১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা

১. তত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি অযং পুচ্ছা. আমন্তাতি অযং পটিজাননা. কস্স পনাযং পুচ্ছা, কস্স পটিজাননাতি? অসুকস্সাতি ন ৰত্তব্বা. ভগৰতা হি ইমস্মিং পকরণে নানপ্পকারানং লদ্ধীনং ৰিসোধনত্থং তন্তিৰসেন মাতিকা ঠপিতা. সা থেরেন সত্থারা দিন্ননযে ঠত্ৰা তন্তিৰসেন ৰিভত্তা. ন হি থেরো যত্তকা এত্থ ৰাদমগ্গা দস্সিতা, তত্তকেহি ৰাদীহি সদ্ধিং ৰাদেন ৰিগ্গাহিককথং কথেসি. এৰং সন্তেপি পন তাসং তাসং কথানং অত্থস্স সুখাৰধারণত্থং সকৰাদীপুচ্ছা, পরৰাদীপুচ্ছা, সকৰাদীপটিঞ্ঞা, পরৰাদীপটিঞ্ঞাতি এৰং ৰিভাগং দস্সেত্ৰাৰ অত্থৰণ্ণনং করিস্সাম.

পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি হি অযং সকৰাদীপুচ্ছা. তায ‘‘যে অত্থি পুগ্গলোতি এৰংলদ্ধিকা পুগ্গলৰাদিনো, তে এৰং পুচ্ছিতব্বা’’তি দীপেতি. কে পন পুগ্গলৰাদিনোতি? সাসনে ৰজ্জিপুত্তকা চেৰ সমিতিযা চ বহিদ্ধা চ বহূ অঞ্ঞতিত্থিযা. তত্থ পুগ্গলোতি অত্তা, সত্তো জীৰো. উপলব্ভতীতি পঞ্ঞায উপগন্ত্ৰা লব্ভতি, ঞাযতীতি অত্থো. সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি এত্থ সচ্চিকট্ঠোতি মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতাকারেন অগ্গহেতব্বো ভূতট্ঠো. পরমত্থোতি অনুস্সৰাদিৰসেন অগ্গহেতব্বো উত্তমত্থো. উভযেনাপি যো পরতো ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন, রূপঞ্চ উপলব্ভতী’’তিআদিনা খন্ধাযতনধাতুইন্দ্রিযৰসেন সত্তপঞ্ঞাসৰিধো ধম্মপ্পভেদো দস্সিতো. যথা সো ভূতেন সভাৰট্ঠেন উপলব্ভতি, এৰং তৰ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পুচ্ছতি. পরৰাদী আমন্তাতি পটিজানাতি. পটিজাননঞ্হি কত্থচি ‘‘আম, ভন্তে’’তি আগচ্ছতি, কত্থচি ‘‘আমো’’তি পটিজাননং আগচ্ছতি. ইধ পন ‘‘আমন্তা’’তি আগতং. তত্রাযং অধিপ্পাযো – সো হি যং তং পরতো ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি সুত্তং আগতং, তং গহেত্ৰা যস্মা পন ভগৰা সচ্চৰাদী ন ৰিসংৰাদনপুরেক্খারো ৰাচং ভাসতি, নাপি অনুস্সৰাদিৰসেন ধম্মং দেসেতি, সদেৰকং পন লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি, তস্মা যো তেন ৰুত্তো ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি, সো সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনেৰ অত্থীতি লদ্ধিং গহেত্ৰা ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি.

অথস্স তাদিসস্স লেসৰচনস্স ছলৰাদস্স ওকাসং অদদমানো সকৰাদী যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. তত্রাযং অধিপ্পাযো – য্ৰাযং পরতো ‘‘সপ্পচ্চযো অপ্পচ্চযো, সঙ্খতো অসঙ্খতো, সস্সতো, অসস্সতো সনিমিত্তো অনিমিত্তো’’তি এৰং পরিদীপিতো রূপাদিসত্তপঞ্ঞাসৰিধো ধম্মপ্পভেদো আগতো; ন সম্মুতিসচ্চৰসেন, নাপি অনুস্সৰাদিৰসেন গহেতব্বো. অত্তনো পন ভূততায এৰ সচ্চিকট্ঠো, অত্তপচ্চক্খতায চ পরমত্থো. তং সন্ধাযাহ – ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো পরমত্থো, ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি.

