২. পরিহানিকথা
১. ৰাদযুত্তিপরিহানিৰণ্ণনা
২৩৯. ইদানি পরিহানিকথা হোতি. পরিহানিধম্মো অপরিহানিধম্মো, ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সেক্খস্স, ভিক্খুনো পরিহানায সংৰত্তন্তি’’ (অ. নি. ২.১৮৫), ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সমযৰিমুত্তস্স ভিক্খুনো পরিহানায সংৰত্তন্তী’’তি (অ. নি. ৫.১৪৯) এৰমাদীনি হি সুত্তানি নিস্সায সম্মিতিযা ৰজ্জিপুত্তকা সব্বত্থিৰাদিনো একচ্চে চ মহাসঙ্ঘিকা অরহতোপি পরিহানিং ইচ্ছন্তি, তস্মা তে ৰা হোন্তু অঞ্ঞেযেৰ ৰা, যেসং অযং লদ্ধি, তেসং লদ্ধিভিন্দনত্থং পরিহাযতি অরহা অরহত্তাতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তত্র পরিহাযতীতি দ্ৰে পরিহানিযো পত্তপরিহানি চ অপ্পত্তপরিহানি চ. তত্থ ‘‘দুতিযম্পি খো আযস্মা গোধিকো তম্হা সামযিকায চেতোৰিমুত্তিযা পরিহাযী’’তি (সং. নি. ১.১৫৯) অযং পত্তপরিহানি নাম. ‘‘মা ৰো সামঞ্ঞত্থিকানং সতং সামঞ্ঞত্থো পরিহাযী’’তি (ম. নি. ১.৪১৬-৪১৮) অযং অপ্পত্তপরিহানি. তাসু ইধ পত্তপরিহানি অধিপ্পেতা. তঞ্হি সন্ধায আমন্তাতি পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. সকসমযে পন ইমং পত্তপরিহানিং নাম লোকিযসমাপত্তিযাৰ ইচ্ছন্তি, ন অরহত্তাদীহি সামঞ্ঞফলেহি. পরসমযেপি নং সব্বসামঞ্ঞফলেসু সব্বভৰেসু সব্বকালেসু সব্বেসঞ্চ পুগ্গলানং ন ইচ্ছন্তি. তং পন তেসং লদ্ধিমত্তমেৰাতি সব্বং লদ্ধিজালং ভিন্দিতুং পুন সব্বত্থাতিআদিনা নযেন দেসনা ৰড্ঢিতা.
তত্থ যস্মা পরৰাদী কমেন পরিহাযিত্ৰা সোতাপত্তিফলে ঠিতস্স অরহতো পরিহানিং ন ইচ্ছতি, উপরিফলেসু ঠিতস্সেৰ ইচ্ছতি. যস্মা চ রূপারূপভৰেসু ঠিতস্স ন ইচ্ছতি, কম্মারামতাদীনং পন পরিহানিযধম্মানং ভাৰতো কামভৰে ঠিতস্সেৰ ইচ্ছতি, তস্মা ‘‘সব্বত্থা’’তি পুট্ঠো পটিক্খিপতি. পুন দল়্হং কত্ৰা পুট্ঠো কামভৰং সন্ধায পটিজানাতি. সব্বস্মিম্পি হি কামভৰে পরিহানিকরা কামগুণা অত্থি, তস্মা তত্থ পরিহাযতীতি তস্স লদ্ধি.
ততিযপুচ্ছায পরিহানীতি পরিহানিকরে ধম্মে পুচ্ছতি. তত্থ যস্মা পরিহানি নাম কম্মারামতাদিধম্মা, ৰিসেসতো ৰা কামরাগব্যাপাদা এৰ, তে চ রূপারূপভৰে নত্থি, তস্মা ‘‘ন হেৰ’’ন্তি পটিক্খেপো পরৰাদিস্স.
সব্বদাতি কালপুচ্ছা. তত্থ পঠমপঞ্হে যোনিসোমনসিকারকালে অপরিহাযনতো পটিক্খিপতি. দুতিযে অযোনিসোমনসিকরোতো রত্তিভাগে ৰা দিৰসভাগে ৰা সব্বদা পরিহাযনতো পটিজানাতি. ততিযে পরিহানিকরধম্মসমাযোগে সতি মুহুত্তমেৰ পরিহানি নাম হোতি, ততো পুব্বে অপরিহীনস্স পচ্ছা পরিহীনস্স চ পরিহানি নাম নত্থীতি পটিক্খিপতি.
সব্বেৰ অরহন্তোতি পঞ্হানং পঠমস্মিং তিক্খিন্দ্রিযে সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযস্মিং মুদিন্দ্রিযে সন্ধায পটিজানাতি. ততিযস্মিম্পি তিক্খিন্দ্রিযাৰ অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি সব্বেসম্পি পরিহানি ন হোতীতি তস্স লদ্ধি.
