঞ্চক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৰে, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… সন্তিকে ৰা – অযং ৰুচ্চতি, রূপক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খারা…পে… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং …পে… সন্তিকে ৰা – অযং ৰুচ্চতি, ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পঞ্চক্খন্ধা. কতমে চ, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৰে, রূপং…পে… সন্তিকে ৰা সাসৰং উপাদানিযং – অযং ৰুচ্চতি, রূপূপাদানক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা…পে… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং…পে… সন্তিকে ৰা সাসৰং উপাদানিযং – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি (সং. নি. ৩.৪৮).
এত্থ চ যথা ৰেদনাদযো অনাসৰাপি সাসৰাপি অত্থি, ন এৰং রূপং. যস্মা পনস্স রাসট্ঠেন খন্ধভাৰো যুজ্জতি তস্মা খন্ধেসু ৰুত্তং. যস্মা রাসট্ঠেন চ সাসৰট্ঠেন চ উপাদানক্খন্ধভাৰো যুজ্জতি তস্মা উপাদানক্খন্ধেসু ৰুত্তং. ৰেদনাদযো পন অনাসৰাৰ খন্ধেসু ৰুত্তা, সাসৰা উপাদানক্খন্ধেসু. ‘উপাদানক্খন্ধা’তি এত্থ চ উপাদানগোচরা খন্ধা উপাদানক্খন্ধাতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. ইধ পন সব্বেপেতে একজ্ঝং কত্ৰা খন্ধাতি অধিপ্পেতা.
‘অনূনাধিকতো’তি কস্মা পন ভগৰতা পঞ্চেৰ খন্ধা ৰুত্তা অনূনা অনধিকাতি? সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহতো, অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থুস্স এতপ্পরমতো, অঞ্ঞেসঞ্চ তদৰরোধতো. অনেকপ্পভেদেসু হি সঙ্খতধম্মেসু সভাগৰসেন সঙ্গয্হমানেসু রূপং রূপসভাগসঙ্গহৰসেন একো খন্ধো হোতি, ৰেদনা ৰেদনাসভাগসঙ্গহৰসেন একো খন্ধো হোতি. এস নযো সঞ্ঞাদীসুপি. তস্মা সব্বসঙ্খতসভাগসঙ্গহতো পঞ্চেৰ ৰুত্তা. এতপরমঞ্চেতং অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থু যদিদং রূপাদযো পঞ্চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘রূপে খো, ভিক্খৰে, সতি রূপং উপাদায রূপং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি (সং. নি. ৩.২০৭). ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু…. ৰিঞ্ঞাণে সতি ৰিঞ্ঞাণং উপাদায ৰিঞ্ঞাণং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি. তস্মা অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থুস্স এতপরমতোপি পঞ্চেৰ ৰুত্তা. যেপি চঞ্ঞে সীলাদযো পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা ৰুত্তা, তেপি সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নত্তা এত্থেৰ অৰরোধং গচ্ছন্তি. তস্মা অঞ্ঞেসং তদৰরোধতোপি পঞ্চেৰ ৰুত্তাতি. এৰং ‘অনূনাধিকতো’ ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো.
‘উপমাতো’তি এত্থ হি গিলানসালূপমো রূপুপাদানক্খন্ধো গিলানূপমস্স ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধস্স ৰত্থুদ্ৰারারম্মণৰসেন নিৰাসনট্ঠানতো, গেলঞ্ঞূপমো ৰেদনুপাদানক্খন্ধো আবাধকত্তা, গেলঞ্ঞসমুট্ঠানূপমো সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো কামসঞ্ঞাদিৰসেন রাগাদিসম্পযুত্তৰেদনাসম্ভৰা, অসপ্পাযসেৰনূপমো সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো ৰেদনাগেলঞ্ঞস্স নিদানত্তা. ‘‘ৰেদনং ৰেদনত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) হি ৰুত্তং. তথা ‘‘অকুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৰিপাকং কাযৰিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি দুক্খসহগত’’ন্তি (ধ. স. ৫৫৬). গিলানূপমো ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো ৰেদনাগেলঞ্ঞেন অপরিমুত্তত্তা. অপিচ চারককারণঅপরাধকারণকারকঅপরাধিকূপমা এতে ভাজনভোজনব্যঞ্জনপরিৰেসকভুঞ্জকূপমা চাতি, এৰং ‘উপমাতো’ ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো.
