১. রূপক্খন্ধনিদ্দেসো
২. ইদানি তে রূপক্খন্ধাদযো ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং তত্থ কতমো রূপক্খন্ধোতিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু পঞ্চসু খন্ধেসু. কতমোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. রূপক্খন্ধোতি পুচ্ছিতধম্মনিদস্সনং. ইদানি তং ৰিভজন্তো যং কিঞ্চি রূপন্তিআদিমাহ. তত্থ যং কিঞ্চীতি অনৰসেসপরিযাদানং. রূপন্তি অতিপ্পসঙ্গনিযমনং. এৰং পদদ্ৰযেনাপি রূপস্স অনৰসেসপরিগ্গহো কতো হোতি.
তত্থ কেনট্ঠেন রূপন্তি? রুপ্পনট্ঠেন রূপং. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, রূপং ৰদেথ? রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতি. কেন রুপ্পতি? সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি রুপ্পতি, পিপাসাযপি রুপ্পতি, ডংসমকসৰাতাতপসরিসপসম্ফস্সেনপি রুপ্পতি. রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯).
তত্থ কিন্তি কারণপুচ্ছা; কেন কারণেন রূপং ৰদেথ, কেন কারণেন তং রূপং নামাতি অত্থো. রুপ্পতীতি এত্থ ইতীতি কারণুদ্দেসো. যস্মা রুপ্পতি তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতীতি অত্থো. রুপ্পতীতি কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীল়িযতি ভিজ্জতীতি অত্থো. এৰং ইমিনা এত্তকেন ঠানেন রুপ্পনট্ঠেন রূপং ৰুত্তং. রুপ্পনলক্খণেন রূপন্তিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. রুপ্পনলক্খণঞ্হেতং.
সীতেনপি রুপ্পতীতিআদীসু পন সীতেন তাৰ রুপ্পনং লোকন্তরিকনিরযে পাকটং. তিণ্ণং তিণ্ণঞ্হি চক্কৰাল়ানং অন্তরে একেকো লোকন্তরিকনিরযো নাম হোতি অট্ঠযোজনসহস্সপ্পমাণো, যস্স নেৰ হেট্ঠা পথৰী অত্থি, ন উপরি চন্দিমসূরিযদীপমণিআলোকো, নিচ্চন্ধকারো. তত্থ নিব্বত্তসত্তানং তিগাৰুতো অত্তভাৰো হোতি. তে ৰগ্গুলিযো ৰিয পব্বতপাদে দীঘপুথুলেহি নখেহি লগ্গিত্ৰা অৰংসিরা ওলম্বন্তি. যদা সংসপ্পন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসগতা হোন্তি অথ ‘ভক্খো নো লদ্ধো’তি মঞ্ঞমানা তত্থ ব্যাৰটা ৰিপরিৰত্তিত্ৰা লোকসন্ধারকে উদকে পতন্তি, সীতৰাতে পহরন্তেপি পক্কমধুকফলানি ৰিয ছিজ্জিত্ৰা উদকে পতন্তি. পতিতমত্তাৰ অচ্চন্তখারেন সীতোদকেন ছিন্নচম্মন্হারুমংসঅট্ঠীহি ভিজ্জমানেহি তত্ততেলে পতিতপিট্ঠপিণ্ডি ৰিয পটপটাযমানা ৰিলীযন্তি. এৰং সীতেন রুপ্পনং লোকন্তরিকনিরযে পাকটং. মহিংসকরট্ঠাদীসুপি হিমপাতসীতলেসু পদেসেসু এতং পাকটমেৰ. তত্থ হি সত্তা সীতেন ভিন্নচ্ছিন্নসরীরা জীৰিতক্খযম্পি পাপুণন্তি.
উণ্হেন রুপ্পনং অৰীচিমহানিরযে পাকটং. তত্থ হি তত্তায লোহপথৰিযা নিপজ্জাপেত্ৰা পঞ্চৰিধবন্ধনাদিকরণকালে সত্তা মহাদুক্খং অনুভৰন্তি.
