২. ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসো

৮. ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসাদীসু হেট্ঠা ৰুত্তসদিসং পহায অপুব্বমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম. যা কাচি ৰেদনাতি চতুভূমিকৰেদনং পরিযাদিযতি. সুখা ৰেদনাতিআদীনি অতীতাদিৰসেন নিদ্দিট্ঠৰেদনং সভাৰতো দস্সেতুং ৰুত্তানি. তত্থ সুখা ৰেদনা অত্থি কাযিকা, অত্থি চেতসিকা. তথা দুক্খা ৰেদনা. অদুক্খমসুখা পন চক্খাদযো পসাদকাযে সন্ধায পরিযাযেন ‘অত্থি কাযিকা, অত্থি চেতসিকা’. তত্থ সব্বাপি কাযিকা কামাৰচরা. তথা চেতসিকা দুক্খা ৰেদনা. চেতসিকা সুখা পন তেভূমিকা. অদুক্খমসুখা চতুভূমিকা. তস্সা সব্বপ্পকারাযপি সন্ততিৰসেন, খণাদিৰসেন চ অতীতাদিভাৰো ৰেদিতব্বো.

তত্থ সন্ততিৰসেন একৰীথিএকজৰনএকসমাপত্তিপরিযাপন্না, একৰিধৰিসযসমাযোগপ্পৰত্তা চ পচ্চুপ্পন্না. ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. খণাদিৰসেন খণত্তযপরিযাপন্না পুব্বন্তাপরন্তমজ্ঝগতা সকিচ্চঞ্চ কুরুমানা ৰেদনা পচ্চুপ্পন্না. ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. তত্থ খণাদিৰসেন অতীতাদিভাৰং সন্ধায অযং নিদ্দেসো কতোতি ৰেদিতব্বো.

১১. ওল়ারিকসুখুমনিদ্দেসে অকুসলা ৰেদনাতিআদীনি জাতিতো ওল়ারিকসুখুমভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তানি. দুক্খা ৰেদনা ওল়ারিকাতিআদীনি সভাৰতো. অসমাপন্নস্স ৰেদনাতিআদীনি পুগ্গলতো. সাসৰাতিআদীনি লোকিযলোকুত্তরতো ওল়ারিকসুখুমভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তানি. তত্থ অকুসলা তাৰ সদরথট্ঠেন দুক্খৰিপাকট্ঠেন চ ওল়ারিকা. কুসলা নিদ্দরথট্ঠেন সুখৰিপাকট্ঠেন চ সুখুমা. অব্যাকতা নিরুস্সাহট্ঠেন অৰিপাকট্ঠেন চ সুখুমা. কুসলাকুসলা সউস্সাহট্ঠেন সৰিপাকট্ঠেন চ ওল়ারিকা. অব্যাকতা ৰুত্তনযেনেৰ সুখুমা.

দুক্খা অসাতট্ঠেন দুক্খট্ঠেন চ ওল়ারিকা. সুখা সাতট্ঠেন সুখট্ঠেন চ সুখুমা. অদুক্খমসুখা সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন চ সুখুমা. সুখদুক্খা খোভনট্ঠেন ফরণট্ঠেন চ ওল়ারিকা. সুখৰেদনাপি হি খোভেতি ফরতি. তথা দুক্খৰেদনাপি. সুখঞ্হি উপ্পজ্জমানং সকলসরীরং খোভেন্তং আলুল়েন্তং অভিসন্দযমানং মদ্দযমানং ছাদযমানং সীতোদকঘটেন আসিঞ্চযমানং ৰিয উপ্পজ্জতি. দুক্খং উপ্পজ্জমানং তত্তফালং অন্তো পৰেসন্তং ৰিয তিণুক্কায বহি ঝাপযমানং ৰিয উপ্পজ্জতি. অদুক্খমসুখা পন ৰুত্তনযেনেৰ সুখুমা. অসমাপন্নস্স ৰেদনা নানারম্মণে ৰিক্খিত্তভাৰতো ওল়ারিকা. সমাপন্নস্স ৰেদনা একত্তনিমিত্তেযেৰ চরতীতি সুখুমা. সাসৰা আসৰুপ্পত্তিহেতুতো ওল়ারিকা. আসৰচারো নাম একন্তওল়ারিকো. অনাসৰা ৰুত্তৰিপরিযাযেন সুখুমা.

