১. পুগ্গলৰারৰণ্ণনা
৬৩. ইদানি ঠপিতানুক্কমেন মাতিকং ৰিস্সজ্জেতুং যস্স চিত্তং উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতীতিআদি আরদ্ধং. তত্থ উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতায উপ্পজ্জতি ন নিরুজ্ঝতীতি নিরোধক্খণং অপ্পত্ততায ন নিরুজ্ঝতি. তস্স চিত্তন্তি তস্স পুগ্গলস্স ততো পট্ঠায চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি নুপ্পজ্জিস্সতীতি পুচ্ছতি. তেসং চিত্তন্তি যেসং পরিচ্ছিন্নৰট্টদুক্খানং খীণাসৰানং সব্বপচ্ছিমস্স চুতিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণো ৰত্ততি, এতেসং তদেৰ চুতিচিত্তং উপ্পাদপ্পত্ততায উপ্পজ্জতি নাম, ভঙ্গং অপ্পত্ততায ন নিরুজ্ঝতি. ইদানি পন ভঙ্গং পত্ৰা তং তেসং চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি, ততো অপ্পটিসন্ধিকত্তা অঞ্ঞং নুপ্পজ্জিস্সতি. ইতরেসন্তি পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গিং খীণাসৰং ঠপেত্ৰা অৰসেসানং সেক্খাসেক্খপুথুজ্জনানং নিরুজ্ঝিস্সতি চেৰ উপ্পজ্জিস্সতি চাতি যং তং উপ্পাদক্খণপ্পত্তং তং নিরুজ্ঝিস্সতেৰ. অঞ্ঞং পন তস্মিং ৰা অঞ্ঞস্মিং ৰা অত্তভাৰে উপ্পজ্জিস্সতি চেৰ নিরুজ্ঝিস্সতি চ. দুতিযপুচ্ছাৰিস্সজ্জনেপি তথারূপস্সেৰ খীণাসৰস্স চিত্তং সন্ধায ‘আমন্তা’তি ৰুত্তং. নুপ্পজ্জতি নিরুজ্ঝতীতি ভঙ্গক্খণে অরহতো পচ্ছিমচিত্তম্পি সেসানং ভিজ্জমানচিত্তম্পি. ততো পট্ঠায পন অরহতো চিত্তং ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি সক্কা ৰত্তুং উপ্পজ্জিস্সতীতি পন ন সক্কা. সেসানং উপ্পজ্জিস্সতীতি সক্কা ৰত্তুং, ন নিরুজ্ঝিস্সতীতি ন সক্কা. তস্মা ‘নো’তি পটিসেধো কতো. দুতিযপঞ্হে যস্স চিত্তং ন নিরুজ্ঝিস্সতি, উপ্পজ্জিস্সতীতি সো পুগ্গলোযেৰ নত্থি, তস্মা নত্থীতি পটিক্খেপো কতো.
৬৫-৮২. উপ্পন্নন্তি উপ্পাদসমঙ্গিনোপেতং নামং. উপ্পাদং পত্ৰা অনিরুদ্ধস্সাপি. তত্থ উপ্পাদসমঙ্গিতং সন্ধায ‘আমন্তা’তি, উপ্পাদং পত্ৰা অনিরুদ্ধভাৰং সন্ধায ‘‘তেসং চিত্তং উপ্পন্ন’’ন্তি ৰুত্তং. অনুপ্পন্নন্তি উপ্পাদং অপ্পত্তং. তেসং চিত্তং উপ্পজ্জিত্থাতি এত্থাপি সব্বেসং তাৰ চিত্তং খণপচ্চুপ্পন্নমেৰ হুত্ৰা উপ্পাদক্খণং অতীতত্তা উপ্পজ্জিত্থ নাম, নিরোধসমাপন্নানং নিরোধতো পুব্বে উপ্পন্নপুব্বত্তা, অসঞ্ঞসত্তানং সঞ্ঞীভৰে উপ্পন্নপুব্বত্তা. উপ্পজ্জিত্থ চেৰ উপ্পজ্জতি চাতি উপ্পাদং পত্তত্তা উপ্পজ্জিত্থ, অনতীতত্তা উপ্পজ্জতি নামাতি অত্থো.