‘দট্ঠব্বতো দ্ৰিধা’তি সঙ্খেপতো ৰিত্থারতো চাতি এৰং দ্ৰিধা দট্ঠব্বতো পেত্থ ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো. সঙ্খেপতো হি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা আসিৰিসূপমে (সং. নি. ৪.২৩৮) ৰুত্তনযেন উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকতো, ভারসুত্তৰসেন (সং. নি. ৩.২২) ভারতো, খজ্জনীযপরিযাযৰসেন (সং. নি. ৩.৭৯) খাদকতো, যমকসুত্তৰসেন (সং. নি. ৩.৮৫) অনিচ্চদুক্খানত্তসঙ্খতৰধকতো দট্ঠব্বা.
ৰিত্থারতো পনেত্থ ফেণপিণ্ডো ৰিয রূপং দট্ঠব্বং, উদকপুব্বুল়ো ৰিয ৰেদনা, মরীচিকা ৰিয সঞ্ঞা, কদলিক্খন্ধো ৰিয সঙ্খারা, মাযা ৰিয ৰিঞ্ঞাণং. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘ফেণপিণ্ডূপমং রূপং, ৰেদনা পুব্বুল়ূপমা;
মরীচিকূপমা সঞ্ঞা, সঙ্খারা কদলূপমা;
মাযূপমঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং, দেসিতাদিচ্চবন্ধুনা’’তি. (সং. নি. ৩.৯৫);
তত্থ রূপাদীনং ফেণপিণ্ডাদীহি এৰং সদিসতা ৰেদিতব্বা – যথা হি ফেণপিণ্ডো নিস্সারোৰ এৰং রূপম্পি নিচ্চসারধুৰসারঅত্তসারৰিরহেন নিস্সারমেৰ. যথা চ সো ‘ইমিনা পত্তং ৰা থালকং ৰা করিস্সামী’তি গহেতুং ন সক্কা, গহিতোপি তমত্থং ন সাধেতি ভিজ্জতেৰ; এৰং রূপম্পি ‘নিচ্চ’ন্তি ৰা ‘ধুৰ’ন্তি ৰা ‘অহ’ন্তি ৰা ‘মম’ন্তি ৰা গহেতুং ন সক্কা, গহিতম্পি ন তথা তিট্ঠতি, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা অসুভঞ্ঞেৰ হোতীতি. এৰং ‘ফেণপিণ্ডসদিসমেৰ’ হোতি.
যথা ৰা পন ফেণপিণ্ডো ছিদ্দাৰছিদ্দো অনেকসন্ধিঘটিতো বহূন্নং উদকসপ্পাদীনং পাণানং আৰাসো, এৰং রূপম্পি ছিদ্দাৰছিদ্দং অনেকসন্ধিঘটিতং. কুলৰসেন চেত্থ অসীতি কিমিকুলানি ৰসন্তি. তদেৰ তেসং সূতিঘরম্পি ৰচ্চকুটিপি গিলানসালাপি সুসানম্পি. ন তে অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৰা গব্ভৰুট্ঠানাদীনি করোন্তি. এৰম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং. যথা চ ফেণপিণ্ডো আদিতোৰ বদরপক্কমত্তো হুত্ৰা অনুপুব্বেন পব্বতকূটমত্তোপি হোতি, এৰং রূপম্পি আদিতো কললমত্তং হুত্ৰা অনুপুব্বেন ব্যামমত্তম্পি গোমহিংসহত্থিআদীনং ৰসেন পব্বতকূটমত্তম্পি হোতি, মচ্ছকচ্ছপাদীনং ৰসেন অনেকযোজনসতপ্পমাণম্পি. এৰম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং. যথা চ ফেণপিণ্ডো উট্ঠিতমত্তোপি ভিজ্জতি, থোকং গন্ত্ৰাপি, সমুদ্দং পত্ৰা পন অৰস্সমেৰ ভিজ্জতি; এৰমেৰ রূপম্পি কললভাৰেপি ভিজ্জতি, অব্বুদাদিভাৰে, অন্তরা পন অভেজ্জমানম্পি ৰস্সসতাযুকানং ৰস্সসতং পত্ৰা অৰস্সমেৰ ভিজ্জতি, মরণমুখে চুণ্ণৰিচুণ্ণং হোতি. এৰম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং.