জিঘচ্ছায রুপ্পনং পেত্তিৰিসযে চেৰ দুব্ভিক্খকালে চ পাকটং. পেত্তিৰিসযস্মিঞ্হি সত্তা দ্ৰে তীণি বুদ্ধন্তরানি কিঞ্চিদেৰ আমিসং হত্থেন গহেত্ৰা মুখে পক্খিপন্তা নাম ন হোন্তি. অন্তোউদরং আদিত্তসুসিররুক্খো ৰিয হোতি. দুব্ভিক্খে কঞ্জিকমত্তম্পি অলভিত্ৰা মরণপ্পত্তানং পমাণং নাম নত্থি.
পিপাসায রুপ্পনং কালকঞ্জিকাদীসু পাকটং. তত্থ হি সত্তা দ্ৰে তীণি বুদ্ধন্তরানি হদযতেমনমত্তং ৰা জিৰ্হাতেমনমত্তং ৰা উদকবিন্দুং লদ্ধুং ন সক্কোন্তি. ‘পানীযং পিৰিস্সামা’তি নদিং গতানম্পি নদী ৰালিকাতলং সম্পজ্জতি. মহাসমুদ্দং পক্খন্তানম্পি মহাসমুদ্দো পিট্ঠিপাসাণো হোতি. তে সুস্সন্তা বলৰদুক্খপীল়িতা ৰিচরন্তি.
একো কির কালকঞ্জিকঅসুরো পিপাসং অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো যোজনগম্ভীরৰিত্থারং মহাগঙ্গং ওতরি. তস্স গতগতট্ঠানে উদকং ছিজ্জতি, ধূমো উগ্গচ্ছতি, তত্তে পিট্ঠিপাসাণে চঙ্কমনকালো ৰিয হোতি. তস্স উদকসদ্দং সুত্ৰা ইতো চিতো চ ৰিচরন্তস্সেৰ রত্তি ৰিভাযি. অথ নং পাতোৰ ভিক্খাচারং গচ্ছন্তা তিংসমত্তা পিণ্ডচারিকভিক্খূ দিস্ৰা – ‘‘কো নাম ত্ৰং, সপ্পুরিসা’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘পেতোহমস্মি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পরিযেসসী’’তি? ‘‘পানীযং, ভন্তে’’তি. ‘‘অযং গঙ্গা পরিপুণ্ণা, কিং ত্ৰং ন পস্সসী’’তি? ‘‘ন উপকপ্পতি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি গঙ্গাপিট্ঠে নিপজ্জ, মুখে তে পানীযং আসিঞ্চিস্সামা’’তি. সো ৰালিকাপুল়িনে উত্তানো নিপজ্জি. ভিক্খূ তিংসমত্তে পত্তে নীহরিত্ৰা উদকং আহরিত্ৰা আহরিত্ৰা তস্স মুখে আসিঞ্চিংসু. তেসং তথা করোন্তানংযেৰ ৰেলা উপকট্ঠা জাতা. ততো ‘‘ভিক্খাচারকালো অম্হাকং, সপ্পুরিস; কচ্চি তে অস্সাদমত্তা লদ্ধা’’তি আহংসু. পেতো ‘‘সচে মে, ভন্তে, তিংসমত্তানং অয্যানং তিংসমত্তেহি পত্তেহি আসিত্তউদকতো অড্ঢপসতমত্তম্পি পরগলগতং, পেতত্তভাৰতো মোক্খো মা হোতূ’’তি আহ. এৰং পিপাসায রুপ্পনং পেত্তিৰিসযে পাকটং.
ডংসাদীহি রুপ্পনং ডংসমক্খিকাদিসম্ববহুলেসু পদেসেসু পাকটং. এত্থ চ ডংসাতি পিঙ্গলমক্খিকা, মকসাতি মকসাৰ ৰাতাতি কুচ্ছিৰাতপিট্ঠিৰাতাদিৰসেন ৰেদিতব্বা. সরীরস্মিঞ্হি ৰাতরোগো উপ্পজ্জিত্ৰা হত্থপাদপিট্ঠিআদীনি ভিন্দতি, কাণং করোতি, খুজ্জং করোতি, পীঠসপ্পিং করোতি. আতপোতি সূরিযাতপো. তেন রুপ্পনং মরুকন্তারাদীসু পাকটং. একা কির ইত্থী মরুকন্তারে রত্তিং সত্থতো ওহীনা দিৰা সূরিযে উগ্গচ্ছন্তে ৰালিকায তপ্পমানায পাদে ঠপেতুং অসক্কোন্তী সীসতো পচ্ছিং ওতারেত্ৰা অক্কমি. কমেন পচ্ছিযা উণ্হাভিতত্তায ঠাতুং অসক্কোন্তী তস্সা উপরি সাটকং ঠপেত্ৰা অক্কমি. তস্মিম্পি সন্তত্তে অঙ্কেন গহিতং পুত্তকং অধোমুখং নিপজ্জাপেত্ৰা কন্দন্তং কন্দন্তং অক্কমিত্ৰা সদ্ধিং তেন তস্মিংযেৰ ঠানে উণ্হাভিতত্তা কালমকাসি.