ততোতি করণৰচনমেতং, তস্মা তেন সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন সো পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অযমেত্থ অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – রুপ্পনাদিভেদেন ৰা সপ্পচ্চযাদিভেদেন ৰা আকারেন যো সচ্চিকট্ঠপরমত্থো উপলব্ভতি, কিং তে পুগ্গলোপি তেনাকারেন উপলব্ভতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বেতি অৰজাননা পরৰাদিস্স. সো হি তথারূপং পুগ্গলং অনিচ্ছন্তো অৰজানাতি. তত্রাযং পদচ্ছেদো – ‘ন হি এৰং ৰত্তব্বে’তি, ন হি এৰন্তিপি ৰট্টতি. দ্ৰিন্নম্পি এৰং ন ৰত্তব্বোতি অত্থো.

আজানাহি নিগ্গহন্তি সকৰাদিৰচনং. যস্মা তে পুরিমায ৰত্তব্বপটিঞ্ঞায পচ্ছিমা নৰত্তব্বপটিঞ্ঞা, পচ্ছিমায চ পুরিমা ন সন্ধিযতি, তস্মাপি নিগ্গহং পত্তো. তং নিগ্গহং দোসং অপরাধং সম্পটিচ্ছাহীতি অত্থো. এৰং নিগ্গহং আজানাপেত্ৰা ইদানি তং ঠপনায চেৰ অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনানঞ্চ ৰসেন পাকটং করোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তত্থ হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতীতি যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি, সচে পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি অত্থো. অযং তাৰ পরৰাদীপক্খস্স ঠপনতো নিগ্গহপাপনারোপনানং লক্খণভূতা অনুলোমঠপনা নাম. তেন ৰত রেতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা অনুলোমপাপনা নাম. তত্থ তেনাতি কারণৰচনং. ৰতাতি ওকপ্পনৰচনং. রেতি আমন্তনৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – তেন, রে ৰত্তব্বে ৰত, রে হম্ভো, ভদ্রমুখ, তেন কারণেন ৰত্তব্বোযেৰাতি. যং তত্থ ৰদেসীতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স আরোপিতত্তা অনুলোমরোপনা নাম. যং তস্স পরিযোসানে মিচ্ছাতিপদং তস্স পুরতো ইদং তে’তি আহরিতব্বং. ইদং তে মিচ্ছাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. পরতো চ পাল়িযং এতং আগতমেৰ.

নো চে পন ৰত্তব্বেতিআদি ‘‘ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তি পটিক্খিত্তপক্খস্স ঠপিতত্তা পটিলোমতো নিগ্গহপাপনারোপনানং লক্খণভূতা পটিলোমঠপনা নাম. নো চ ৰত রেতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা পটিলোমপাপনা নাম. পুন যং তত্থ ৰদেসীতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স আরোপিতত্তা পটিলোমরোপনা নাম. ইধাপি পরিযোসানে মিচ্ছাতিপদস্স পুরতো ইদং তেতি আহরিতব্বমেৰ. পরতোপি এৰরূপেসু ঠানেসু এসেৰ নযো.

তত্রাযং আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপত্থো – যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন, তেন ৰত ভো সো উপলব্ভতীতি ৰত্তব্বো. যং পন তত্থ ৰদেসি ‘‘ৰত্তব্বো খো পুরিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৰং তাৰ অনুলোমতো ঠপনাপাপনারোপনা হোন্তি. অথ ন ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘‘ততো সো উপলব্ভতী’’তি, পুরিমপঞ্হেপি ন ৰত্তব্বোৰ. যং পনেত্থ ৰদেসি ‘‘ৰত্তব্বো খো পুরিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৰং পটিলোমতো ঠপনাপাপনারোপনা হোন্তি. এৰমেতং নিগ্গহস্স চ অনুলোমপটিলোমতো চতুন্নং পাপনারোপনানঞ্চ ৰুত্তত্তা উপলব্ভতীতিআদিকং অনুলোমপঞ্চকং নাম. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনুলোমতো পাপনারোপনাহি একো, পটিলোমতো পাপনারোপনাহি একোতি দ্ৰে নিগ্গহা কতা. ‘আজানাহি নিগ্গহ’ন্তি এতস্সেৰ পনেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পঠমং ৰাদং নিস্সায পঠমস্স নিগ্গহস্স দ্ৰীহাকারেহি আরোপিতত্তা একোৰাযং নিগ্গহোতি পঠমো নিগ্গহো.

