২০. ৰীসতিমৰগ্গো
১. অসঞ্চিচ্চকথাৰণ্ণনা
৮৫৭-৮৬২. ইদানি অসঞ্চিচ্চকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘আনন্তরিযৰত্থূনি নাম গরূনি ভারিযানি, তস্মা অসঞ্চিচ্চাপি তেসু ৰত্থূসু ৰিকোপিতেসু আনন্তরিকো হোতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি একচ্চানং উত্তরাপথকানং; তে সন্ধায অসঞ্চিচ্চাতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, লদ্ধিৰসেন পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যস্মা আনন্তরিযকম্মং নাম কম্মপথপ্পত্তং. যদি চ অসঞ্চিচ্চ কম্মপথভেদো সিযা, অৰসেসা পাণাতিপাতাদযোপি অসঞ্চিচ্চ ভৰেয্যু’’ন্তি চোদনত্থং অসঞ্চিচ্চপাণং হন্ত্ৰাতিআদিমাহ. ইতরো তথারূপায লদ্ধিযা অভাৰেন পটিক্খিপতি. সেসং যথাপাল়িমেৰ নিয্যাতি. ন ৰত্তব্বং মাতুঘাতকোতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স, রোগপটিকারাদিকালে অসঞ্চিচ্চ ঘাতং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. ননু মাতা জীৰিতা ৰোরোপিতাতি পঞ্হেপি অসঞ্চিচ্চ ৰোরোপিতং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্সেৰ. এৰং অধিপ্পাযং পন অগ্গহেত্ৰা হঞ্চীতি লদ্ধিপতিট্ঠাপনং ইতরস্স. তং অযোনিসো পতিট্ঠাপিতত্তা অপ্পতিট্ঠিতমেৰ. পিতুঘাতকাদীসুপি এসেৰ নযো. সঙ্ঘভেদকে পন ধম্মসঞ্ঞিং সন্ধায সঙ্ঘভেদো আনন্তরিকোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, ‘‘সঙ্ঘং সমগ্গং ভেত্ৰান, কপ্পং নিরযম্হি পচ্চতী’’তি ৰচনং অযোনিসো গহেত্ৰা পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. পুন সব্বেতি পুট্ঠো সকপক্খে ধম্মসঞ্ঞিং সন্ধায পটিক্খিপতি, পরপক্খে ধম্মসঞ্ঞিং সন্ধায পটিজানাতি. ধম্মসঞ্ঞীতি পঞ্হদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ননু ৰুত্তং ভগৰতাতি সুত্তং একন্তেনেৰ ধম্মৰাদিস্স আনন্তরিকভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. আপাযিকো নেরযিকোতি গাথাযপি অধম্মৰাদীযেৰ অধিপ্পেতো. ইতরো পন অধিপ্পাযং অগ্গহেত্ৰা লদ্ধিং পতিট্ঠপেতি. সা অযোনিসো পতিট্ঠাপিতত্তা অপ্পতিট্ঠিতাযেৰাতি.
অসঞ্চিচ্চকথাৰণ্ণনা.
২. ঞাণকথাৰণ্ণনা
৮৬৩-৮৬৫. ইদানি ঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ দুৰিধং ঞাণং – লোকিযঞ্চ লোকুত্তরঞ্চ. লোকিযং সমাপত্তিঞাণম্পি হোতি দানাদিৰসেন পৰত্তং কম্মস্সকতঞাণম্পি; লোকুত্তরং সচ্চপরিচ্ছেদকং মগ্গঞাণম্পি ফলঞাণম্পি. ইমং পন ৰিভাগং অকত্ৰা ‘‘সচ্চপরিচ্ছেদকমেৰ ঞাণং ন ইতরং, তস্মা নত্থি পুথুজ্জনস্স ঞাণ’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি হেতুৰাদানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. পঞ্ঞাতিআদি ঞাণৰেৰচনদস্সনত্থং ৰুত্তং. তেনেতং দীপেতি – যদি তস্স ঞাণং নত্থি, পঞ্ঞাদযোপি নত্থি. অথ পঞ্ঞাদযো অত্থি, ঞাণম্পি অত্থি. কস্মা? পঞ্ঞাদীনং ঞাণতো অনঞ্ঞত্তাতি. পঠমং ঝানন্তিআদি সমাপত্তিঞাণস্স দস্সনত্থং ৰুত্তং. দানং দদেয্যাতিআদি কম্মস্সকতঞাণস্স. দুক্খং পরিজানাতীতি লোকুত্তরমগ্গঞাণমেৰ দীপেতি, ন চ লোকুত্তরমেৰ ঞাণন্তি.
ঞাণকথাৰণ্ণনা.
৩. নিরযপালকথাৰণ্ণনা
৮৬৬. ইদানি নিরযপালকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘নিরযে নেরযিককম্মানেৰ নিরযপালরূপৰসেন ৰধেন্তি, নত্থি নিরযপালা নাম সত্তা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি তত্থ নিরযপালা ন সিযুং, কম্মকারণাপি ন ভৰেয্যুং. কারণিকেসু হি সতি কারণা’’তি চোদেতুং নত্থি নিরযেসূতিআদিমাহ.