সরীসপাতি যে কেচি দীঘজাতিকা সরন্তা গচ্ছন্তি. তেসং সম্ফস্সেন রুপ্পনং আসীৰিসদট্ঠাদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বং.
ইদানি ‘যং কিঞ্চি রূপ’ন্তি পদেন সংগহিতং পঞ্চৰীসতিকোট্ঠাসছন্নৰুতিকোট্ঠাসপ্পভেদং সব্বম্পি রূপং অতীতাদিকোট্ঠাসেসু পক্খিপিত্ৰা দস্সেতুং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নন্তি আহ. ততো পরং তদেৰ অজ্ঝত্তদুকাদীসু চতূসু দুকেসু পক্খিপিত্ৰা দস্সেতুং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰাতিআদি ৰুত্তং. ততো পরং সব্বম্পেতং একাদসসু পদেসেসু পরিযাদিযিত্ৰা দস্সিতং রূপং একতো পিণ্ডং কত্ৰা দস্সেতুং তদেকজ্ঝন্তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ তদেকজ্ঝন্তি তং একজ্ঝং; অভিসঞ্ঞূহিত্ৰাতি অভিসংহরিত্ৰা; অভিসঙ্খিপিত্ৰাতি সঙ্খেপং কত্ৰা; ইদং ৰুত্তং হোতি – সব্বম্পেতং ৰুত্তপ্পকারং রূপং রুপ্পনলক্খণসঙ্খাতে একৰিধভাৰে পঞ্ঞায রাসিং কত্ৰা রূপক্খন্ধো নামাতি ৰুচ্চতীতি. এতেন সব্বম্পি রূপং রুপ্পনলক্খণে রাসিভাৰূপগমনেন রূপক্খন্ধোতি দস্সিতং হোতি. ন হি রূপতো অঞ্ঞো রূপক্খন্ধো নাম অত্থি. যথা চ রূপং, এৰং ৰেদনাদযোপি ৰেদযিতলক্খণাদীসু রাসিভাৰূপগমনেন. ন হি ৰেদনাদীহি অঞ্ঞে ৰেদনাক্খন্ধাদযো নাম অত্থি.
৩. ইদানি একেকস্মিং ওকাসে পক্খিত্তং রূপং ৰিসুং ৰিসুং ভাজেত্ৰা দস্সেন্তো তত্থ কতমং রূপং অতীতন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৰা ঠপিতমাতিকায ভুম্মং. ইদং ৰুত্তং হোতি – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নন্তিআদিনা নযেন ঠপিতায মাতিকায যং অতীতং রূপন্তি ৰুত্তং, তং কতমন্তি? ইমিনা উপাযেন সব্বপুচ্ছাসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অতীতং নিরুদ্ধন্তিআদীনি পদানি নিক্খেপকণ্ডস্স অতীতত্তিকভাজনীযৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১০৪৪) ৰুত্তানেৰ. চত্তারো চ মহাভূতাতি ইদং অতীতন্তি ৰুত্তরূপস্স সভাৰদস্সনং. যথা চেত্থ এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমিনা ইদং দস্সেতি – অতীতরূপম্পি ভূতানি চেৰ ভূতানি উপাদায নিব্বত্তরূপঞ্চ, অনাগতম্পি…পে… দূরসন্তিকম্পি. ন হি ভূতেহি চেৰ ভূতানি উপাদায পৰত্তরূপতো চ অঞ্ঞং রূপং নাম অত্থীতি.