তত্থ একো নেৰ কুসলত্তিকে কোৰিদো হোতি, ন ৰেদনাত্তিকে. সো ‘কুসলত্তিকং রক্খামী’তি ৰেদনাত্তিকং ভিন্দতি; ‘ৰেদনাত্তিকং রক্খামী’তি কুসলত্তিকং ভিন্দতি. একো ‘তিকং রক্খামী’তি ভূমন্তরং ভিন্দতি. একো ন ভিন্দতি. কথং? ‘‘সুখদুক্খা ৰেদনা ওল়ারিকা, অদুক্খমসুখা ৰেদনা সুখুমা’’তি হি ৰেদনাত্তিকে ৰুত্তং. তং একো পটিক্খিপতি – ন সব্বা অদুক্খমসুখা সুখুমা. সা হি কুসলাপি অত্থি অকুসলাপি অব্যাকতাপি. তত্থ কুসলাকুসলা ওল়ারিকা, অব্যাকতা সুখুমা. কস্মা? কুসলত্তিকে পাল়িযং আগতত্তাতি. এৰং কুসলত্তিকো রক্খিতো হোতি, ৰেদনাত্তিকো পন ভিন্নো.

কুসলাকুসলা ৰেদনা ওল়ারিকা, অব্যাকতা ৰেদনা সুখুমা’’তি যং পন কুসলত্তিকে ৰুত্তং, তং একো পটিক্খিপতি – ন সব্বা অব্যাকতা সুখুমা. সা হি সুখাপি অত্থি দুক্খাপি অদুক্খমসুখাপি. তত্থ সুখদুক্খা ওল়ারিকা, অদুক্খমসুখা সুখুমা. কস্মা? ৰেদনাত্তিকে পাল়িযং আগতত্তাতি. এৰং ৰেদনাত্তিকো রক্খিতো হোতি, কুসলত্তিকো পন ভিন্নো. কুসলত্তিকস্স পন আগতট্ঠানে ৰেদনাত্তিকং অনোলোকেত্ৰা ৰেদনাত্তিকস্স আগতট্ঠানে কুসলত্তিকং অনোলোকেত্ৰা কুসলাদীনং কুসলত্তিকলক্খণেন, সুখাদীনং ৰেদনাত্তিকলক্খণেন ওল়ারিকসুখুমতং কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম.

যম্পি ‘‘কুসলাকুসলা ৰেদনা ওল়ারিকা, অব্যাকতা ৰেদনা সুখুমা’’তি কুসলত্তিকে ৰুত্তং, তত্থেকো ‘কুসলা লোকুত্তরৰেদনাপি সমানা ওল়ারিকা নাম, ৰিপাকা অন্তমসো দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসহজাতাপি সমানা সুখুমা নাম হোতী’তি ৰদতি. সো এৰরূপং সন্তং পণীতং লোকুত্তরৰেদনং ওল়ারিকং নাম করোন্তো, দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং অহেতুকং হীনং জল়ং ৰেদনং সুখুমং নাম করোন্তো ‘তিকং রক্খিস্সামী’তি ভূমন্তরং ভিন্দতি নাম. তত্থ তত্থ ভূমিযং কুসলং পন তংতংভূমিৰিপাকেনেৰ সদ্ধিং যোজেত্ৰা কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম. তত্রাযং নযো – কামাৰচরকুসলা হি ওল়ারিকা; কামাৰচরৰিপাকা সুখুমা. রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরকুসলা ওল়ারিকা; রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরৰিপাকা সুখুমাতি. ইমিনা নীহারেন কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম.