২. ইদানি পচ্চনীকনযো হোতি. তত্থ পুচ্ছা পরৰাদিস্স. সো হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি গহিতত্তা ‘‘নুপলব্ভতী’’তি অসম্পটিচ্ছন্তো এৰং পুচ্ছতি. সকৰাদী যথা রূপাদিধম্মা উপলব্ভন্তি, এৰং অনুপলব্ভনীযতো আমন্তাতি পটিজানাতি. পুন ইতরো অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠংযেৰ সন্ধায যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. সম্মুতিসচ্চপরমত্থসচ্চানি ৰা একতো কত্ৰাপি এৰমাহ. সকৰাদী ‘পুগ্গলো’তি উপাদাপঞ্ঞত্তিসব্ভাৰতোপি দ্ৰিন্নং সচ্চানং একতো কত্ৰা পুচ্ছিতত্তাপি ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি.

ইদানি কিঞ্চাপি তেন পঠমং পরমত্থসচ্চৰসেন নুপলব্ভনীযতা সম্পটিচ্ছিতা, পচ্ছা সম্মুতিসচ্চৰসেন ৰোমিস্সকৰসেন ৰা পটিক্খিত্তা. পরৰাদী পন ‘নুপলব্ভতী’তি ৰচনসামঞ্ঞমত্তং ছলৰাদং নিস্সায যং তযা পঠমং পটিঞ্ঞাতং, তং পচ্ছা পটিক্খিত্তন্তি ভণ্ডনস্স পটিভণ্ডনং ৰিয অত্তনো কতস্স নিগ্গহকম্মস্স পটিকম্মং করোন্তো আজানাহি পটিকম্মন্তি আহ. ইদানি যথাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৰাদিনা ৰাদট্ঠপনং কত্ৰা অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনাহি নিগ্গহো পাকটো কতো, এৰং পটিকম্মং পাকটং করোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থতো ৰেদিতব্বং. যস্মা পনেত্থ ঠপনা নাম পরৰাদীপক্খস্স ঠপনতো ‘‘অযং তৰ দোসো’’তি দস্সেতুং ঠপনমত্তমেৰ হোতি, ন নিগ্গহস্স ৰা পটিকম্মস্স ৰা পাকটভাৰকরণং, পাপনারোপনাহি পনস্স পাকটকরণং হোতি. তস্মা ইদং অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনানং ৰসেন চতূহাকারেহি. পটিকম্মস্স কতত্তা পটিকম্মচতুক্কং নামাতি একং চতুক্কং ৰেদিতব্বং.

৩. এৰং পটিকম্মং কত্ৰা ইদানি য্ৰাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৰাদিনা নিগ্গহো কতো, তস্স তমেৰ ছলৰাদং নিস্সায দুক্কটভাৰং দস্সেন্তো ত্ৰঞ্চে পন মঞ্ঞসীতিআদিমাহ. তত্থ ত্ৰং চে পন মঞ্ঞসীতি যদি ত্ৰং মঞ্ঞসি. ৰত্তব্বে খোতি ইদং পচ্চনীকে আমন্তাতি পটিঞ্ঞং সন্ধায ৰুত্তং. নো চ ৰত্তব্বেতি ইদং পন ন হেৰাতি অৰজাননং সন্ধায ৰুত্তং. তেন তৰ তত্থাতি তেন কারণেন ত্ৰংযেৰ তস্মিং নুপলব্ভতীতি পক্খে – ‘‘হেৰং পটিজানন্তন্তি আমন্তা’’তি এৰং পটিজানন্তো. হেৰং নিগ্গহেতব্বেতি পুন ন হেৰাতি অৰজানন্তো এৰং নিগ্গহেতব্বো. অথ তং নিগ্গণ্হামাতি অথেৰং নিগ্গহারহং তং নিগ্গণ্হাম. সুনিগ্গহিতো চ হোসীতি সকেন মতেন নিগ্গহিতত্তা সুনিগ্গহিতো চ ভৰসি.