অপরো নযো – অতীতংসেন সঙ্গহিতন্তি অতীতকোট্ঠাসেনেৰ সঙ্গহিতং, এত্থেৰ গণনং গতং. কিন্তি? চত্তারো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপন্তি. এৰং সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. অনাগতপচ্চুপ্পন্ননিদ্দেসপদানিপি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানেৰ.
ইদং পন অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং নাম সুত্তন্তপরিযাযতো অভিধম্মনিদ্দেসতোতি দুৰিধং. তং সুত্তন্তপরিযাযে ভৰেন পরিচ্ছিন্নং. পটিসন্ধিতো হি পট্ঠায অতীতভৰেসু নিব্বত্তং রূপং, অনন্তরভৰে ৰা নিব্বত্তং হোতু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৰা, সব্বং অতীতমেৰ নাম. চুতিতো পট্ঠায অনাগতভৰেসু নিব্বত্তনকরূপং, অনন্তরভৰে ৰা নিব্বত্তং হোতু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৰা, সব্বং অনাগতমেৰ নাম. চুতিপটিসন্ধিঅনন্তরে পৰত্তরূপং পচ্চুপ্পন্নং নাম. অভিধম্মনিদ্দেসে পন খণেন পরিচ্ছিন্নং. তযো হি রূপস্স খণা – উপ্পাদো, ঠিতি, ভঙ্গোতি. ইমে তযো খণে পত্ৰা নিরুদ্ধং রূপং, সমনন্তরনিরুদ্ধং ৰা হোতু অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৰা, সব্বং অতীতমেৰ নাম. তযো খণে অসম্পত্তং রূপং, একচিত্তক্খণমত্তেন ৰা অসম্পত্তং হোতু অনাগতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৰা, সব্বং অনাগতমেৰ নাম. ইমে তযো খণে সম্পত্তং রূপং পন পচ্চুপ্পন্নং নাম. তত্থ কিঞ্চাপি ইদং সুত্তন্তভাজনীযং, এৰং সন্তেপি অভিধম্মনিদ্দেসেনেৰ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নরূপং নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং.
অপরো নযো – ইদঞ্হি রূপং অদ্ধাসন্ততিসমযখণৰসেন চতুধা অতীতং নাম হোতি. তথা অনাগতপচ্চুপ্পন্নং. অদ্ধাৰসেন তাৰ একস্স একস্মিং ভৰে পটিসন্ধিতো পুব্বে অতীতং, চুতিতো উদ্ধং অনাগতং, উভিন্নমন্তরে পচ্চুপ্পন্নং. সন্ততিৰসেন সভাগএকউতুসমুট্ঠানং একাহারসমুট্ঠানঞ্চ পুব্বাপরিযৰসেন পৰত্তমানম্পি পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে ৰিসভাগউতুআহারসমুট্ঠানং অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. চিত্তজং একৰীথিএকজৰনএকসমাপত্তিসমুট্ঠানং পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. কম্মসমুট্ঠানস্স পাটিযেক্কং সন্ততিৰসেন অতীতাদিভেদো নত্থি. তেসঞ্ঞেৰ পন উতুআহারচিত্তসমুট্ঠানানং উপত্থম্ভকৰসেন তস্স অতীতাদিভেদো ৰেদিতব্বো. সমযৰসেন একমুহুত্তপুব্বণ্হসাযন্হরত্তিদিৰাদীসু সমযেসু সন্তানৰসেন পৰত্তমানং তং তং সমযং পচ্চুপ্পন্নং নাম. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. খণৰসেন উপ্পাদাদিক্খণত্তযপরিযাপন্নং পচ্চুপ্পন্নং নাম. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং.
অপিচ অতিক্কহেতুপচ্চযকিচ্চং অতীতং. নিট্ঠিতহেতুকিচ্চং অনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চং পচ্চুপ্পন্নং. উভযকিচ্চমসম্পত্তং অনাগতং. সকিচ্চক্খণে ৰা পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. এত্থ চ খণাদিকথাৰ নিপ্পরিযাযা, সেসা সপরিযাযা. তাসু নিপ্পরিযাযকথা ইধ অধিপ্পেতা. অজ্ঝত্তদুকস্সাপি নিদ্দেসপদানি হেট্ঠা অজ্ঝত্তত্তিকনিদ্দেসে (ধ. স. অট্ঠ. ১০৫০) ৰুত্তত্থানেৰ. ওল়ারিকাদীনি রূপকণ্ডৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৬৭৪) ৰুত্তত্থানেৰ.