সেট্ঠিউদাহরণে পঠমপুচ্ছা পরৰাদিস্স, দুতিযা সকৰাদিস্স. তত্রাযং অধিপ্পাযো – যং মং তুম্হে পুচ্ছথ – ‘‘অরহা অরহত্তা পরিহাযন্তো চতূহি ফলেহি পরিহাযতী’’তি, তত্র ৰো পটিপুচ্ছামি – ‘‘চতূহি সতসহস্সেহি সেট্ঠী সেট্ঠিত্তং করোন্তো সতসহস্সেহি পরিহীনে সেট্ঠী সেট্ঠিত্তা পরিহীনো হোতী’’তি. ততো সকৰাদিনা একদেসেন পরিহানিং সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি ৰুত্তে সব্বসাপতেয্যা পরিহীনো হোতীতি পুচ্ছতি. তথা অপরিহীনত্তা সকৰাদী ন হেৰাতি ৰত্ৰা অথ নং ‘‘এৰমেৰ অরহাপি পরিহাযতি চ. ন চ চতূহি ফলেহী’’তি উপ্পন্নলদ্ধিকং দুতিযং ভব্বপঞ্হং পুচ্ছতি. পরৰাদী সেট্ঠিনো অভব্বতায নিযমং অপস্সন্তো পটিজানিত্ৰা অরহতো চতূহি ফলেহি পরিহানিভব্বতং পুট্ঠো ‘‘নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’তি (অ. নি. ৩.৮৭) ৰচনস্স অযোনিসো অত্থং গহেত্ৰা লদ্ধিযং ঠিতো সোতাপত্তিফলতো পরিহাযিতুং অভব্বতং সন্ধায পটিক্খিপতি. তং পনস্স লদ্ধিমত্তমেৰাতি.
এত্তাৰতা ৰাদযুত্তি নাম নিট্ঠিতা হোতি.
২. অরিযপুগ্গলসংসন্দনপরিহানিৰণ্ণনা
২৪০. ইদানি অরিযপুগ্গলসংসন্দনা আরদ্ধা. তত্থ যস্মা কেচি অরহতোৰ পরিহানিং ইচ্ছন্তি, কেচি অনাগামিনোপি, কেচি সকদাগামিস্সপি. সোতাপন্নস্স পন সব্বেপি ন ইচ্ছন্তিযেৰ. যে অরহত্তা পরিহাযিত্ৰা অনাগামিসকদাগামিভাৰে ঠিতা, তেসং পরিহানিং ইচ্ছন্তি, ন ইতরেসং অনাগামিসকদাগামীনং. সোতাপন্নস্স পন তেপি সব্বথাপি ন ইচ্ছন্তিযেৰ, তস্মা পেয্যালমুখেন পুচ্ছা কতা. তত্থ তেসং লদ্ধিৰসেন পটিঞ্ঞা চ পটিক্খেপো চ ৰেদিতব্বা. ‘‘পরিহাযতি অনাগামী অনাগামিফলা’’তি হি পঞ্হস্মিং যে অনাগামিনো পরিহানিং ন ইচ্ছন্তি, তেসং ৰসেন পটিক্খেপো. যে পকতিঅনাগামিনো ৰা অরহত্তা পরিহাযিত্ৰা ঠিতঅনাগামিনো ৰা পরিহানিং ইচ্ছন্তি, তেসং ৰসেন পটিঞ্ঞাতি ইদমেত্থ নযমুখং. তস্সানুসারেন সব্বপেয্যালা অত্থতো ৰেদিতব্বা.
২৪১. যং পনেত্থ ‘‘সোতাপত্তিফলস্স অনন্তরা অরহত্তংযেৰ সচ্ছিকরোতী’’তি ৰুত্তং, তং পরিহীনস্স পুন ৰাযমতো অরহত্তপ্পত্তিং সন্ধায ৰুত্তং. ইতরো সোতাপত্তিফলানন্তরং অরহত্তস্স অভাৰা পটিক্খিপতি.
২৪২. ততো পরং ‘‘পরিহানি নামেসা কিলেসপ্পহানস্স ৰা মন্দতায ভৰেয্য, মগ্গভাৰনাদীনং ৰা অনধিমত্ততায, সচ্চানং ৰা অদস্সনেনা’’তি এৰমাদীনং ৰসেন অনুযুঞ্জিতুং কস্স বহুতরা কিলেসা পহীনাতিআদি ৰুত্তং. তং সব্বং উত্তানাধিপ্পাযমেৰ সুত্তানং পনত্থো আগমট্ঠকথাসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
২৬২. সমযৰিমুত্তো অরহা অরহত্তা পরিহাযতীতি এত্থ মুদিন্দ্রিযো সমযৰিমুত্তো, তিক্খিন্দ্রিযো অসমযৰিমুত্তোতি তেসং লদ্ধি. সকসমযে পন অৰসিপ্পত্তো ঝানলাভী সমযৰিমুত্তো, ৰসিপ্পত্তো ঝানলাভী চেৰ সব্বে চ অরিযপুগ্গলা অরিযে ৰিমোক্খে অসমযৰিমুত্তাতি সন্নিট্ঠানং. সো পন তং অত্তনো লদ্ধিং গহেত্ৰা সমযৰিমুত্তো পরিহাযতি, ইতরো ন পরিহাযতী’’তি আহ. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ.