এৰমস্স নিগ্গহেতব্বভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি তং নিগ্গণ্হন্তো হঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ ঠপনাপাপনারোপনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. পরিযোসানে পন ইদং তে মিচ্ছাতি ইদং তৰ ৰচনং মিচ্ছা হোতীতি অত্থো. ইদং ছলৰাদেন চতূহি আকারেহি নিগ্গহস্স কতত্তা নিগ্গহচতুক্কং নাম.

৪. এৰং নিগ্গহং কত্ৰাপি ইদানি ‘‘যদি অযং মযা তৰ মতেন কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, যো মম তযা হেট্ঠা অনুলোমপঞ্চকে কতো নিগ্গহো, সোপি দুন্নিগ্গহো’’তি দস্সেন্তো এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতিআদিমাহ. তত্থ এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতি এসো চে তৰ ৰাদো মযা দুন্নিগ্গহিতো. অথ ৰা এসো চে তৰ মযা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. হেৰমেৰং তত্থ দক্খাতি তত্থাপি তযা মম হেট্ঠা কতে নিগ্গহে এৰমেৰং পস্স. ইদানি য্ৰাস্স হেট্ঠা সকৰাদিনা নিগ্গহো কতো, তং ‘‘ৰত্তব্বে খো’’তিআদিৰচনেন দস্সেত্ৰা পুন তং নিগ্গহং অনিগ্গহভাৰং উপনেন্তো নো চ মযং তযাতিআদিমাহ. তত্থ নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞাযাতিআদীসু অযমত্থো – যস্মা সো তযা মম কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা মযং তযা তত্থ অনুলোমপঞ্চকে আমন্তাতি এতায পটিঞ্ঞায এৰং পটিজানন্তা পুন ন হেৰাতি পটিক্খেপে কতেপি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি এৰং ন নিগ্গহেতব্বোযেৰ. এৰং অনিগ্গহেতব্বম্পি মং নিগ্গণ্হাসি, ঈদিসেন পন নিগ্গহেন দুন্নিগ্গহিতা মযং হোম.

ইদানি যং নিগ্গহং সন্ধায ‘‘দুন্নিগ্গহিতা চ হোমা’’তি অৰোচ, তং দস্সেতুং হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতিআহ. এৰমিদং অনুলোমপটিলোমতো চতূহি পাপনারোপনাহি নিগ্গহস্স উপনীতত্তা উপনযনচতুক্কং নাম হোতি.

৫. ইদানি ‘‘ন হেৰং নিগ্গহেতব্বে’’তিআদিকং নিগ্গমনচতুক্কং নাম হোতি. তত্থ ন হেৰং নিগ্গহেতব্বেতি যথাহং তযা নিগ্গহিতো, ন হি এৰং নিগ্গহেতব্বো. এতস্স হি নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহভাৰো মযা সাধিতো. তেন হীতি তেন কারণেন, যস্মা এস নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা যং মং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতি, ইদং নিগ্গণ্হনং তৰ মিচ্ছাতি অত্থো. তেন হি যে কতে নিগ্গহেতি যেন কারণেন ইদং মিচ্ছা, তেন কারণেন যো তযা নিগ্গহো কতো, সো দুক্কটো. যং মযা পটিকম্মং কতং, তদেৰ সুকতং. যাপি চেসা পটিকম্মচতুক্কাদিৰসেন কথামগ্গসম্পটিপাদনা কতা, সাপি সুকতা. এৰমেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিকস্স অনুলোমপঞ্চকস্স নুপলব্ভতীতিআদিকানং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং ৰসেন অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. এত্তাৰতা সকৰাদিনো পুব্বপক্খে সতি পরৰাদিনো ৰচনসামঞ্ঞমত্তেন ছলৰাদেন জযো হোতি.