তিপিটকচূল়নাগত্থেরো পনাহ – ‘‘অকুসলে ওল়ারিকসুখুমতা নাম ন উদ্ধরিতব্বা. তঞ্হি একন্তওল়ারিকমেৰ. লোকুত্তরেপি ওল়ারিকসুখুমতা ন উদ্ধরিতব্বা. তঞ্হি একন্তসুখুম’’ন্তি. ইমং কথং আহরিত্ৰা তিপিটকচূল়াভযত্থেরস্স কথযিংসু – এৰং থেরেন কথিতন্তি. তিপিটকচূল়াভযত্থেরো আহ – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন অভিধম্মং পত্ৰা একপদস্সাপি দ্ৰিন্নম্পি পদানং আগতট্ঠানে নযং দাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অদিন্নো নাম নত্থি, নযং কাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অকতো নাম নত্থি. ইধ পনেকচ্চো ‘আচরিযো অস্মী’তি ৰিচরন্তো অকুসলে ওল়ারিকসুখুমতং উদ্ধরমানো কুক্কুচ্চাযতি. সম্মাসম্বুদ্ধেন পন লোকুত্তরেপি ওল়ারিকসুখুমতা উদ্ধরিতা’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ইদং সুত্তং আহরি – ‘‘তত্র, ভন্তে, যাযং পটিপদা দুক্খা দন্ধাভিঞ্ঞা, অযং, ভন্তে, পটিপদা উভযেনেৰ হীনা অক্খাযতি – দুক্খত্তা দন্ধত্তা চা’’তি (দী. নি. ৩.১৫২). এত্থ হি চতস্সো পটিপদা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা কথিতা.

তং তং ৰা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. তংতংৰাপনৰসেনেৰ কথেতব্বং. দুৰিধা হি অকুসলা – লোভসহগতা দোসসহগতা চ. তত্থ দোসসহগতা ওল়ারিকা, লোভসহগতা সুখুমা. দোসসহগতাপি দুৰিধা – নিযতা অনিযতা চ. তত্থ নিযতা ওল়ারিকা, অনিযতা সুখুমা. নিযতাপি কপ্পট্ঠিতিকা ওল়ারিকা, নোকপ্পট্ঠিতিকা সুখুমা. কপ্পট্ঠিতিকাপি অসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, সসঙ্খারিকা সুখুমা. লোভসহগতাপি দ্ৰিধা – দিট্ঠিসম্পযুত্তা দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তা চ. তত্থ দিট্ঠিসম্পযুত্তা ওল়ারিকা, দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তা সুখুমা. দিট্ঠিসম্পযুত্তাপি নিযতা ওল়ারিকা, অনিযতা সুখুমা. সাপি অসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, সসঙ্খারিকা সুখুমা.

সঙ্খেপতো অকুসলং পত্ৰা যা ৰিপাকং বহুং দেতি সা ওল়ারিকা, যা অপ্পং সা সুখুমা. কুসলং পত্ৰা পন অপ্পৰিপাকা ওল়ারিকা, বহুৰিপাকা সুখুমা. চতুব্বিধে কুসলে কামাৰচরকুসলা ওল়ারিকা, রূপাৰচরকুসলা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, অরূপাৰচরকুসলা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, লোকুত্তরকুসলা সুখুমা. অযং তাৰ ভূমীসু অভেদতো নযো.

ভেদতো পন কামাৰচরা দানসীলভাৰনামযৰসেন তিৰিধা. তত্থ দানমযা ওল়ারিকা, সীলমযা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, ভাৰনামযা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা তিহেতুকাতি দুৰিধা. তত্থ দুহেতুকা ওল়ারিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তিহেতুকাপি সসঙ্খারিকঅসঙ্খারিকভেদতো দুৰিধা. তত্থ সসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, অসঙ্খারিকা সুখুমা. রূপাৰচরে পঠমজ্ঝানকুসলৰেদনা ওল়ারিকা, দুতিযজ্ঝানকুসলৰেদনা সুখুমা…পে… চতুত্থজ্ঝানকুসলৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, আকাসানঞ্চাযতনকুসলৰেদনা সুখুমা আকাসানঞ্চাযতনকুসলৰেদনা ওল়ারিকা…পে…. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, ৰিপস্সনাসহজাতা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, সোতাপত্তিমগ্গসহজাতা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা…পে… অরহত্তমগ্গসহজাতা সুখুমা.

চতুব্বিধে ৰিপাকে কামাৰচরৰিপাকৰেদনা ওল়ারিকা, রূপাৰচরৰিপাকৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা…পে… লোকুত্তরৰিপাকৰেদনা সুখুমা. এৰং তাৰ অভেদতো.