৮৬৭-৮৬৮. অত্থি মনুস্সেসূতি পচ্চক্খেন ঞাপনত্থং. যথা হি মনুস্সেসু সতি কারণিকেসু কারণা, এৰং তত্থাপীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. অত্থি নিরযেসূতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. ন ৰেস্সভূ নোপি চ পেত্তিরাজাতি পরৰাদিনা সকসমযতো সুত্তং আভতং. তং পন সাসনাৰচরিকন্তি সকৰাদিনা অনুঞ্ঞাতং. তত্থ ৰেস্সভূতি একো দেৰো. পেত্তিরাজাতি পেত্তিৰিসযে পেতমহিদ্ধিকো. সোমাদযো পাকটা এৰ. ইদং ৰুত্তং হোতি – অত্তনো কম্মেহি ইতো পণুন্নং পরলোকং পত্তং পুরিসং ন এতে ৰেস্সভূআদযো হনন্তি. যেহি পন সো কম্মেহি তত্থ পণুন্নো, তানি সকানি কম্মানিযেৰ নং তত্থ হনন্তীতি কম্মস্সকতং দীপেতি, ন নিরযপালানং অভাৰং. সকৰাদিনা পন তমেনং, ভিক্খৰেতি আভতানি সুত্তপদানি নীতত্থানেৰাতি.
নিরযপালকথাৰণ্ণনা.
৪. তিরচ্ছানকথাৰণ্ণনা
৮৬৯-৮৭১. ইদানি তিরচ্ছানকথা নাম হোতি. তত্থ দেৰেসু এরাৰণাদযো দেৰপুত্তা হত্থিৰণ্ণং অস্সৰণ্ণং ৰিকুব্বন্তি, নত্থি তত্থ তিরচ্ছানগতা. যেসং পন তিরচ্ছানৰণ্ণিনো দেৰপুত্তে দিস্ৰা ‘‘অত্থি দেৰেসু তিরচ্ছানগতা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি দেৰযোনিযং তিরচ্ছানগতা সিযুং, তিরচ্ছানযোনিযম্পি দেৰা সিযু’’ন্তি চোদেতুং অত্থি তিরচ্ছানগতেসূতিআদিমাহ. কীটাতিআদি যেসং সো অভাৰং ইচ্ছতি, তে দস্সেতুং ৰুত্তং. এরাৰণোতি পঞ্হে তস্স অত্থিতায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স, ন তিরচ্ছানগতস্স. হত্থিবন্ধাতিআদি ‘‘যদি তত্থ হত্থিআদযো সিযুং, হত্থিবন্ধাদযোপি সিযু’’ন্তি চোদনত্থং ৰুত্তং. তত্থ যাৰসিকাতি যৰস্স দাযকা. কারণিকাতি হত্থাচরিযাদযো, যেহি তে নানাৰিধং কারণং করেয্যুং. ভত্তকারকাতি হত্থিআদীনং ভত্তরন্ধকা. ন হেৰন্তি তথা অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতীতি.
তিরচ্ছানকথাৰণ্ণনা.
৫. মগ্গকথাৰণ্ণনা
৮৭২-৮৭৫. ইদানি মগ্গকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘পুব্বেৰ খো পনস্স কাযকম্মং ৰচীকম্মং আজীৰো সুপরিসুদ্ধো হোতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৩১) ইদঞ্চেৰ সুত্তং সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰানঞ্চ চিত্তৰিপ্পযুত্ততং নিস্সায ‘‘নিপ্পরিযাযেন পঞ্চঙ্গিকোৰ মগ্গো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি মহিসাসকানং, তে সন্ধায পঞ্চঙ্গিকোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সম্মাৰাচা মগ্গঙ্গং, সা চ ন মগ্গোতিআদি পরসমযৰসেন ৰুত্তং. পরসমযস্মিঞ্হি সম্মাৰাচাদযো মগ্গঙ্গন্তি আগতা. রূপত্তা পন মগ্গো ন হোতীতি ৰণ্ণিতা. সম্মাদিট্ঠি মগ্গঙ্গন্তিআদি মগ্গঙ্গস্স অমগ্গতা নাম নত্থীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. পুব্বেৰ খো পনস্সাতি সুত্তে পরিসুদ্ধসীলস্স মগ্গভাৰনা নাম হোতি, ন ইতরস্সাতি আগমনিযপটিপদায ৰিসুদ্ধিভাৰদস্সনত্থং ‘‘কাযকম্মং ৰচীকম্মং আজীৰো সুপরিসুদ্ধো হোতী’’তি ৰুত্তং, ন ইমেহি ৰিনা পঞ্চঙ্গিকভাৰদস্সনত্থং. তেনেৰাহ ‘‘এৰমস্সাযং অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতী’’তি. সকৰাদিনা আভতসুত্তং নীতত্থমেৰাতি.
মগ্গকথাৰণ্ণনা.
৬. ঞাণকথাৰণ্ণনা
৮৭৬-৮৭৭. ইদানি ঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে দ্ৰাদসাকারঞাণং সন্ধায ‘‘দ্ৰাদসৰত্থুকং ঞাণং লোকুত্তর’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘সচে তং দ্ৰাদসৰত্থুকং, দ্ৰাদসহি মগ্গঞাণেহি ভৰিতব্ব’’ন্তি চোদেতুং দ্ৰাদসাতিআদিমাহ. ইতরো মগ্গস্স একত্তং সন্ধায পটিক্খিপতি, একেকস্মিং সচ্চে সচ্চঞাণকিচ্চঞাণকতঞাণানং ৰসেন ঞাণনানত্তং সন্ধায পটিজানাতি. দ্ৰাদস সোতাপত্তিমগ্গাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. ননু ৰুত্তং ভগৰতাতি সুত্তং সদ্ধিং পুব্বভাগপরভাগেহি ঞাণনানত্তং দীপেতি, ন অরিযমগ্গস্স দ্ৰাদস ঞাণতং. তস্মা অসাধকন্তি.
ঞাণকথাৰণ্ণনা.
ৰীসতিমো ৰগ্গো.
চতুত্থপণ্ণাসকো সমত্তো.