৬. হীনদুকনিদ্দেসে তেসং তেসং সত্তানন্তি বহূসু সত্তেসু সামিৰচনং. অপরস্সাপি অপরস্সাপীতি হি ৰুচ্চমানে দিৰসম্পি কপ্পসতসহস্সম্পি ৰদন্তো এত্তকমেৰ ৰদেয্য. ইতি সত্থা দ্ৰীহেৰ পদেহি অনৰসেসে সত্তে পরিযাদিযন্তো ‘তেসং তেসং সত্তান’ন্তি আহ. এত্তকেন হি সব্বম্পি অপরদীপনং সিদ্ধং হোতি. উঞ্ঞাতন্তি অৰমতং. অৰঞ্ঞাতন্তি ৰম্ভেত্ৰা ঞাতং. রূপন্তিপি ন ৰিদিতং. হীল়িতন্তি অগহেতব্বট্ঠেন খিত্তং ছড্ডিতং, জিগুচ্ছিতন্তিপি ৰদন্তি. পরিভূতন্তি কিমেতেনাতি ৰাচায পরিভৰিতং. অচিত্তীকতন্তি ন গরুকতং. হীনন্তি লামকং. হীনমতন্তি হীনন্তি মতং, লামকং কত্ৰা ঞাতং. হীনসম্মতন্তি হীনন্তি লোকে সম্মতং, হীনেহি ৰা সম্মতং, গূথভক্খেহি গূথো ৰিয. অনিট্ঠন্তি অপ্পিযং, পটিলাভত্থায ৰা অপরিযেসিতং. সচেপি নং কোচি পরিযেসেয্য, পরিযেসতু. এতস্স পন আরম্মণস্স এতদেৰ নামং. অকন্তন্তি অকামিতং, নিস্সিরিকং ৰা. অমনাপন্তি মনস্মিং ন অপ্পিতং. তাদিসঞ্হি আরম্মণং মনস্মিং ন অপ্পীযতি. অথ ৰা মনং অপ্পাযতি ৰড্ঢেতীতি মনাপং, ন মনাপং অমনাপং.
অপরো নযো – অনিট্ঠং সম্পত্তিৰিরহতো. তং একন্তেন কম্মসমুট্ঠানেসু অকুসলকম্মসমুট্ঠানং. অকন্তং সুখস্স অহেতুভাৰতো. অমনাপং দুক্খস্স হেতুভাৰতো. রূপা সদ্দাতি ইদমস্স সভাৰদীপনং. ইমস্মিঞ্হি পদে অকুসলকম্মজৰসেন অনিট্ঠা পঞ্চ কামগুণা ৰিভত্তা. কুসলকম্মজং পন অনিট্ঠং নাম নত্থি, সব্বং ইট্ঠমেৰ.
পণীতপদনিদ্দেসো ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পন পদে কুসলকম্মজৰসেন ইট্ঠা পঞ্চ কামগুণা ৰিভত্তা. কুসলকম্মজঞ্হি অনিট্ঠং নাম নত্থি, সব্বং ইট্ঠমেৰ. যথা চ কম্মজেসু এৰং উতুসমুট্ঠানাদীসুপি ইট্ঠানিট্ঠতা অত্থি এৰাতি ইমস্মিং দুকে ইট্ঠানিট্ঠারম্মণং পটিৰিভত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অযং তাৰ আচরিযানং সমানত্থকথা. ৰিতণ্ডৰাদী পনাহ – ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটিযেক্কং পটিৰিভত্তং নত্থি, তেসং তেসং রুচিৰসেন কথিতং.
যথাহ –
‘‘মনাপপরিযন্তং খ্ৰাহং, মহারাজ, পঞ্চসু কামগুণেসু অগ্গন্তি ৰদামি. তেৰ, মহারাজ, রূপা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, একচ্চস্স অমনাপা হোন্তি. তেৰ, মহারাজ, সদ্দা, গন্ধা, রসা, ফোট্ঠব্বা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, একচ্চস্স অমনাপা হোন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২৩).
এৰং যস্মা তেযেৰ রূপাদযো একো অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তত্থ লোভং উপ্পাদেতি. একো কুজ্ঝতি পটিহঞ্ঞতি, তত্থ দোসং উপ্পাদেতি. একস্স ইট্ঠা হোন্তি কন্তা মনাপা, একস্স অনিট্ঠা অকন্তা অমনাপা. একো চেতে ‘ইট্ঠা কন্তা মনাপা’তি দক্খিণতো গণ্হাতি, একো ‘অনিট্ঠা অকন্তা অমনাপা’তি ৰামতো. তস্মা ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটিযেক্কং পটিৰিভত্তং নাম নত্থি. পচ্চন্তৰাসীনঞ্হি গণ্ডুপ্পাদাপি ইট্ঠা হোন্তি কন্তা মনাপা, মজ্ঝিমদেসৰাসীনং অতিজেগুচ্ছা. তেসঞ্চ মোরমংসাদীনি ইট্ঠানি হোন্তি, ইতরেসং তানি অতিজেগুচ্ছানীতি.
সো ৰত্তব্বো – ‘‘কিং পন ত্ৰং ইট্ঠানিট্ঠারম্মণং পাটিযেক্কং পটিৰিভত্তং নাম নত্থীতি ৰদেসী’’তি? ‘‘আম নত্থী’’তি ৰদামি. পুন তথেৰ যাৰততিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো – ‘‘নিব্বানং নাম ইট্ঠং উদাহু অনিট্ঠ’’ন্তি? জানমানো ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি ৰক্খতি. সচেপি ন ৰদেয্য, মা ৰদতু. নিব্বানং পন একন্তইট্ঠমেৰ. ‘‘ননু একো নিব্বানস্স ৰণ্ণে কথিযমানে কুজ্ঝিত্ৰা – ‘ত্ৰং নিব্বানস্স ৰণ্ণং কথেসি, কিং তত্থ অন্নপানমালাগন্ধৰিলেপনসযনচ্ছাদনসমিদ্ধা পঞ্চ কামগুণা অত্থী’তি ৰত্ৰা ‘নত্থী’তি ৰুত্তে ‘অলং তৰ নিব্বানেনা’তি নিব্বানস্স ৰণ্ণে কথিযমানে কুজ্ঝিত্ৰা উভো কণ্ণে থকেতীতি ইট্ঠেতং. এতস্স পন ৰসেন তৰ ৰাদে নিব্বানং অনিট্ঠং নাম হোতি. ন পনেতং এৰং গহেতব্বং. এসো হি ৰিপরীতসঞ্ঞায কথেতি. সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন চ তদেৰ আরম্মণং একস্স ইট্ঠং হোতি, একস্স অনিট্ঠং’’.
ইট্ঠানিট্ঠারম্মণং পন পাটিযেক্কং ৰিভত্তং অত্থীতি. কস্স ৰসেন ৰিভত্তন্তি? মজ্ঝিমকসত্তস্স. ইদঞ্হি ন অতিইস্সরানং মহাসম্মতমহাসুদস্সনধম্মাসোকাদীনং ৰসেন ৰিভত্তং. তেসঞ্হি দিব্বকপ্পম্পি আরম্মণং অমনাপং উপট্ঠাতি. ন অতিদুগ্গতানং দুল্লভন্নপানানং ৰসেন ৰিভত্তং. তেসঞ্হি কণাজকভত্তসিত্থানিপি পূতিমংসরসোপি অতিমধুরো অমতসদিসো চ হোতি. মজ্ঝিমকানং পন গণকমহামত্তসেট্ঠিকুটুম্বিকৰাণিজাদীনং কালেন ইট্ঠং কালেন অনিট্ঠং লভমানানং ৰসেন ৰিভত্তং. এৰরূপা হি ইট্ঠানিট্ঠং পরিচ্ছিন্দিতুং সক্কোন্তীতি.