অরিযপুগ্গলসংসন্দনপরিহানিৰণ্ণনা.
৩. সুত্তসাধনপরিহানিৰণ্ণনা
২৬৫. ইদানি সুত্তসাধনা হোতি. তত্থ উচ্চাৰচাতি উত্তমহীনভেদতো উচ্চা চ অৰচা চ. পটিপাদাতি পটিপদা. সমণেন পকাসিতাতি বুদ্ধসমণেন জোতিতা. সুখাপটিপদা হি খিপ্পাভিঞ্ঞা উচ্চা. দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা অৰচা. ইতরা দ্ৰে একেনঙ্গেন উচ্চা, একেন অৰচা. পঠমং ৰুত্তা এৰ ৰা উচ্চা, ইতরো তিস্সোপি অৰচা. তায চেতায উচ্চাৰচায পটিপদায ন পারং দিগুণং যন্তি, একমগ্গেন দ্ৰিক্খত্তুং নিব্বানং ন গচ্ছন্তীতি অত্থো. কস্মা? যেন মগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তেন তেসং পুন অপ্পহাতব্বতো. এতেন পরিহানিধম্মাভাৰং দীপেতি. নযিদং একগুণং মুতন্তি তঞ্চ ইদং পারং একৰারংযেৰ ফুসনারহং ন হোতি. কস্মা? একেন মগ্গেন সব্বকিলেসানং অপ্পহানতো. এতেন একমগ্গেনেৰ অরহত্তাভাৰং দীপেতি.
অত্থি ছিন্নস্স ছেদিযন্তি ছিন্নস্স কিলেসৰট্টস্স পুন ছিন্দিতব্বং কিঞ্চি অত্থীতি পুচ্ছতি. ইতরো তিক্খিন্দ্রিযং সন্ধায পটিক্খিপিত্ৰা পুন পুট্ঠো মুদিন্দ্রিযং সন্ধায পটিজানাতি. সকৰাদী সুত্তং আহরিত্ৰা নত্থিভাৰং দস্সেতি. তত্থ ওঘপাসোতি কিলেসোঘো চেৰ কিলেসপাসো চ.
২৬৬. কতস্স পটিচযোতি ভাৰিতস্স মগ্গস্স পুন ভাৰনা. ইধাপি পটিক্খেপপটিজাননানি পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
২৬৭. পরিহানায সংৰত্তন্তীতি পরৰাদিনা আভতে সুত্তে পঞ্চ ধম্মা অপ্পত্তপরিহানায চেৰ লোকিযসমাপত্তিপরিহানায চ সংৰত্তন্তি. সো পন পত্তস্স অরহত্তফলস্স পরিহানায সল্লক্খেতি. তেনেৰ অত্থি অরহতো কম্মারামতাতি আহ. ইতরোপি অসমযৰিমুত্তং সন্ধায পটিক্খিপিত্ৰা ইতরং সন্ধায পটিজানাতি. কামরাগৰসেন ৰা পৰত্তমানং তং পটিক্খিপিত্ৰা ইতরথা পৰত্তমানং পটিজানাতি. রাগাদীনং পন অত্থিতং পুট্ঠো পটিজানিতুং ন সক্কোতি.
২৬৮. কিং পরিযুট্ঠিতোতি কেন পরিযুট্ঠিতো অনুবদ্ধো অজ্ঝোত্থতো ৰা হুত্ৰাতি অত্থো. অনুসযপুচ্ছাযপি তিক্খিন্দ্রিযমুদিন্দ্রিযৰসেনেৰ পটিক্খেপপটিজাননানি ৰেদিতব্বানি. কল্যাণানুসযোতি ৰচনমত্তসামঞ্ঞেন ৰা পটিজানাতি. রাগো উপচযং গচ্ছতীতি ভাৰনায পহীনং সন্ধাযাহ. পরতো দোসমোহেসুপি এসেৰ নযো. সক্কাযদিট্ঠিআদীনং পন দস্সনেন পহীনত্তা উপচযং ন ইচ্ছতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
সুত্তসাধনা.
পরিহানিকথা নিট্ঠিতা.