উপ্পাদক্খণে অনাগতঞ্চাতি উপ্পাদক্খণে চ চিত্তং অনাগতঞ্চ চিত্তন্তি অত্থো.
৮৩. অতিক্কন্তকালৰারে উপ্পজ্জমানং খণন্তি উপ্পাদক্খণং. তত্থ কিঞ্চাপি উপ্পাদক্খণো উপ্পজ্জমানো নাম ন হোতি, উপ্পজ্জমানস্স পন খণত্তা এৰং ৰুত্তো. খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালন্তি ন চিরং ৰীতিক্কন্তং তমেৰ পন উপ্পাদক্খণং ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালন্তি সঙ্খং গচ্ছতি. নিরুজ্ঝমানং খণন্তি নিরোধক্খণং. তত্থ কিঞ্চাপি নিরোধক্খণো নিরুজ্ঝমানো নাম ন হোতি, নিরুজ্ঝমানস্স পন খণত্তা এৰং ৰুত্তো. খণং ৰীতিক্কন্তং অতিক্কন্তকালন্তি কিং তস্স চিত্তং এৰং নিরোধক্খণম্পি ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালং নাম হোতীতি পুচ্ছতি. তত্থ যস্মা ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং খণং ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালং হোতি, নিরোধক্খণং খণং ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালং নাম ন হোতি. অতীতং পন চিত্তং উভোপি খণে খণং ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালং নাম, তস্মা ‘‘ভঙ্গক্খণে চিত্তং উপ্পাদক্খণং ৰীতিক্কন্তং, ভঙ্গক্খণং অৰীতিক্কন্তং, অতীতং চিত্তং উপ্পাদক্খণঞ্চ ৰীতিক্কন্তং ভঙ্গক্খণঞ্চ ৰীতিক্কন্তন্তি ৰিস্সজ্জনমাহ. দুতিযপঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে যস্মা অতীতং চিত্তং উভোপি খণে ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালং নাম হোতি, তস্মা অতীতং চিত্তন্তি ৰুত্তং. পটিলোমপঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে যস্মা উপ্পাদক্খণে চ চিত্তং অনাগতঞ্চ চিত্তং উভোপি খণে খণং ৰীতিক্কন্তং হুত্ৰা অতিক্কন্তকালং নাম ন হোতি, তেসং খণানং অৰীতিক্কন্তত্তা. তস্মা ‘‘উপ্পাদক্খণে চিত্তং অনাগতং চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. দুতিযৰিস্সজ্জনং পাকটমেৰ.
৮৪-১১৩. ধম্মৰারেপি ইমিনাৰুপাযেন সব্বৰিস্সজ্জনেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. পুগ্গলধম্মৰারো ধম্মৰারগতিকোযেৰ.
১১৪-১১৬. সব্বেপি মিস্সকৰারা যস্স সরাগং চিত্তন্তিআদিনা নযেন মুখমত্তং দস্সেত্ৰা সঙ্খিত্তা. ৰিত্থারো পন নেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. তেসু পন ‘‘যস্স সরাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিরুজ্ঝতি; তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি, নুপ্পজ্জিস্সতী’’তি এৰং ৰিত্থারেতব্বতায পুচ্ছাৰ সদিসা হোতি. যস্মা পন সরাগং চিত্তং পচ্ছিমচিত্তং ন হোতি, তস্মা ‘‘যস্স সরাগং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ন নিরুজ্ঝতি; তস্স চিত্তং নিরুজ্ঝিস্সতি, নুপ্পজ্জিস্সতীতি নো’’তি এৰং ৰিস্সজ্জিতব্বত্তা ৰিস্সজ্জনং অসদিসং হোতি. তং তং তস্সা তস্সা পুচ্ছায অনুরূপৰসেন ৰেদিতব্বন্তি.
চিত্তযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.