তিপিটকচূল়নাগত্থেরো পনাহ – ‘‘ইট্ঠানিট্ঠং নাম ৰিপাকৰসেনেৰ পরিচ্ছিন্নং, ন জৰনৰসেন. জৰনং পন সঞ্ঞাৰিপল্লাসৰসেন ইট্ঠস্মিংযেৰ রজ্জতি, ইট্ঠস্মিংযেৰ দুস্সতি; অনিট্ঠস্মিংযেৰ রজ্জতি, অনিট্ঠস্মিংযেৰ দুস্সতী’’তি. ৰিপাকৰসেনেৰ পনেতং একন্ততো পরিচ্ছিজ্জতি. ন হি সক্কা ৰিপাকচিত্তং ৰঞ্চেতুং. সচে আরম্মণং ইট্ঠং হোতি, কুসলৰিপাকং উপ্পজ্জতি. সচে অনিট্ঠং, অকুসলৰিপাকং উপ্পজ্জতি. কিঞ্চাপি হি মিচ্ছাদিট্ঠিকা বুদ্ধং ৰা সঙ্ঘং ৰা মহাচেতিযাদীনি ৰা উল়ারানি আরম্মণানি দিস্ৰা অক্খীনি পিদহন্তি, দোমনস্সং আপজ্জন্তি, ধম্মসদ্দং সুত্ৰা কণ্ণে থকেন্তি, চক্খুৰিঞ্ঞাণসোতৰিঞ্ঞাণানি পন নেসং কুসলৰিপাকানেৰ হোন্তি.
কিঞ্চাপি গূথসূকরাদযো গূথগন্ধং ঘাযিত্ৰা ‘খাদিতুং লভিস্সামা’তি সোমনস্সজাতা হোন্তি, গূথদস্সনে পন তেসং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তস্স গন্ধঘাযনে ঘানৰিঞ্ঞাণং, রসসাযনে জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণঞ্চ অকুসলৰিপাকমেৰ হোতি. বন্ধিত্ৰা ৰরসযনে সযাপিতসূকরো চ কিঞ্চাপি ৰিরৰতি, সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন পনস্স জৰনস্মিংযেৰ দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, কাযৰিঞ্ঞাণং কুসলৰিপাকমেৰ. কস্মা? আরম্মণস্স ইট্ঠতায.
অপিচ দ্ৰারৰসেনাপি ইট্ঠানিট্ঠতা ৰেদিতব্বা. সুখসম্ফস্সঞ্হি গূথকললং চক্খুদ্ৰারঘানদ্ৰারেসু অনিট্ঠং, কাযদ্ৰারে ইট্ঠং হোতি. চক্কৰত্তিনো মণিরতনেন পোথিযমানস্স, সুৰণ্ণসূলে উত্তাসিতস্স চ মণিরতনসুৰণ্ণসূলানি চক্খুদ্ৰারে ইট্ঠানি হোন্তি, কাযদ্ৰারে অনিট্ঠানি. কস্মা? মহাদুক্খস্স উপ্পাদনতো. এৰং ইট্ঠানিট্ঠং একন্ততো ৰিপাকেনেৰ পরিচ্ছিজ্জতীতি ৰেদিতব্বং.
তং তং ৰা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. ন হি ভগৰা সম্মুতিমনাপং ভিন্দতি, পুগ্গলমনাপং পন ভিন্দতি. তস্মা তংতংৰাপনৰসেনেৰ উপাদাযুপাদায হীনপ্পণীততা ৰেদিতব্বা. নেরযিকানঞ্হি রূপং কোটিপ্পত্তং হীনং নাম; তং উপাদায তিরচ্ছানেসু নাগসুপণ্ণানং রূপং পণীতং নাম. তেসং রূপং হীনং; তং উপাদায পেতানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায জানপদানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায গামভোজকানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায জনপদসামিকানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায পদেসরাজূনং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায চক্কৰত্তিরঞ্ঞো রূপং পণীতং নাম. তস্সাপি হীনং; তং উপাদায ভুম্মদেৰানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায চাতুমহারাজিকানং দেৰানং রূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায তাৰতিংসানং দেৰানং রূপং পণীতং নাম…পে… অকনিট্ঠদেৰানং পন রূপং মত্থকপ্পত্তং পণীতং নাম.
৭. দূরদুকনিদ্দেসে ইত্থিন্দ্রিযাদীনি হেট্ঠা ৰিভত্তানেৰ. ইমস্মিং পন দুকে দুপ্পরিগ্গহট্ঠেন লক্খণদুপ্পটিৰিজ্ঝতায সুখুমরূপং দূরেতি কথিতং. সুখপরিগ্গহট্ঠেন লক্খণসুপ্পটিৰিজ্ঝতায ওল়ারিকরূপং সন্তিকেতি. কবল়ীকারাহারপরিযোসানে চ নিয্যাতনট্ঠানেপি ‘ইদং ৰুচ্চতি রূপং দূরে’তি ন নীয্যাতিতং. কস্মা? দুৰিধঞ্হি দূরে নাম – লক্খণতো চ ওকাসতো চাতি. তত্থ লক্খণতো দূরেতি ন কথিতং, তং ওকাসতো কথেতব্বং. তস্মা দূরেতি অকথিতং. ওল়ারিকরূপং ওকাসতো দূরেতি দস্সেতুং অনিয্যাতেত্ৰাৰ যং ৰা পনঞ্ঞম্পীতিআদিমাহ. সন্তিকপদনিদ্দেসেপি এসেৰ নযো. তত্থ অনাসন্নেতি ন আসন্নে, অনুপকট্ঠেতি নিস্সটে, দূরেতি দূরম্হি, অসন্তিকেতি ন সন্তিকে. ইদং ৰুচ্চতি রূপং দূরেতি ইদং পণ্ণরসৰিধং সুখুমরূপং লক্খণতো দূরে, দসৰিধং পন ওল়ারিকরূপং যেৰাপনকৰসেন ওকাসতো দূরেতি ৰুচ্চতি. সন্তিকপদনিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৰ.
ইদং ৰুচ্চতি রূপং সন্তিকেতি ইদং দসৰিধং ওল়ারিকরূপং লক্খণতো সন্তিকে, পঞ্চদসৰিধং পন সুখুমরূপং যেৰাপনকৰসেন ওকাসতো সন্তিকেতি ৰুচ্চতি. কিত্তকতো পট্ঠায পন রূপং ওকাসৰসেন সন্তিকে নাম? কিত্তকতো পট্ঠায দূরে নামাতি? পকতিকথায কথেন্তানং দ্ৰাদসহত্থো সৰনূপচারো নাম হোতি. তস্স ওরতো রূপং সন্তিকে, পরতো দূরে. তত্থ সুখুমরূপং দূরে হোন্তং লক্খণতোপি ওকাসতোপি দূরে হোতি; সন্তিকে হোন্তং পন ওকাসতোৰ সন্তিকে হোতি, ন লক্খণতো. ওল়ারিকরূপং সন্তিকে হোন্তং লক্খণতোপি ওকাসতোপি সন্তিকে হোতি; দূরে হোন্তং ওকাসতোৰ দূরে হোতি, ন লক্খণতো.
তং তং ৰা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. হেট্ঠা হি ভিন্দমানো গতো. ইধ পন ন লক্খণতো দূরং ভিন্দতি, ওকাসতো দূরমেৰ ভিন্দতি. উপাদাযুপাদায দূরসন্তিকঞ্হি এত্থ দস্সিতং. অত্তনো হি রূপং সন্তিকে নাম; অন্তোকুচ্ছিগতস্সাপি পরস্স দূরে. অন্তোকুচ্ছিগতস্স সন্তিকে; বহিঠিতস্স দূরে. একমঞ্চে সযিতস্স সন্তিকে; বহিপমুখে ঠিতস্স দূরে. অন্তোপরিৰেণে রূপং সন্তিকে; বহিপরিৰেণে দূরে. অন্তোসঙ্ঘারামে রূপং সন্তিকে; বহিসঙ্ঘারামে দূরে. অন্তোসীমায রূপং সন্তিকে; বহিসীমায দূরে. অন্তোগামখেত্তে রূপং সন্তিকে; বহিগামক্খেত্তে দূরে. অন্তোজনপদে রূপং সন্তিকে; বহিজনপদে দূরে. অন্তোরজ্জসীমায রূপং সন্তিকে; বহিরজ্জসীমায দূরে. অন্তোসমুদ্দে রূপং সন্তিকে; বহিসমুদ্দেরূপং দূরে. অন্তোচক্কৰাল়ে রূপং সন্তিকে; বহিচক্কৰাল়ে দূরেতি.
অযং রূপক্খন্ধনিদ্দেসো.