ভেদতো পন কামাৰচরৰিপাকা অত্থি অহেতুকা, অত্থি সহেতুকা. সহেতুকাপি অত্থি দুহেতুকা, অত্থি তিহেতুকা. তত্থ অহেতুকা ওল়ারিকা, সহেতুকা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা ওল়ারিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তত্থাপি সসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, অসঙ্খারিকা সুখুমা. পঠমজ্ঝানৰিপাকা ওল়ারিকা, দুতিযজ্ঝানৰিপাকা সুখুমা…পে… চতুত্থজ্ঝানৰিপাকা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, আকাসানঞ্চাযতনৰিপাকা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰিপাকা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, সোতাপত্তিফলৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, সকদাগামি…পে… অরহত্তফলৰেদনা সুখুমা.

তীসু কিরিযাসু কামাৰচরকিরিযৰেদনা ওল়ারিকা, রূপাৰচরকিরিযৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, অরূপাৰচরকিরিযৰেদনা সুখুমা. এৰং তাৰ অভেদতো. ভেদতো পন অহেতুকাদিৰসেন ভিন্নায কামাৰচরকিরিযায অহেতুককিরিযৰেদনা ওল়ারিকা, সহেতুকা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা ওল়ারিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তত্থাপি সসঙ্খারিকা ওল়ারিকা, অসঙ্খারিকা সুখুমা. পঠমজ্ঝানে কিরিযৰেদনা ওল়ারিকা, দুতিযজ্ঝানে সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, ততিযে…পে… চতুত্থে সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, আকাসানঞ্চাযতনকিরিযৰেদনা সুখুমা. সাপি ওল়ারিকা, ৰিঞ্ঞাণঞ্চা…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকিরিযৰেদনা সুখুমা. যা ওল়ারিকা সা হীনা. যা সুখুমা সা পণীতা.

১৩. দূরদুকনিদ্দেসে অকুসলৰেদনা ৰিসভাগট্ঠেন ৰিসংসট্ঠেন চ কুসলাব্যাকতাহি দূরে. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু দূরতা ৰেদিতব্বা. সচেপি হি অকুসলাদিৰেদনাসমঙ্গিনো দুক্খাদিৰেদনাসমঙ্গিনো চ তযো তযো জনা একমঞ্চে নিসিন্না হোন্তি, তেসম্পি তা ৰেদনা ৰিসভাগট্ঠেন ৰিসংসট্ঠেন চ দূরেযেৰ নাম. সমাপন্নৰেদনাদিসমঙ্গীসুপি এসেৰ নযো. অকুসলা পন অকুসলায সভাগট্ঠেন সরিক্খট্ঠেন চ সন্তিকে নাম. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু সন্তিকতা ৰেদিতব্বা. সচেপি হি অকুসলাদিৰেদনাসমঙ্গীসু তীসু জনেসু একো কামভৰে, একো রূপভৰে, একো অরূপভৰে, তেসম্পি তা ৰেদনা সভাগট্ঠেন সরিক্খট্ঠেন চ সন্তিকেযেৰ নাম. কুসলাদিৰেদনাসমঙ্গীসুপি এসেৰ নযো.

তং তং ৰা পনাতি এত্থ হেট্ঠিমনযং অনোলোকেত্ৰা তং তং ৰাপনৰসেনেৰ কথেতব্বং. কথেন্তেন চ ন দূরতো সন্তিকং উদ্ধরিতব্বং, সন্তিকতো পন দূরং উদ্ধরিতব্বং. দুৰিধা হি অকুসলা – লোভসহগতা দোসসহগতা চ. তত্থ লোভসহগতা লোভসহগতায সন্তিকে নাম, দোসসহগতায দূরে নাম. দোসসহগতা দোসসহগতায সন্তিকে নাম, লোভসহগতায দূরে নাম. দোসসহগতাপি নিযতা নিযতায সন্তিকে নামাতি. এৰং অনিযতা. কপ্পট্ঠিতিকঅসঙ্খারিকসসঙ্খারিকভেদং লোভসহগতাদীসু চ দিট্ঠিসম্পযুত্তাদিভেদং সব্বং ওল়ারিকদুকনিদ্দেসে ৰিত্থারিতৰসেন অনুগন্ত্ৰা একেককোট্ঠাসৰেদনা তংতংকোট্ঠাসৰেদনায এৰ সন্তিকে, ইতরা ইতরায দূরেতি ৰেদিতব্বাতি.

অযং ৰেদনাক্খন্ধনিদ্দেসো.