যথা পন পুব্বুল়ো অসারো, এৰং ৰেদনাপি. যথা চ সো অবলো, অগয্হুপগো, ন সক্কা তং গহেত্ৰা ফলকং ৰা আসনং ৰা কাতুং, গহিতগ্গহিতোপি ভিজ্জতেৰ; এৰং ৰেদনাপি অবলা, অগয্হুপগা, ন সক্কা ‘নিচ্চা’তি ৰা ‘ধুৰা’তি ৰা গহেতুং, গহিতাপি ন তথা তিট্ঠতি. এৰং অগয্হুপগতাযপি ৰেদনা ‘পুব্বুল়সদিসা’. যথা পন তস্মিং তস্মিং উদকবিন্দুম্হি পুব্বুল়ো উপ্পজ্জতি চেৰ নিরুজ্ঝতি চ, ন চিরট্ঠিতিকো হোতি; এৰং ৰেদনাপি উপ্পজ্জতি চেৰ নিরুজ্ঝতি চ, ন চিরট্ঠিতিকা হোতি, একচ্ছরক্খণে কোটিসতসহস্সসঙ্খ্যা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি. যথা চ পুব্বুল়ো উদকতলং, উদকবিন্দুং, উদকজল্লকং সঙ্কড্ঢিত্ৰা পুটং কত্ৰা গহণৰাতঞ্চাতি চত্তারি কারণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতি; এৰং ৰেদনাপি ৰত্থুং, আরম্মণং, কিলেসজালং, ফস্সসঙ্ঘট্টনঞ্চাতি চত্তারি কারণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. এৰম্পি ৰেদনা পুব্বুল়সদিসা.
সঞ্ঞাপি অসারকট্ঠেন ‘মরীচিসদিসা’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন; ন হি সক্কা তং গহেত্ৰা পিৰিতুং ৰা ন্হাযিতুং ৰা ভাজনং ৰা পূরেতুং. অপিচ যথা মরীচি ৰিপ্ফন্দতি, সঞ্জাতূমিৰেগো ৰিয খাযতি; এৰং নীলসঞ্ঞাদিভেদা সঞ্ঞাপি নীলাদিঅনুভৰনত্থায ফন্দতি ৰিপ্ফন্দতি. যথা চ মরীচি মহাজনং ৰিপ্পলম্ভেতি, ‘পরিপুণ্ণৰাপী ৰিয পরিপুণ্ণনদী ৰিয দিস্সতী’তি ৰদাপেতি; এৰং সঞ্ঞাপি ৰিপ্পলম্ভেতি, ‘ইদং নীলকং সুভং সুখং নিচ্চ’ন্তি ৰদাপেতি. পীতকাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং ৰিপ্পলম্ভনেনাপি মরীচিসদিসা.
সঙ্খারাপি অসারকট্ঠেন ‘কদলিক্খন্ধসদিসা’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন. যথেৰ হি কদলিক্খন্ধতো কিঞ্চি গহেত্ৰা ন সক্কা গোপানসীআদীনমত্থায উপনেতুং, উপনীতম্পি ন তথা হোতি; এৰং সঙ্খারাপি ন সক্কা নিচ্চাদিৰসেন গহেতুং, গহিতাপি ন তথা হোন্তি. যথা চ কদলিক্খন্ধো বহুৰট্টিসমোধানো হোতি, এৰং সঙ্খারক্খন্ধোপি বহুধম্মসমোধানো. যথা চ কদলিক্খন্ধো নানালক্খণো, অঞ্ঞোযেৰ হি বাহিরায পত্তৰট্টিযা ৰণ্ণো, অঞ্ঞো ততো অব্ভন্তরব্ভন্তরানং; এৰমেৰ সঙ্খারক্খন্ধোপি অঞ্ঞদেৰ ফস্সস্স লক্খণং, অঞ্ঞং চেতনাদীনং. সমোধানেত্ৰা পন সঙ্খারক্খন্ধোত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি. এৰম্পি সঙ্খারক্খন্ধো কদলিক্খন্ধসদিসো.
ৰিঞ্ঞাণম্পি অসারকট্ঠেন ‘মাযাসদিসং’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন. যথা চ মাযা ইত্তরা লহুপচ্চুপট্ঠানা, এৰং ৰিঞ্ঞাণং. তঞ্হি ততোপি ইত্তরতরঞ্চেৰ লহুপচ্চুপট্ঠানতরঞ্চ. তেনেৰ হি চিত্তেন পুরিসো আগতো ৰিয, গতো ৰিয, ঠিতো ৰিয, নিসিন্নো ৰিয হোতি. অঞ্ঞদেৰ চাগমনকালে চিত্তং, অঞ্ঞং গমনকালাদীসু. এৰম্পি ৰিঞ্ঞাণং মাযাসদিসং. মাযা চ মহাজনং ৰঞ্চেতি, যং কিঞ্চিদেৰ ‘ইদং সুৰণ্ণং রজতং মুত্তা’তিপি গহাপেতি. ৰিঞ্ঞাণম্পি মহাজনং ৰঞ্চেতি, তেনেৰ চিত্তেন আগচ্ছন্তং ৰিয, গচ্ছন্তং ৰিয, ঠিতং ৰিয, নিসিন্নং ৰিয কত্ৰা গাহাপেতি. অঞ্ঞদেৰ চ আগমনে চিত্তং, অঞ্ঞং গমনাদীসু. এৰম্পি ৰিঞ্ঞাণং মাযাসদিসং. ৰিসেসতো চ সুভারম্মণম্পি ওল়ারিকম্পি অজ্ঝত্তিকরূপং অসুভন্তি দট্ঠব্বং. ৰেদনা তীহি দুক্খতাহি অৰিনিমুত্ততো দুক্খাতি সঞ্ঞাসঙ্খারা অৰিধেয্যতো অনত্তাতি ৰিঞ্ঞাণং উদযব্বযধম্মতো অনিচ্চন্তি দট্ঠব্বং.
‘এৰং পস্সন্তস্সত্থসিদ্ধিতো’তি এৰঞ্চ সঙ্খেপৰিত্থারৰসেন দ্ৰিধা পস্সতো যা অত্থসিদ্ধি হোতি, ততোপি ৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞাতব্বো, সেয্যথিদং – সঙ্খেপতো তাৰ পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকাদিভাৰেন পস্সন্তো খন্ধেহি ন ৰিহঞ্ঞতি. ৰিত্থারতো পন রূপাদীনি ফেণপিণ্ডাদিসদিসভাৰেন পস্সন্তো ন অসারেসু সারদস্সী হোতি. ৰিসেসতো চ অজ্ঝত্তিকরূপং অসুভতো পস্সন্তো কবল়ীকারাহারং পরিজানাতি, অসুভে সুভন্তি ৰিপল্লাসং পজহতি, কামোঘং উত্তরতি, কামযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, কামাসৰেন অনাসৰো হোতি, অভিজ্ঝাকাযগন্থং ভিন্দতি, কামুপাদানং ন উপাদিযতি. ৰেদনং দুক্খতো পস্সন্তো ফস্সাহারং পরিজানাতি, দুক্খে সুখন্তি ৰিপল্লাসং পজহতি, ভৰোঘং উত্তরতি, ভৰযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, ভৰাসৰেন অনাসৰো হোতি, ব্যাপাদকাযগন্থং ভিন্দতি, সীলব্বতুপাদানং ন উপাদিযতি. সঞ্ঞং সঙ্খারে চ অনত্ততো পস্সন্তো মনোসঞ্চেতনাহারং পরিজানাতি, অনত্তনি অত্তাতি ৰিপল্লাসং পজহতি, দিট্ঠোঘং উত্তরতি, দিট্ঠিযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, দিট্ঠাসৰেন অনাসৰো হোতি, ইদং সচ্চাভিনিৰেসকাযগন্থং ভিন্দতি, অত্তৰাদুপাদানং ন উপাদিযতি. ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো পস্সন্তো ৰিঞ্ঞাণাহারং পরিজানাতি, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৰিপল্লাসং পজহতি, অৰিজ্জোঘং উত্তরতি, অৰিজ্জাযোগেন ৰিসংযুজ্জতি, অৰিজ্জাসৰেন অনাসৰো হোতি, সীলব্বতপরামাসকাযগন্থং ভিন্দতি, দিট্ঠুপাদানং ন উপাদিযতি.
এৰং মহানিসংসং, ৰধকাদিৰসেন দস্সনং যস্মা;
তস্মা খন্ধে ধীরো, ৰধকাদিৰসেন পস্সেয্যাতি.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা.