১. পুগ্গলকথা

১. সুদ্ধসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা

১. তত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি অযং পুচ্ছা. আমন্তাতি অযং পটিজাননা. কস্স পনাযং পুচ্ছা, কস্স পটিজাননাতি? অসুকস্সাতি ন ৰত্তব্বা. ভগৰতা হি ইমস্মিং পকরণে নানপ্পকারানং লদ্ধীনং ৰিসোধনত্থং তন্তিৰসেন মাতিকা ঠপিতা. সা থেরেন সত্থারা দিন্ননযে ঠত্ৰা তন্তিৰসেন ৰিভত্তা. ন হি থেরো যত্তকা এত্থ ৰাদমগ্গা দস্সিতা, তত্তকেহি ৰাদীহি সদ্ধিং ৰাদেন ৰিগ্গাহিককথং কথেসি. এৰং সন্তেপি পন তাসং তাসং কথানং অত্থস্স সুখাৰধারণত্থং সকৰাদীপুচ্ছা, পরৰাদীপুচ্ছা, সকৰাদীপটিঞ্ঞা, পরৰাদীপটিঞ্ঞাতি এৰং ৰিভাগং দস্সেত্ৰাৰ অত্থৰণ্ণনং করিস্সাম.

পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি হি অযং সকৰাদীপুচ্ছা. তায ‘‘যে অত্থি পুগ্গলোতি এৰংলদ্ধিকা পুগ্গলৰাদিনো, তে এৰং পুচ্ছিতব্বা’’তি দীপেতি. কে পন পুগ্গলৰাদিনোতি? সাসনে ৰজ্জিপুত্তকা চেৰ সমিতিযা চ বহিদ্ধা চ বহূ অঞ্ঞতিত্থিযা. তত্থ পুগ্গলোতি অত্তা, সত্তো জীৰো. উপলব্ভতীতি পঞ্ঞায উপগন্ত্ৰা লব্ভতি, ঞাযতীতি অত্থো. সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি এত্থ সচ্চিকট্ঠোতি মাযামরীচিআদযো ৰিয অভূতাকারেন অগ্গহেতব্বো ভূতট্ঠো. পরমত্থোতি অনুস্সৰাদিৰসেন অগ্গহেতব্বো উত্তমত্থো. উভযেনাপি যো পরতো ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন, রূপঞ্চ উপলব্ভতী’’তিআদিনা খন্ধাযতনধাতুইন্দ্রিযৰসেন সত্তপঞ্ঞাসৰিধো ধম্মপ্পভেদো দস্সিতো. যথা সো ভূতেন সভাৰট্ঠেন উপলব্ভতি, এৰং তৰ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পুচ্ছতি. পরৰাদী আমন্তাতি পটিজানাতি. পটিজাননঞ্হি কত্থচি ‘‘আম, ভন্তে’’তি আগচ্ছতি, কত্থচি ‘‘আমো’’তি পটিজাননং আগচ্ছতি. ইধ পন ‘‘আমন্তা’’তি আগতং. তত্রাযং অধিপ্পাযো – সো হি যং তং পরতো ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি সুত্তং আগতং, তং গহেত্ৰা যস্মা পন ভগৰা সচ্চৰাদী ন ৰিসংৰাদনপুরেক্খারো ৰাচং ভাসতি, নাপি অনুস্সৰাদিৰসেন ধম্মং দেসেতি, সদেৰকং পন লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি, তস্মা যো তেন ৰুত্তো ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি, সো সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনেৰ অত্থীতি লদ্ধিং গহেত্ৰা ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি.

অথস্স তাদিসস্স লেসৰচনস্স ছলৰাদস্স ওকাসং অদদমানো সকৰাদী যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. তত্রাযং অধিপ্পাযো – য্ৰাযং পরতো ‘‘সপ্পচ্চযো অপ্পচ্চযো, সঙ্খতো অসঙ্খতো, সস্সতো, অসস্সতো সনিমিত্তো অনিমিত্তো’’তি এৰং পরিদীপিতো রূপাদিসত্তপঞ্ঞাসৰিধো ধম্মপ্পভেদো আগতো; ন সম্মুতিসচ্চৰসেন, নাপি অনুস্সৰাদিৰসেন গহেতব্বো. অত্তনো পন ভূততায এৰ সচ্চিকট্ঠো, অত্তপচ্চক্খতায চ পরমত্থো. তং সন্ধাযাহ – ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো পরমত্থো, ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি.

ততোতি করণৰচনমেতং, তস্মা তেন সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন সো পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অযমেত্থ অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – রুপ্পনাদিভেদেন ৰা সপ্পচ্চযাদিভেদেন ৰা আকারেন যো সচ্চিকট্ঠপরমত্থো উপলব্ভতি, কিং তে পুগ্গলোপি তেনাকারেন উপলব্ভতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বেতি অৰজাননা পরৰাদিস্স. সো হি তথারূপং পুগ্গলং অনিচ্ছন্তো অৰজানাতি. তত্রাযং পদচ্ছেদো – ‘ন হি এৰং ৰত্তব্বে’তি, ন হি এৰন্তিপি ৰট্টতি. দ্ৰিন্নম্পি এৰং ন ৰত্তব্বোতি অত্থো.

আজানাহি নিগ্গহন্তি সকৰাদিৰচনং. যস্মা তে পুরিমায ৰত্তব্বপটিঞ্ঞায পচ্ছিমা নৰত্তব্বপটিঞ্ঞা, পচ্ছিমায চ পুরিমা ন সন্ধিযতি, তস্মাপি নিগ্গহং পত্তো. তং নিগ্গহং দোসং অপরাধং সম্পটিচ্ছাহীতি অত্থো. এৰং নিগ্গহং আজানাপেত্ৰা ইদানি তং ঠপনায চেৰ অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনানঞ্চ ৰসেন পাকটং করোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তত্থ হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতীতি যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি, সচে পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি অত্থো. অযং তাৰ পরৰাদীপক্খস্স ঠপনতো নিগ্গহপাপনারোপনানং লক্খণভূতা অনুলোমঠপনা নাম. তেন ৰত রেতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা অনুলোমপাপনা নাম. তত্থ তেনাতি কারণৰচনং. ৰতাতি ওকপ্পনৰচনং. রেতি আমন্তনৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – তেন, রে ৰত্তব্বে ৰত, রে হম্ভো, ভদ্রমুখ, তেন কারণেন ৰত্তব্বোযেৰাতি. যং তত্থ ৰদেসীতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স আরোপিতত্তা অনুলোমরোপনা নাম. যং তস্স পরিযোসানে মিচ্ছাতিপদং তস্স পুরতো ইদং তে’তি আহরিতব্বং. ইদং তে মিচ্ছাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. পরতো চ পাল়িযং এতং আগতমেৰ.

নো চে পন ৰত্তব্বেতিআদি ‘‘ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তি পটিক্খিত্তপক্খস্স ঠপিতত্তা পটিলোমতো নিগ্গহপাপনারোপনানং লক্খণভূতা পটিলোমঠপনা নাম. নো চ ৰত রেতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা পটিলোমপাপনা নাম. পুন যং তত্থ ৰদেসীতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স আরোপিতত্তা পটিলোমরোপনা নাম. ইধাপি পরিযোসানে মিচ্ছাতিপদস্স পুরতো ইদং তেতি আহরিতব্বমেৰ. পরতোপি এৰরূপেসু ঠানেসু এসেৰ নযো.

তত্রাযং আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপত্থো – যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন, তেন ৰত ভো সো উপলব্ভতীতি ৰত্তব্বো. যং পন তত্থ ৰদেসি ‘‘ৰত্তব্বো খো পুরিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৰং তাৰ অনুলোমতো ঠপনাপাপনারোপনা হোন্তি. অথ ন ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘‘ততো সো উপলব্ভতী’’তি, পুরিমপঞ্হেপি ন ৰত্তব্বোৰ. যং পনেত্থ ৰদেসি ‘‘ৰত্তব্বো খো পুরিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৰত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৰং পটিলোমতো ঠপনাপাপনারোপনা হোন্তি. এৰমেতং নিগ্গহস্স চ অনুলোমপটিলোমতো চতুন্নং পাপনারোপনানঞ্চ ৰুত্তত্তা উপলব্ভতীতিআদিকং অনুলোমপঞ্চকং নাম. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনুলোমতো পাপনারোপনাহি একো, পটিলোমতো পাপনারোপনাহি একোতি দ্ৰে নিগ্গহা কতা. ‘আজানাহি নিগ্গহ’ন্তি এতস্সেৰ পনেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পঠমং ৰাদং নিস্সায পঠমস্স নিগ্গহস্স দ্ৰীহাকারেহি আরোপিতত্তা একোৰাযং নিগ্গহোতি পঠমো নিগ্গহো.

২. ইদানি পচ্চনীকনযো হোতি. তত্থ পুচ্ছা পরৰাদিস্স. সো হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি গহিতত্তা ‘‘নুপলব্ভতী’’তি অসম্পটিচ্ছন্তো এৰং পুচ্ছতি. সকৰাদী যথা রূপাদিধম্মা উপলব্ভন্তি, এৰং অনুপলব্ভনীযতো আমন্তাতি পটিজানাতি. পুন ইতরো অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠংযেৰ সন্ধায যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. সম্মুতিসচ্চপরমত্থসচ্চানি ৰা একতো কত্ৰাপি এৰমাহ. সকৰাদী ‘পুগ্গলো’তি উপাদাপঞ্ঞত্তিসব্ভাৰতোপি দ্ৰিন্নং সচ্চানং একতো কত্ৰা পুচ্ছিতত্তাপি ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি.

ইদানি কিঞ্চাপি তেন পঠমং পরমত্থসচ্চৰসেন নুপলব্ভনীযতা সম্পটিচ্ছিতা, পচ্ছা সম্মুতিসচ্চৰসেন ৰোমিস্সকৰসেন ৰা পটিক্খিত্তা. পরৰাদী পন ‘নুপলব্ভতী’তি ৰচনসামঞ্ঞমত্তং ছলৰাদং নিস্সায যং তযা পঠমং পটিঞ্ঞাতং, তং পচ্ছা পটিক্খিত্তন্তি ভণ্ডনস্স পটিভণ্ডনং ৰিয অত্তনো কতস্স নিগ্গহকম্মস্স পটিকম্মং করোন্তো আজানাহি পটিকম্মন্তি আহ. ইদানি যথাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৰাদিনা ৰাদট্ঠপনং কত্ৰা অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনাহি নিগ্গহো পাকটো কতো, এৰং পটিকম্মং পাকটং করোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থতো ৰেদিতব্বং. যস্মা পনেত্থ ঠপনা নাম পরৰাদীপক্খস্স ঠপনতো ‘‘অযং তৰ দোসো’’তি দস্সেতুং ঠপনমত্তমেৰ হোতি, ন নিগ্গহস্স ৰা পটিকম্মস্স ৰা পাকটভাৰকরণং, পাপনারোপনাহি পনস্স পাকটকরণং হোতি. তস্মা ইদং অনুলোমপটিলোমতো পাপনারোপনানং ৰসেন চতূহাকারেহি. পটিকম্মস্স কতত্তা পটিকম্মচতুক্কং নামাতি একং চতুক্কং ৰেদিতব্বং.

৩. এৰং পটিকম্মং কত্ৰা ইদানি য্ৰাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৰাদিনা নিগ্গহো কতো, তস্স তমেৰ ছলৰাদং নিস্সায দুক্কটভাৰং দস্সেন্তো ত্ৰঞ্চে পন মঞ্ঞসীতিআদিমাহ. তত্থ ত্ৰং চে পন মঞ্ঞসীতি যদি ত্ৰং মঞ্ঞসি. ৰত্তব্বে খোতি ইদং পচ্চনীকে আমন্তাতি পটিঞ্ঞং সন্ধায ৰুত্তং. নো চ ৰত্তব্বেতি ইদং পন ন হেৰাতি অৰজাননং সন্ধায ৰুত্তং. তেন তৰ তত্থাতি তেন কারণেন ত্ৰংযেৰ তস্মিং নুপলব্ভতীতি পক্খে – ‘‘হেৰং পটিজানন্তন্তি আমন্তা’’তি এৰং পটিজানন্তো. হেৰং নিগ্গহেতব্বেতি পুন ন হেৰাতি অৰজানন্তো এৰং নিগ্গহেতব্বো. অথ তং নিগ্গণ্হামাতি অথেৰং নিগ্গহারহং তং নিগ্গণ্হাম. সুনিগ্গহিতো চ হোসীতি সকেন মতেন নিগ্গহিতত্তা সুনিগ্গহিতো চ ভৰসি.

এৰমস্স নিগ্গহেতব্বভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি তং নিগ্গণ্হন্তো হঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ ঠপনাপাপনারোপনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. পরিযোসানে পন ইদং তে মিচ্ছাতি ইদং তৰ ৰচনং মিচ্ছা হোতীতি অত্থো. ইদং ছলৰাদেন চতূহি আকারেহি নিগ্গহস্স কতত্তা নিগ্গহচতুক্কং নাম.

৪. এৰং নিগ্গহং কত্ৰাপি ইদানি ‘‘যদি অযং মযা তৰ মতেন কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, যো মম তযা হেট্ঠা অনুলোমপঞ্চকে কতো নিগ্গহো, সোপি দুন্নিগ্গহো’’তি দস্সেন্তো এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতিআদিমাহ. তত্থ এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতি এসো চে তৰ ৰাদো মযা দুন্নিগ্গহিতো. অথ ৰা এসো চে তৰ মযা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. হেৰমেৰং তত্থ দক্খাতি তত্থাপি তযা মম হেট্ঠা কতে নিগ্গহে এৰমেৰং পস্স. ইদানি য্ৰাস্স হেট্ঠা সকৰাদিনা নিগ্গহো কতো, তং ‘‘ৰত্তব্বে খো’’তিআদিৰচনেন দস্সেত্ৰা পুন তং নিগ্গহং অনিগ্গহভাৰং উপনেন্তো নো চ মযং তযাতিআদিমাহ. তত্থ নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞাযাতিআদীসু অযমত্থো – যস্মা সো তযা মম কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা মযং তযা তত্থ অনুলোমপঞ্চকে আমন্তাতি এতায পটিঞ্ঞায এৰং পটিজানন্তা পুন ন হেৰাতি পটিক্খেপে কতেপি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি এৰং ন নিগ্গহেতব্বোযেৰ. এৰং অনিগ্গহেতব্বম্পি মং নিগ্গণ্হাসি, ঈদিসেন পন নিগ্গহেন দুন্নিগ্গহিতা মযং হোম.

ইদানি যং নিগ্গহং সন্ধায ‘‘দুন্নিগ্গহিতা চ হোমা’’তি অৰোচ, তং দস্সেতুং হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতিআহ. এৰমিদং অনুলোমপটিলোমতো চতূহি পাপনারোপনাহি নিগ্গহস্স উপনীতত্তা উপনযনচতুক্কং নাম হোতি.

৫. ইদানি ‘‘ন হেৰং নিগ্গহেতব্বে’’তিআদিকং নিগ্গমনচতুক্কং নাম হোতি. তত্থ ন হেৰং নিগ্গহেতব্বেতি যথাহং তযা নিগ্গহিতো, ন হি এৰং নিগ্গহেতব্বো. এতস্স হি নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহভাৰো মযা সাধিতো. তেন হীতি তেন কারণেন, যস্মা এস নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা যং মং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতি, ইদং নিগ্গণ্হনং তৰ মিচ্ছাতি অত্থো. তেন হি যে কতে নিগ্গহেতি যেন কারণেন ইদং মিচ্ছা, তেন কারণেন যো তযা নিগ্গহো কতো, সো দুক্কটো. যং মযা পটিকম্মং কতং, তদেৰ সুকতং. যাপি চেসা পটিকম্মচতুক্কাদিৰসেন কথামগ্গসম্পটিপাদনা কতা, সাপি সুকতা. এৰমেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিকস্স অনুলোমপঞ্চকস্স নুপলব্ভতীতিআদিকানং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং ৰসেন অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. এত্তাৰতা সকৰাদিনো পুব্বপক্খে সতি পরৰাদিনো ৰচনসামঞ্ঞমত্তেন ছলৰাদেন জযো হোতি.

২. পচ্চনীকানুলোমৰণ্ণনা

৬. ইদানি যথা পরৰাদিনো পুব্বপক্খে সতি সকৰাদিনো ধম্মেনেৰ তথেন সুজযো হোতি, তথা ৰাদুপ্পত্তিং দস্সেতুং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং আরদ্ধং. তত্থ পচ্চনীকে পুচ্ছা পরৰাদিস্স, রূপাদিভেদং সচ্চিকট্ঠপরমত্থং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. সুদ্ধসম্মুতিসচ্চং ৰা পরমত্থমিস্সকং ৰা সম্মুতিসচ্চং সন্ধায যো সচ্চিকট্ঠোতি পুন অনুযোগো পরৰাদিস্স, সম্মুতিৰসেন নুপলব্ভতীতি নৰত্তব্বত্তা মিস্সকৰসেন ৰা অনুযোগস্স সংকিণ্ণত্তা ন হেৰন্তি পটিক্খেপো সকৰাদিস্স. পটিঞ্ঞাতং পটিক্খিপতীতি ৰচনসামঞ্ঞমত্তেন আজানাহি নিগ্গহন্তিআদিৰচনং পরৰাদিস্স. এৰমযং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতি দুতিযৰাদং নিস্সায দুতিযো নিগ্গহো হোতীতি ৰেদিতব্বো. এৰং তেন ছলেন নিগ্গহো আরোপিতো.

৭-১০. ইদানি ধম্মেন সমেন অত্তনো ৰাদে জযং দস্সেতুং অনুলোমনযে পুচ্ছা সকৰাদিস্স, অত্তনো লদ্ধিং নিস্সায পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. লদ্ধিযা ওকাসং অদত্ৰা পরমত্থৰসেন পুন অনুযোগো সকৰাদিস্স, পরমত্থৰসেন পুগ্গলস্স অভাৰতো পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. ততো পরং ধম্মেন সমেন অত্তনো জযদস্সনত্থং আজানাহি পটিকম্মন্তিআদি সব্বং সকৰাদীৰচনমেৰ হোতি. তত্থ সব্বেসং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰমিদং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতিআদিকস্স পচ্চনীকপঞ্চকস্স উপলব্ভতীতিআদীনং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানঞ্চ ৰসেন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠং হোতি. এৰমেতানি পঠমসচ্চিকট্ঠে দ্ৰে পঞ্চকানি নিদ্দিট্ঠানি. তত্থ পুরিমপঞ্চকে পরৰাদিস্স সকৰাদিনা কতো নিগ্গহো সুনিগ্গহো. সকৰাদিস্স পন পরৰাদিনা ছলৰাদং নিস্সায পটিকম্মং কত্ৰা অত্তনা সাধিতো জযো দুজ্জযো. দুতিযপঞ্চকে সকৰাদিস্স পরৰাদিনা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. পরৰাদিস্স পন সকৰাদিনা ধম্মৰাদং নিস্সায পটিকম্মং কত্ৰা অত্তনা সাধিতো জযো সুজযোতি পঠমসচ্চিকট্ঠো. তত্থেতং ৰুচ্চতি –

‘‘নিগ্গহো পরৰাদিস্স, সুদ্ধো পঠমপঞ্চকে;

অসুদ্ধো পন তস্সেৰ, পটিকম্মজযো তহিং.

‘‘নিগ্গহো সকৰাদিস্স, অসুদ্ধো দুতিযপঞ্চকে;

ৰিসুদ্ধো পন তস্সেৰ, পটিকম্মজযো তহিং.

‘‘তস্মা দ্ৰীসুপি ঠানেসু, জযোৰ সকৰাদিনো;

ধম্মেন হি জযো নাম, অধম্মেন কুতো জযো.

‘‘সচ্চিকট্ঠে যথা চেত্থ, পঞ্চকদ্ৰযমণ্ডিতে;

ধম্মাধম্মৰসেনেৰ, ৰুত্তো জযপরাজযো.

‘‘ইতো পরেসু সব্বেসু, সচ্চিকট্ঠেসু পণ্ডিতো;

এৰমেৰ ৰিভাৰেয্য, উভো জযপরাজযে’’তি.

২. ওকাসসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা

১১. এৰং সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠং ৰিত্থারেত্ৰা ইদানি তমেৰ অপরেহি ওকাসাদীহি নযেহি ৰিত্থারেতুং পুন পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদি আরদ্ধং. তত্থ পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. পুন সব্বত্থাতি সরীরং সন্ধায অনুযোগো সকৰাদিস্স, রূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সনাদোসঞ্চ ‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’ন্তি আপজ্জনদোসঞ্চ দিস্ৰা পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসমেত্থ অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. পাঠো পন সঙ্খিত্তো. তত্থ যস্মা সরীরং সন্ধায ‘‘সব্বত্থ ন উপলব্ভতী’’তি ৰুত্তে সরীরতো বহি উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৰাদিস্স, পঠমং অনুজানিত্ৰা পচ্ছা অৰজানাতীতি ছলৰাদস্স ৰসেন পটিকম্মং পরৰাদিস্স. সেসং পাকটমেৰ.

৩. কালসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা

১২. দুতিযনযে সব্বদাতি পুরিমপচ্ছিমজাতিকালঞ্চ ধরমানপরিনিব্বুতকালঞ্চ সন্ধায অনুযোগো সকৰাদিস্স, স্ৰেৰ খত্তিযো সো ব্রাহ্মণোতিআদীনং আপত্তিদোসঞ্চ ধরমানপরিনিব্বুতানং ৰিসেসাভাৰদোসঞ্চ দিস্ৰা পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসং পঠমনযে ৰুত্তসদিসমেৰ.

৪. অৰযৰসচ্চিকট্ঠো

১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা

১৩. ততিযনযে সব্বেসূতি খন্ধাযতনাদীনি সন্ধায অনুযোগো সকৰাদিস্স, রূপস্মিং অত্তা, চক্খুস্মিং অত্তাতিআদিদোসভযেন পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসং তাদিসমেৰাতি.

ওকাসদিসচ্চিকট্ঠাদি

২. পচ্চনীকানুলোমৰণ্ণনা

১৪. এৰমেতানি তীণি অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকে অনুলোমমত্তৰসেনেৰ তাৰ পটিপাটিযা ভাজেত্ৰা পুন পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকে পচ্চনীকমত্তৰসেনেৰ ভাজেতুং পুগ্গলো নুপলব্ভতীতিআদি আরদ্ধং. তত্থ অনুলোমপঞ্চকস্স পাল়িযং সঙ্খিপিত্ৰা আগতে পচ্চনীকে ৰুত্তনযেনেৰ পচ্চনীকস্স চ পাল়িযং সঙ্খিপিত্ৰা আগতে অনুলোমে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্তাৰতা সুদ্ধিকস্স চেৰ ইমেসঞ্চ তিণ্ণন্তি চতুন্নং সচ্চিকট্ঠানং একেকস্মিং সচ্চিকট্ঠে অনুলোমপচ্চনীকস্স পচ্চনীকানুলোমস্স চাতি দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং পচ্চনীকানং ৰসেন অযং অট্ঠমুখা নাম ৰাদযুত্তি নিদ্দিট্ঠা হোতীতি ৰেদিতব্বা. যা একেকস্মিং মুখে একেকস্স নিগ্গহস্স ৰসেন অট্ঠকনিগ্গহোতি পাল়িযং লিখিযতি. তত্থেতং ৰুচ্চতি –

‘‘এৰং চতুব্বিধে পঞ্হে, পঞ্চকদ্ৰযভেদতো;

এসা অট্ঠমুখা নাম, ৰাদযুত্তি পকাসিতা.

‘‘অট্ঠেৰ নিগ্গহা তত্থ, চত্তারো তেসু ধম্মিকা;

অধম্মিকা চ চত্তারো, সব্বত্থ সকৰাদিনো;

জযো পরাজযো চেৰ, সব্বত্থ পরৰাদিনো’’তি.

সচ্চিকট্ঠৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সুদ্ধিকসংসন্দনৰণ্ণনা

১৭-২৭. ইদানি রূপাদীহি সদ্ধিং সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং হোতি. তত্থ রূপঞ্চাতি যথা রূপং পরমত্থতো উপলব্ভতি, কিং তে পুগ্গলোপি তথেৰ উপলব্ভতীতি সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, অত্থি পুগ্গলোতি ৰচনমত্তং গহেত্ৰা পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. যদি তে রূপং ৰিয পরমত্থতো পুগ্গলো অত্থি, রূপতো ৰেদনাদীনং ৰিয পুগ্গলস্সাপি অঞ্ঞত্তং আপজ্জতীতি অনুযোগো সকৰাদিস্স, সমযসুত্তৰিরোধং দিস্ৰা পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসং অত্থতো পাকটমেৰ. ধম্মতো পনেত্থ সত্তপঞ্ঞাসভেদস্স সচ্চিকট্ঠপরমত্থস্স ৰসেন সকৰাদীপক্খমূলকে অনুলোমপচ্চনীকে সত্তপঞ্ঞাস অনুলোমপঞ্চকানি দস্সিতানি. পটিকম্মচতুক্কাদীনি সঙ্খিত্তানি. পরৰাদীপক্খমূলকেপি পচ্চনীকানুলোমে সত্তপঞ্ঞাস পটিলোমপঞ্চকানি দস্সিতানি. পটিকম্মচতুক্কাদীনি সঙ্খিত্তানি. তত্থ ‘‘ৰুত্তং ভগৰতা’’তি ৰচনমত্তেন পুগ্গলস্স অত্থিতং রূপস্স চ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন উপলব্ভনীযতং দস্সেত্ৰা উভিন্নং অঞ্ঞত্তং পটিজানাপনত্থং ৰুত্তং ভগৰতাতি অনুযোগো পরৰাদিস্স, সম্মুতিপরমত্থানং একত্তনানত্তপঞ্হস্স ঠপনীযত্তা পটিক্খেপো সকৰাদিস্স. সেসমিধাপি অত্থতো পাকটমেৰাতি.

সুদ্ধিকসংসন্দনৰণ্ণনা.

৬. ওপম্মসংসন্দনৰণ্ণনা

২৮-৩৬. ইদানি রূপাদীহেৰ সদ্ধিং ওপম্মৰসেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং হোতি. তত্থ রূপৰেদনানং উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন অঞ্ঞত্তপুচ্ছা চ পুগ্গলরূপানং উপলদ্ধিসামঞ্ঞপুচ্ছা চাতি পুচ্ছাদ্ৰযম্পি সকৰাদিস্স, উভোপি পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. পরৰাদিনা অনুঞ্ঞাতেন উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন রূপৰেদনানং ৰিয রূপপুগ্গলানং অঞ্ঞত্তানুযোগো সকৰাদিস্স, পটিক্খেপো ইতরস্স. সেসমিধাপি অত্থতো পাকটমেৰ. ধম্মতো পনেত্থ রূপমূলকাদীনং চক্কানঞ্চ ৰসেন সকৰাদীপক্খে ৰীসাধিকানি নৰ নিগ্গহপঞ্চকসতানি দস্সিতানি. কথং? খন্ধেসু তাৰ রূপমূলকে চক্কে চত্তারি, তথা ৰেদনাদিমূলকেসূতি ৰীসতি. আযতনেসু চক্খাযতনমূলকে চক্কে একাদস, তথা সেসেসূতি দ্ৰত্তিংসসতং. ধাতূসু চক্খুধাতুমূলকে চক্কে সত্তরস, তথা সেসেসূতি ছাধিকানি তীণি সতানি. ইন্দ্রিযেসু চক্খুন্দ্রিযমূলকে চক্কে একৰীসতি, তথা সেসেসূতি দ্ৰাসট্ঠাধিকানি চত্তারি সতানি. এৰং সব্বানিপি ৰীসাধিকানি নৰ নিগ্গহপঞ্চকসতানি হোন্তি.

৩৭-৪৫. পরৰাদীপক্খেপি রূপং উপলব্ভতীতি অনুলোমৰসেনেৰ রূপৰেদনাদীনং অঞ্ঞত্তপটিঞ্ঞং কারেত্ৰা পুন অত্থি পুগ্গলোতি সুত্তং নিস্সায ছলৰসেন পুগ্গলস্স রূপাদীহি উপলদ্ধিসামঞ্ঞং আরোপেত্ৰা অঞ্ঞত্তানুযোগো কতো. সেসমিধাপি অত্থতো উত্তানমেৰ. ধম্মতোপি সকৰাদীপক্খে ৰুত্তনযেন ৰীসাধিকানি নৰ পটিকম্মপঞ্চকসতানি দস্সিতানি.

রূপাদীহি সদ্ধিং ওপম্মৰসেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং.

৭. চতুক্কনযসংসন্দনৰণ্ণনা

৪৬-৫২. ইদানি যং সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভতি, তেন যস্মা রূপাদীসু সত্তপঞ্ঞাসায সচ্চিকট্ঠপরমত্থেসু অঞ্ঞতরেন ভৰিতব্বং; রূপাদিনিস্সিতেন ৰা, অঞ্ঞত্র ৰা রূপাদীহি, রূপাদীনং ৰা নিস্সযেন, তস্মা ইমিনা চতুক্কনযেন সচ্চিকট্ঠসংসন্দনং আরদ্ধং. তত্থ রূপং পুগ্গলোতি অনুযোগো সকৰাদিস্স, উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন ন হেৰাতি পটিক্খেপো পরৰাদিস্স, নিগ্গহারোপনং সকৰাদিস্স. কিং পনেতং যুত্তং, ননু রূপং ৰেদনাতি ৰুত্তম্পি পটিক্খিপিতব্বমেৰাতি? আম পটিক্খিপিতব্বং. তং পন রূপতো ৰেদনায অঞ্ঞসভাৰসব্ভাৰতো, ন অঞ্ঞত্তাভাৰতো. অযঞ্চ রূপাদীসু একধম্মতোপি পুগ্গলস্স অঞ্ঞত্তং ন ইচ্ছতি, তস্মা যুত্তং. অযঞ্চ অনুযোগো রূপং পুগ্গলো…পে… অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং পুগ্গলোতি সকলং পরমত্থসচ্চং সন্ধায আরদ্ধো. সকলং পন পচ্চত্তলক্খণৰসেন একতো ৰত্তুং ন সক্কাতি তন্তিৰসেন অনুযোগলক্খণমত্তমেতং ঠপিতং. তেন ৰিঞ্ঞূ অত্থং ৰিভাৰেন্তি. ৰাদকামেন পন ইমং লক্খণং গহেত্ৰা যথা যথা পরৰাদিস্স ওকাসো ন হোতি, তথা তথা ৰত্তব্বং. ইতি তন্তিৰসেন অনুযোগলক্খণস্স ঠপিতত্তাপি যুত্তমেৰ. ইমিনা নযেন সব্বানুযোগেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.

অযং পন ৰিসেসো – রূপস্মিং পুগ্গলোতিআদীসু যথা একং মহাভূতং নিস্সায তযো মহাভূতা, ৰত্থুরূপং নিস্সায ৰিঞ্ঞাণং রূপস্মিন্তি ৰত্তুং ৰট্টতি, কিং তে এৰং রূপস্মিং পুগ্গলো? যথা চ সভাগৰিনিব্ভোগতো ৰেদনাদযো সব্বধম্মা, অরূপা ৰা পন চত্তারো খন্ধা, নিব্বানমেৰ ৰা ‘‘অঞ্ঞত্র রূপা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি, কিং তে এৰং পুগ্গলো? যথা চ চিত্তসমুট্ঠানানং রূপানং নিস্সযৰসেন ‘‘ৰেদনায রূপং…পে… ৰিঞ্ঞাণস্মিং রূপ’’ন্তি ৰত্তুং ৰট্টতি, কিং তে এৰং পুগ্গলোতি? সব্বানুযোগেসু পন উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন চেৰ সমযৰিরোধেন চ পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সেসমেত্থ অত্থতো পাকটমেৰ. ধম্মতো পনেত্থ সত্তপঞ্ঞাসায সচ্চিকট্ঠেসু একেকস্মিং চত্তারি চত্তারি কত্ৰা নিগ্গহৰসেন অট্ঠৰীসাধিকানি দ্ৰে পঞ্চকসতানি দস্সিতানি. পরৰাদীপক্খেপি পটিকম্মৰসেন তত্তকানেৰ. যা পনেত্থ অত্থি পুগ্গলোতি ৰুত্তে সকৰাদিস্স পটিঞ্ঞা, সা সুত্তে আগতেন সম্মুতিৰসেন. যো রূপং পুগ্গলোতিআদীসু পটিক্খেপো, সো সক্কাযদিট্ঠিপঞ্হস্স ঠপনীযত্তা. পরৰাদিস্স পটিকম্মং ছলৰসেনেৰাতি.

চতুক্কনযসংসন্দনং.

নিট্ঠিতা চ সংসন্দনকথা.

৮. লক্খণযুত্তিৰণ্ণনা

৫৩. ইদানি লক্খণযুত্তি নাম হোতি. তত্থ যস্মা ঠপেত্ৰা নিব্বানং সেসো সচ্চিকট্ঠপরমত্থো পচ্চযপটিবদ্ধতায সপ্পচ্চযো, পচ্চযেহি সমাগম্ম কতত্তা সঙ্খতো, উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝনতো সদা অভাৰতো অসস্সতো, উপ্পত্তিকারণসঙ্খাতস্স নিমিত্তস্স অত্থিতায সনিমিত্তো, নিব্বানং ৰুত্তপ্পকারাভাৰতো অপ্পচ্চযং অসঙ্খতং সস্সতং অনিমিত্তন্তি ইদং সচ্চিকট্ঠস্স লক্খণং. তস্মা যদি পুগ্গলোপি সচ্চিকট্ঠপরমত্থোৰ তস্সাপি ইমিনা লক্খণেন ভৰিতব্বন্তি সন্ধায পুগ্গলো সপ্পচ্চযোতিআদযো অট্ঠপি অনুযোগা সকৰাদিস্স, পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. আজানাহি নিগ্গহন্তিআদি পনেত্থ সঙ্খিত্তং. এৰমেতানি সকৰাদীপক্খে অনুলোমপচ্চনীকে অনুলোমমত্তৰসেন অট্ঠ পঞ্চকানি ৰেদিতব্বানি.

৫৪. পরৰাদীপক্খেপি পচ্চনীকানুলোমে পচ্চনীকমত্তৰসেন অট্ঠেৰ. তত্থ যস্মা পরৰাদিনা সুত্তৰসেন সম্মুতিসচ্চং সাধিতং, সম্মুতিযা চ সপ্পচ্চযাদিভাৰো নত্থি, তস্মা যাথাৰতো চ পটিক্খেপো সকৰাদিস্স. ছলৰসেন পন ৰত্তব্বং ‘‘আজানাহি পটিকম্ম’’ন্তিআদি সব্বং ইধাপি সঙ্খিত্তমেৰ.

লক্খণযুত্তিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. ৰচনসোধনৰণ্ণনা

৫৫-৫৯. ইদানি ৰচনসোধনং হোতি. তত্থ যদেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি ৰচনং, তং সোধেতুং পুগ্গলো উপলব্ভতি, উপলব্ভতি পুগ্গলোতি. পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তস্সত্থো – যদেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৰযং, তং একত্থং ৰা ভৰেয্য নানত্থং ৰা. যদি তাৰ নানত্থং, যথা অঞ্ঞং রূপং, অঞ্ঞা ৰেদনা, এৰং অঞ্ঞো পুগ্গলো, অঞ্ঞো উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. অথেকত্থং, যথা যং চিত্তং তং মনো, এৰং স্ৰেৰ পুগ্গলো, সো উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. তেন তং ৰদামি ‘‘যদি তে যো পুগ্গলো, সো উপলব্ভতি, এৰং সন্তে যো যো উপলব্ভতি, সো সো পুগ্গলোতি আপজ্জতি, কিং সম্পটিচ্ছসি এত’’ন্তি? ততো পুগ্গলৰাদী যস্মা পুগ্গলস্স উপলব্ভতং ইচ্ছতি, ন উপলব্ভমানানম্পি রূপাদীনং পুগ্গলভাৰং, তস্মা পুগ্গলো উপলব্ভতি, উপলব্ভতি কে হি চি পুগ্গলো কে হি চি ন পুগ্গলোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – মম পুগ্গলো অত্থি পুগ্গলোতি সত্থু ৰচনতো উপলব্ভতি. যো পন উপলব্ভতি, ন সো সব্বো পুগ্গলো, অথ খো কে হি চি পুগ্গলো কে হি চি ন পুগ্গলোতি. তত্থ কো-কারত্থে কে-কারো, হি-কারো চ নিপাতমত্তো. কোচি পুগ্গলো, কোচি ন পুগ্গলোতি অযং পনেত্থ অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – পুগ্গলোপি হি রূপাদীসুপি যো কোচি ধম্মো উপলব্ভতিযেৰ, তত্থ পুগ্গলোৰ পুগ্গলো. রূপাদীসু পন কোচিপি ন পুগ্গলোতি. ততো তং সকৰাদী আহ – পুগ্গলো কে হি চি উপলব্ভতি কে হি চি ন উপলব্ভতীতি. তস্সত্থো – পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৰযস্স অত্থতো একত্তে যদি উপলব্ভতীতি অনুঞ্ঞাতো ধম্মো পুগ্গলতো অনঞ্ঞোপি কোচি পুগ্গলো কোচি ন পুগ্গলো, পুগ্গলোপি তে কোচি উপলব্ভতি, কোচি ন উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, কিং সম্পটিচ্ছসি এতন্তি? সো পুগ্গলস্স অনুপলদ্ধিং অনিচ্ছন্তো ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি. ইতো পরং ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তিআদি সব্বং সঙ্খিত্তং. ৰিত্থারতো পন ৰেদিতব্বং. পুগ্গলো সচ্চিকট্ঠোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. সব্বানি হেতানি উপলব্ভতিৰেৰচনানেৰ, অপিচ যস্মা ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতিসচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি অযং পুগ্গলৰাদিনো পটিঞ্ঞা, তস্মাস্স যথেৰ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি লদ্ধি, এৰমেৰং পুগ্গলো সচ্চিকট্ঠোতিপি আপজ্জতি. যা পনস্স পুগ্গলো অত্থীতি লদ্ধি, তস্সা ৰিজ্জমানোতিৰেৰচনমেৰ, তস্মা সব্বানিপেতানি ৰচনানি সোধিতানি.

৬০. তত্থ যং অৰসানে ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলো’’তিআদি ৰুত্তং, তত্রাযমধিপ্পাযো – যঞ্হেতং পরৰাদিনা ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি কেহিচি পুগ্গলো, কেহিচি ন পুগ্গলো’’তি ৰুত্তং, তং যস্মা অত্থতো পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলোতি এত্তকং হোতি, তস্মা নং সকৰাদী সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা ইদানি নং এৰং অনুযুঞ্জতি. তযা হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি ৰচনমত্তং নিস্সায ‘‘পুগ্গলো অত্থী’’তি লদ্ধি গহিতা, যথা চ ভগৰতা এতং ৰুত্তং, তথা ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সু, মোঘরাজা, সদা সতো’’তিআদিনা (সু. নি. ১১২৫) নযেন ‘‘নত্থী’’তিপি ৰুত্তং, তস্মা যথেৰ তে ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলো’’তি লদ্ধি, তথা পুগ্গলো নত্থি, নত্থি ন সব্বো পুগ্গলোতিপি আপজ্জতি, কিং এতং সম্পটিচ্ছসীতি? অথ নং অসম্পটিচ্ছন্তো ন হেৰাতি পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ নিগ্গহাদিৰিধানং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.

ৰচনসোধনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. পঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা

৬১-৬৬. ইদানি পঞ্ঞত্তানুযোগো নাম হোতি. রূপধাতুযা হি পুগ্গলৰাদী রূপিং পুগ্গলং পঞ্ঞপেতি, তথা অরূপধাতুযা অরূপিং. তস্স তং লদ্ধিং ভিন্দিতুং সব্বাপি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা চ পটিক্খেপো চ ইতরস্স. সো হি রূপীতি ৰুত্তে রূপকাযসব্ভাৰতো চেৰ তথারূপায চ পঞ্ঞত্তিযা অত্থিতায পটিজানাতি. কামীতি ৰুত্তে ৰীতরাগসব্ভাৰতো চেৰ তথারূপায চ পঞ্ঞত্তিযা নত্থিতায পটিক্খিপতি. অরূপীতি ৰুত্তেপি অরূপক্খন্ধসব্ভাৰতো চেৰ তথারূপায চ পঞ্ঞত্তিযা অত্থিতায পটিজানাতি. দ্ৰীসুপি নযেসু সত্তোতি পুগ্গলস্স ৰেৰচনৰসেন ৰুত্তং.

৬৭. ইদানি যস্মা সো ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি আগতট্ঠানে অঞ্ঞো কাযো অঞ্ঞো পুগ্গলোতি ইচ্ছতি, তস্মা তং লদ্ধিং ভিন্দিতুং কাযোতি ৰা সরীরন্তি ৰাতিআদি সকৰাদীপুচ্ছা হোতি. তত্থ কাযং অপ্পিযং করিত্ৰাতি কাযং অপ্পেতব্বং অল্লীযাপেতব্বং একীভাৰং উপনেতব্বং অৰিভজিতব্বং কত্ৰা পুচ্ছামীতি অত্থো. এসেসেতি এসো সোযেৰ. এসে এসেতিপি পাঠো. এসো এসোযেৰাতি অত্থো. একট্ঠেতি একট্ঠো. সমে সমভাগে তজ্জাতেতি সমো সমভাগো তজ্জাতিকো. ৰচনমত্তেযেৰেত্থ ভেদো. অত্থতো পন কাযোৰ এসোতি পুচ্ছতি. পরৰাদী নানত্তং অপস্সন্তো আমন্তাতি পটিজানাতি. পুগ্গলোতি ৰা জীৰোতি ৰাতি পুচ্ছাযপি এসেৰ নযো. অঞ্ঞো কাযোতি পুট্ঠো পন কাযানুপস্সনায এৰংলদ্ধিকত্তা পটিজানাতি. অঞ্ঞং জীৰন্তি পুট্ঠো পন আহচ্চ ভাসিতং সুত্তং পটিক্খিপিতুং অসক্কোন্তো অৰজানাতি. ততো পরং ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তিআদি উত্তানত্থমেৰ.

৬৮. পরৰাদীপক্খে পন অঞ্ঞো কাযো অঞ্ঞো পুগ্গলোতি পুট্ঠো সকৰাদী ঠপনীযপঞ্হত্তা পটিক্খিপতি, পরৰাদী ছলৰসেন পটিকম্মং করোতি. তম্পি উত্তানত্থমেৰাতি.

পঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. গতিঅনুযোগৰণ্ণনা

৬৯-৭২. ইদানি গতিপরিৰত্তনমুখেন চুতিপটিসন্ধিঅনুযোগো হোতি. তত্থ যস্মা পুগ্গলৰাদী ‘‘স সত্তক্খত্তুপরমং সন্ধাৰিত্ৰান পুগ্গলো’’তিআদীনি (সং. নি. ২.১৩৩; ইতিৰু. ২৪) সুত্তানি নিস্সায পুগ্গলো সন্ধাৰতীতি লদ্ধিং গহেত্ৰা ৰোহরতি, তস্মাস্স তং লদ্ধিং ভিন্দিতুং সন্ধাৰতীতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তত্থ সন্ধাৰতীতি সংসরতি গমনাগমনং করোতি. অত্তনো লদ্ধিৰসেন পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. সো পুগ্গলোতিআদযো অনুযোগোপি সকৰাদিস্স, পটিক্খেপো ইতরস্স. তত্থ সোতি সোযেৰাতি অত্থো. এৰং পন অনুযুত্তো সস্সতদিট্ঠিভযেন পটিক্খিপতি. অঞ্ঞোতি পুট্ঠো উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন. সো চ অঞ্ঞো চাতি পুট্ঠো একচ্চসস্সতদিট্ঠিভযেন. নেৰ সো ন অঞ্ঞোতি পুট্ঠো অমরাৰিক্খেপদিট্ঠিভযেন. পুন চত্তারোপি পঞ্হে একতো পুট্ঠো চতুন্নম্পি দিট্ঠীনং ভযেন পটিক্খিপিত্ৰা পুন যানিস্স সুত্তানি নিস্সায লদ্ধি উপ্পন্না তানি দস্সেন্তো তেন হি পুগ্গলোসন্ধাৰতীতিআদিমাহ.

৭৬. পুন সকৰাদিনা ‘‘য্ৰাযং তৰ লদ্ধিযা সন্ধাৰতি, কিং সো অস্মিঞ্চ পরস্মিঞ্চ লোকে একোযেৰা’’তি অধিপ্পাযেন স্ৰেৰাতি নিযমেত্ৰা পুট্ঠো সস্সতভযা পটিক্খিপিত্ৰা পুন দল়্হং কত্ৰা তথেৰ পুট্ঠো যস্মা সো পুগ্গলোৰ ন অঞ্ঞো ভাৰো, ‘‘সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’’তিআদিসুত্তম্পি (পারা. ১২; দী. নি. ১.২৪৫) অত্থি, তস্মা পটিজানাতি. স্ৰেৰ মনুস্সোতি পুট্ঠো মনুস্সস্সেৰ দেৰত্তাভাৰতো পটিক্খিপতি.

৭৭. পুন পুট্ঠো ‘‘অহং তেন সমযেন সুনেত্তো নাম সত্থা অহোসি’’ন্তিআদিসুত্তৰসেন (অ. নি. ৭.৬৬ অত্থতো সমানং) পটিজানাতি. অথস্স সকৰাদী দেৰমনুস্সুপপত্তীনং নানত্ততো ৰচনং মিচ্ছাতি পকাসেন্তো মনুস্সো হুত্ৰাতিআদিমাহ.

৭৮. তত্থ হেৰং মরণং ন হেহিতীতি এৰং সন্তে মরণং ন ভৰিস্সতীতি অত্থো. ইতো পরং যক্খো পেতোতি অত্তভাৰনানত্তৰসেন অনুযোগনানত্তং ৰেদিতব্বং.

৮২. খত্তিযোতিআদীনি জাতিৰসেন চেৰ অঙ্গৰেকল্লাদিৰসেন চ ৰুত্তানি.

৮৭. পুন ন ৰত্তব্বন্তি পরৰাদিনা পুট্ঠো ইধট্ঠকস্স উপপত্তিৰসেন পরলোকস্স গমনাভাৰতো পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স পুন সোতাপন্নস্স ভৰন্তরেপি সোতাপন্নভাৰাৰিজহনতো দুতিযপটিঞ্ঞাপি তস্সেৰ. হঞ্চীতিআদিৰচনং পরৰাদিস্স.

৮৮. পুন দেৰলোকে উপপন্নস্স মনুস্সত্তাভাৰদস্সনেন অনুযোগো সকৰাদিস্স.

৮৯. ততো পরং অনঞ্ঞো অৰিগতোতি এত্থ অনঞ্ঞোতি সব্বাকারেন একসদিসো. অৰিগতোতি একেনাপি আকারেন অৰিগতোতি অত্থো. ন হেৰন্তি দেৰলোকে উপপন্নস্স মনুস্সভাৰাভাৰতো এৰমাহ.

৯০. পুন দল়্হং কত্ৰা অনুযুত্তো ‘‘স্ৰেৰ পুগ্গলো সন্ধাৰতী’’তি লদ্ধিযা অনুজানাতি. হত্থচ্ছিন্নোতিআদি আকারৰিগমনদস্সনেন অৰিগতো সন্ধাৰতীতি লদ্ধিভিন্দনত্থং ৰুত্তং. তত্থ অল়চ্ছিন্নোতি যস্স অঙ্গুট্ঠকা ছিন্না. কণ্ডরচ্ছিন্নোতি যস্স মহান্হারূ ছিন্না.

৯১. সরূপোতিআদীসু পঠমে পঞ্হে ইমিনা রূপকাযেন সদ্ধিং অগমনং সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযে অন্তরাভৰপুগ্গলং সন্ধায পটিজানাতি. সো হি তস্স লদ্ধিযা সরূপোৰ গন্ত্ৰা মাতুকুচ্ছিং পৰিসতি. অথস্স তং রূপং ভিজ্জতি. তং জীৰন্তি যেন রূপসঙ্খাতেন সরীরেন সদ্ধিং গচ্ছতি, কিমস্স তদেৰ জীৰং তং সরীরন্তি পুচ্ছতি. পরৰাদী ইধ সরীরনিক্খেপা সুত্তৰিরোধা চ পটিক্খিপতি.

সৰেদনোতিআদীসু অসঞ্ঞূপপত্তিং সন্ধায পটিক্খিপতি, তদঞ্ঞং উপপত্তিং সন্ধায পটিজানাতি. তং জীৰন্তি যেন ৰেদনাদিসঙ্খাতেন সরীরেন সদ্ধিং গচ্ছতি. কিমস্স তদেৰ জীৰং তং সরীরন্তি পুচ্ছতি. তং জীৰং তং সরীরং, অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি এতিস্সা হি লদ্ধিযা পঞ্চপি খন্ধা সরীরন্তি অধিপ্পেতা. পরৰাদী সুত্তৰিরোধা পটিক্খিপতি.

৯২. অরূপোতিআদীসু পঠমে পঞ্হে অন্তরাভৰং সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযে অরূপা রূপং উপপজ্জমানং সন্ধায পটিজানাতি. অঞ্ঞং, জীৰন্তি যং রূপসঙ্খাতং সরীরং পহায অরূপো সন্ধাৰতি, কিং তে তং সরীরং অঞ্ঞং, অঞ্ঞং জীৰন্তি পুচ্ছতি. ইতরো সুত্তৰিরোধা পটিক্খিপতি.

অৰেদনোতিআদীসু সঞ্ঞীভৰং সন্ধায পটিক্খিপতি, তদঞ্ঞং উপপত্তিং সন্ধায পটিজানাতি. অঞ্ঞং জীৰন্তি যং ৰেদনাদিসঙ্খাতং সরীরং পহায অৰেদনো অৰিঞ্ঞাণো সন্ধাৰতি, কিং তে তং অঞ্ঞং সরীরং, অঞ্ঞং জীৰন্তি পুচ্ছতি. ইতরো সুত্তৰিরোধা পটিক্খিপতি.

৯৩. রূপং সন্ধাৰতীতিআদীসু যে রূপাদযো খন্ধে উপাদায পুগ্গলং পঞ্ঞপেতি, কিং তে তস্মিং পুগ্গলে সন্ধাৰন্তে তম্পি রূপং সন্ধাৰতীতি পুচ্ছতি. পরৰাদী ‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরত’’ন্তি সত্তস্সেৰ সন্ধাৰনৰচনতো পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো যস্মা রূপাদিধম্মে ৰিনা পুগ্গলো নত্থি, তস্মা তস্মিং সন্ধাৰন্তে তেনপি রূপেন সন্ধাৰিতব্বন্তি সঞ্ঞায পটিজানাতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো.

৯৪. রূপং ন সন্ধাৰতীতিআদীসু যস্মা তে রূপং পুগ্গলো ন হোতি, স্ৰেৰ চ সন্ধাৰতীতি ৰদেসি, তস্মা তং পুচ্ছামি, কিং তে রূপং ন সন্ধাৰতীতি অত্থো. ইতরো পুগ্গলে সন্ধাৰন্তে ন সক্কা তস্স উপাদানভূতেন রূপেন সন্ধাৰিতুন্তি সঞ্ঞায পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো সত্তানঞ্ঞেৰ সন্ধাৰনৰচনতো পটিজানাতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

গাথানং পন অযমত্থো – আযস্মতো মতেন রুক্খং উপাদায ছাযা ৰিয, ইন্ধনং উপাদায অগ্গি ৰিয চ, খন্ধে উপাদায পুগ্গলো; রূপাদীনং সন্ধাৰনে অসতি তেসু খন্ধেসু ভিজ্জমানেসু সো তৰ পুগ্গলো ভিজ্জতি চে, এৰং সন্তে উচ্ছেদা ভৰতি দিট্ঠি, উচ্ছেদদিট্ঠি তে আপজ্জতি. কতরা যা বুদ্ধেন ৰিৰজ্জিতা অকুসলদিট্ঠি. যা পন ‘‘উচ্ছেদৰাদী সমণো গোতমো’’তি পরিযাযভাসিতা, ন তং ৰদামাতি দস্সেতি. অথাপি তেসু খন্ধেসু ভিজ্জমানেসু সো পুগ্গলো ন ভিজ্জতি, এৰং সন্তে সস্সতো পুগ্গলো হোতি. ততো সো নিব্বানেন সমসমো আপজ্জতি. সমসমোতি অতিৰিয সমো, সমেন ৰা সমো, সমভাৰেনেৰ সমো. যথেৰ নিব্বানং নুপ্পজ্জতি ন ভিজ্জতি, এৰং তে পুগ্গলোপি তেন সমসমোতি.

গতিপরিৰত্তনমুখেন চুতিপটিসন্ধানুযোগো নিট্ঠিতো.

অনুযোগৰণ্ণনা.

১২. উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা

৯৫. ইদানি উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগো হোতি. তত্থ পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞাপটিক্খেপো পরৰাদিস্স. সো হি রুক্খং উপাদায ছাযায ৰিয, ইন্ধনং উপাদায অগ্গিস্স ৰিয চ, রূপাদীনি উপাদায পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তিং পঞ্ঞাপনং অৰবোধনং ইচ্ছতি, তস্মা ‘‘রূপং উপাদাযা’’তি পুট্ঠো পটিজানাতি. পুন যথা রুক্খুপাদানা ছাযা রুক্খো ৰিয, ইন্ধনুপাদানো চ অগ্গি ইন্ধনং ৰিয অনিচ্চাদিধম্মো, এৰং তে রূপাদিউপাদানো পুগ্গলো রূপাদযো ৰিয অনিচ্চোতি ইমমত্থং পুট্ঠো অত্তনো লদ্ধিযং ঠত্ৰা পটিক্খিপতি.

৯৭. নীলং রূপং উপাদায নীলোতিআদীসু নীলরূপেন সদ্ধিং পুগ্গলস্স একত্তং, একসরীরে নীলাদীনং বহূনং ৰসেন বহুভাৰঞ্চ অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি.

৯৮. কুসলং ৰেদনন্তি এত্থাপি ৰেদনায সদ্ধিং একত্তং একসন্তানে বহূনং কুসলৰেদনানং ৰসেন বহুভাৰঞ্চ অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি. দুতিযনযে মগ্গকুসলোতিআদিৰচনসব্ভাৰতো ছেকট্ঠং সন্ধায পটিজানাতি. সফলোতিআদীনি পুট্ঠো তথারূপস্স ৰোহারস্স অভাৰতো পটিক্খিপতি.

৯৯. অকুসলপক্খে অছেকট্ঠং সন্ধায পটিজানাতি.

১০০. অব্যাকতপক্খে সস্সতাদিৰসেন অব্যাকতভাৰং সন্ধায পটিজানাতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

১০৪. চক্খুং উপাদাযাতিআদীসু ‘‘চক্খুমা ৰিসমানীৰ…পে… পাপানি পরিৰজ্জযে’’তি(উদা. ৪৩) আদিৰোহারসব্ভাৰতো পটিজানাতি. চক্খুমত্তাদিনিরোধেন পুগ্গলনিরোধং অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি.

১০৭. রূপং উপাদায ৰেদনং উপাদাযাতি এত্থ অঞ্ঞেপি রূপমূলকা দুকতিকচতুক্কা ৰেদিতব্বা. যস্মা পন খন্ধে উপাদায পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তি, তস্মা দ্ৰেপি তযোপি চত্তারোপি পঞ্চপি উপাদায পঞ্ঞত্তিং পটিজানাতি. একসন্তানে পন দ্ৰিন্নং পঞ্চন্নং ৰা অভাৰা পটিক্খিপতি. আযতনাদীসুপি এসেৰ নযো.

১১২. ইদানি যং উপাদায যস্স পঞ্ঞত্তি, যথা তস্স অনিচ্চতায তস্সাপি অনিচ্চতা, ততো চ অঞ্ঞত্তং সিদ্ধং, এৰং তস্স পুগ্গলস্সাপি আপজ্জতীতি দস্সেতুং যথা রুক্খন্তিআদিমাহ. তত্থ উপাদাযাতি পটিচ্চ আগম্ম, ন ৰিনা তন্তি অত্থো. পরৰাদী পন তথা অনিচ্ছন্তো লদ্ধিযং ঠত্ৰা পটিক্খিপতি.

১১৫. নিগল়োতি সঙ্খলিকবন্ধনং. নেগল়িকোতি তেন বন্ধকো যস্স রূপং সো রূপৰাতি যস্মা যস্স রূপং সো রূপৰা হোতি, তস্মা যথা ন নিগল়ো …পে… অঞ্ঞো রূপৰাতি অত্থো.

১১৬. চিত্তে চিত্তেতিআদীসু সরাগাদিচিত্তৰসেন সরাগাদিতং সন্ধায চিত্তানুপস্সনাৰসেন পটিজানাতি. জাযতীতিআদিনা নযেন পুট্ঠো পুগ্গলস্স খণিকভাৰং অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি. ‘‘সো’’তি ৰা ‘‘অঞ্ঞো’’তি ৰা পুট্ঠো সস্সতুচ্ছেদভযেন পটিক্খিপতি. পুন ন ৰত্তব্বং ‘‘কুমারকো’’তি ৰা ‘‘কুমারিকা’’তি ৰা পুট্ঠো লোকৰোহারসমুচ্ছেদভযেন ৰত্তব্বন্তি পটিজানাতি. সেসমেত্থ পাকটমেৰ.

১১৮. ইদানি পরৰাদী অঞ্ঞেনাকারেন লদ্ধিং পতিট্ঠাপেতুকামো ন ৰত্তব্বং পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিমাহ. তত্থ ন ৰত্তব্বন্তি কিং তে ইমিনা এৰং বহুনা উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগেন, ইদং তাৰ ৰদেহি, কিং ন ৰত্তব্বং ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি. ততো সকৰাদিনা আমন্তাতি ৰুত্তে ননু যো পস্সতীতিআদিমাহ. তত্থ যোতি পুগ্গলো. যন্তি রূপং. যেনাতি চক্খুনা. সোতি পুগ্গলো. তন্তি রূপং. তেনাতি চক্খুনা. ইদং ৰুত্তং হোতি – ননু যো যং রূপং যেন চক্খুনা পস্সতি, সো তং রূপং তেন চক্খুনা পস্সন্তো পুগ্গলোতি. সকৰাদী কিঞ্চাপি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৰং গচ্ছন্তং চক্খুমেৰ রূপং পস্সতি, তথা সোতমেৰ সদ্দং সুণাতি…পে… ৰিঞ্ঞাণমেৰ ধম্মং ৰিজানাতি, ‘‘অত্থি অরহতো চক্খু, পস্সতি অরহা চক্খুনা রূপ’’ন্তিআদিসম্মুতিৰসেন পন আমন্তাতি পটিজানাতি.

১২০. ততো ছলৰাদং নিস্সায পরৰাদিনা পুগ্গলস্স ৰত্তব্বতায সাধিতায তমেৰ ৰাদং পরিৰত্তেত্ৰা পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিমাহ. তত্থ যো ন পস্সতীতি অন্ধো অসঞ্ঞসত্তো অরূপং উপপন্নো নিরোধং সমাপন্নো, অনন্ধোপি চ অঞ্ঞত্র দস্সনসমযা ন পস্সতি নাম. সেসৰারেসুপি এসেৰ নযো. সেসং পাল়িৰসেনেৰ অত্থতো ৰেদিতব্বং.

১২২. সুত্তসংসন্দনাযং দিব্বস্স চক্খুনো রূপগোচরত্তা রূপং পস্সতীতি আহ. দুতিযৰারে ‘‘সত্তে পস্সামী’’তিৰচনতো পুগ্গলং পস্সতীতি আহ. ততিযৰারে ‘‘রূপং দিস্ৰা পুগ্গলং ৰিভাৰেতী’’তি লদ্ধিতো উভো পস্সতীতি আহ. যস্মা পন পস্সিতব্বং নাম দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতন্তি চতুব্বিধে রূপসঙ্গহে রূপাযতনমেৰ সঙ্গহিতং, তস্মা সকৰাদী ‘‘রূপং পুগ্গলো, পুগ্গলো রূপং, উভো রূপ’’ন্তি অনুযোগং করোতি. তস্সত্থো পাকটোযেৰাতি.

উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা.

১৩. পুরিসকারানুযোগৰণ্ণনা

১২৩. ইদানি পুরিসকারানুযোগো হোতি. তত্থ কম্মে সতি নিযমতো তস্স কারকেনপি ভৰিতব্বন্তি লদ্ধিযা পুচ্ছা পরৰাদিস্স, তথারূপানং কম্মানং অত্থিতায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. পুন কত্তা কারেতাতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স. তত্থ কত্তাতি তেসং কম্মানং কারকো. কারেতাতি আণত্তিদেসনাদীহি উপাযেহি কারাপকো. ইদানি যস্মা পরৰাদী পুগ্গলং সন্ধায কত্তাতি পুচ্ছতি, ন করণমত্তং, তস্মা পটিক্খেপো সকৰাদিস্স.

১২৪. তস্স কত্তা কারেতাতি এত্থ যদি যং যং উপলব্ভতি, তস্স তস্স কত্তা পুগ্গলো তে উপলব্ভতি, কিং তস্সাপি কারকো চ কারাপকো চ অঞ্ঞো পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অত্থো. পরৰাদী তথা অনিচ্ছন্তো ইস্সরনিম্মানৰাদভযেন পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো যস্মা পুগ্গলং মাতাপিতরো জনেন্তি নামং করোন্তি পোসেন্তি, তস্মাস্স তে কারকা. যে চ পন তং কল্যাণমিত্তা ৰা আচরিযা ৰা তানি তানি ৰিজ্জাট্ঠানসিপ্পাযতনানি সিক্খাপেন্তি, তে কারাপকা নামাতি ইমমত্থং সন্ধায পটিজানাতি. পুরিমকম্মমেৰ তস্স কত্তা চেৰ কারাপেতা চাতি অধিপ্পেতং.

১২৫. তস্স তস্সেৰাতি ইমিনা ইদং পুচ্ছতি – যদি কম্মানং কারকস্স কত্তা তস্সাপি কত্তা তস্সাপি কত্তা অত্থেৰ, এৰং সন্তে পুরিমেন পুরিমেন অৰস্সং পচ্ছা পচ্ছা পুগ্গলো কাতব্বোতি ইমিনাপি তে কম্মানং কারকেন পুগ্গলেন আযতিং অঞ্ঞো পুগ্গলো কাতব্বো, তেনাপি অঞ্ঞোতি নত্থি দুক্খস্স অন্তকিরিযা, নত্থি ৰট্টস্স উপচ্ছেদো, নত্থি অপ্পচ্চযপরিনিব্বানং. পচ্চযাভাৰেন পচ্চযপটিবদ্ধস্স দুক্খস্স অভাৰা যং নিব্বানং ৰুত্তং, নত্থি তে তন্তি. অথ ৰা তস্স তস্সেৰাতি যদি কম্মং কম্মমত্তং ন হোতি, তস্স পন কারকো পুগ্গলো, তস্সাপি কারকো, তস্সাপি কারকোতি এৰং পুগ্গলপরম্পরা অত্থি. এৰং সন্তে যা এসা কম্মৰট্টস্স অপ্পৰত্তিকরণেন দুক্খস্স অন্তকিরিযা ৰুত্তা, সা নত্থীতি অত্থো. পরৰাদী তং অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি. ইতো অপরাসুপি উপলব্ভতি সামঞ্ঞেন কারকপুচ্ছাসু পুগ্গলংযেৰ সন্ধায ‘‘কত্তা কারেতা’’তি ৰুত্তং, ন পচ্চযে. ন হি মহাপথৰীআদীনং পচ্চযা নত্থি.

১৩৫. অঞ্ঞো কল্যাণপাপকানং কম্মানং কত্তাতি পঞ্হো ‘‘সঙ্খারৰন্তং ৰা অত্তান’’ন্তিআদিদিট্ঠিভযা পটিক্খিত্তো.

১৩৬. ৰিপাকো উপলব্ভতীতিআদি ৰিপাকপটিসংৰেদীৰসেন পুগ্গলং দস্সেন্তস্স লদ্ধিভিন্দনত্থং ৰুত্তং. তত্থ ৰিপাকপটিসংৰেদীতি অনুযোগো পরৰাদিস্স, ৰিপাকপৰত্তিতো অঞ্ঞস্স ৰেদকস্স অভাৰা পটিক্খেপো সকৰাদিস্স. পুন পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স.

১৩৮. তস্স পটিসংৰেদীতি তস্স ৰিপাকপটিসংৰেদকস্স পটিসংৰেদী যস্মা পন পটিসংৰেদিতব্বো নাম ৰিপাকো, ন চ পুগ্গলো ৰিপাকো, তস্মা পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. পুন পুট্ঠো যস্মা পুঞ্ঞৰিপাকে ঠিতত্তা ৰিপাকপটিসংৰেদী পুত্তং ৰা পতিং ৰা মাতা ৰা জাযা ৰা পরিচুম্বতি পরিসজ্জতি, তস্মা তথারূপং পটিসংৰেদিতং সন্ধায পটিজানাতি পরৰাদী.

তস্স তস্সেৰাতি যদি ৰিপাকো ৰিপাকমত্তং ন হোতি, তস্স পন পটিসংৰেদী পুগ্গলো, তস্সাপি পটিসংৰেদী তস্সাপি পটিসংৰেদীতি এৰং পুগ্গলপরম্পরা অত্থি. এৰং সন্তে যা এসা ৰিপাকৰট্টস্স অপ্পৰত্তিকরণেন দুক্খস্স অন্তকিরিযা ৰুত্তা, সা নত্থীতি অত্থো. ইতো পরং উপলব্ভতিসামঞ্ঞেন পটিসংৰেদীপুচ্ছাসু হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.

১৪২. অঞ্ঞো কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকপটিসংৰেদীতি পঞ্হো ‘‘ৰেদনৰন্তং ৰা অত্তান’’ন্তিআদিদিট্ঠিভযা পটিক্খিত্তো.

১৪৩. দিব্বং সুখন্তিআদি কল্যাণপাপকানং কম্মানং ৰিপাকং ভাজেত্ৰা দস্সনৰসেন আরদ্ধং. তং সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. সকৰাদিনো চেত্থ পুগ্গলৰসেনেৰ পটিসংৰেদীপটিক্খেপো ৰেদিতব্বো, ন ৰেদযিতৰসেন.

১৪৮. মহাপথৰীআদীনি হি আরম্মণং কত্ৰা ৰেদযিতানং উপ্পত্তি অপ্পটিসিদ্ধা.

১৭০. কত্তা কারেতা ৰিপাকপটিসংৰেদীতিআদি ৰোমিস্সকনযৰসেন আরদ্ধং. তত্থ সো করোতীতি যং ত্ৰং কত্তাতি চ পটিসংৰেদীতি চ ৰদেসি, কিং সোযেৰ করোতি, সো পটিসংৰেদেতি. অযমনুযোগো সকৰাদিস্স, সুত্তৰিরোধভযেন পটিক্খেপো পরৰাদিস্স.

১৭১. পুন পুট্ঠো ‘‘ইধ নন্দতি পেচ্চ নন্দতী’’তিআদিসুত্তৰসেন (ধ. প. ১৮) পটিঞ্ঞা তস্সেৰ. অথস্স ৰচনোকাসং পটিবাহন্তো সকৰাদী সযংকতং সুখদুক্খন্তি আহ.

১৭২. তত্থ অঞ্ঞো করোতীতি কারকৰেদকানং অঞ্ঞত্তপুচ্ছাৰসেন ৰুত্তং. ততো পরৰাদী সুত্তৰিরোধভযেন পটিক্খিপিত্ৰা পুন পুট্ঠো ‘‘মনুস্সভূতো কত্ৰা দেৰভূতো পটিসংৰেদেতী’’তি মঞ্ঞমানো পটিজানাতি. এৰংৰাদিনো পন পরংকতং সুখদুক্খং আপজ্জতীতি তস্স ৰসেন পুট্ঠো পুন পটিক্খিপতি.

১৭৪. সো চ অঞ্ঞো চাতি কারকৰেদকানং একত্তঅঞ্ঞত্তপুচ্ছাৰসেন ৰুত্তং. ততো পরৰাদী সুত্তৰিরোধভযেনেৰ পটিক্খিপিত্ৰা পুন পুট্ঠো পুরিমে দ্ৰেপি নযে একতো কত্ৰা পটিজানাতি. এৰংৰাদিনো পন সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ সুখদুক্খং আপজ্জতীতি তস্স ৰসেন পুট্ঠো পুন পটিক্খিপতি.

১৭৬. নেৰ সো করোতীতি কারকৰেদকানং একত্তঅঞ্ঞত্তপটিক্খেপৰসেন ৰুত্তং. ততো পরৰাদী সুত্তৰিরোধৰসেনেৰ পটিক্খিপিত্ৰা পুন পুট্ঠো যস্মা মনুস্সো দেৰলোকূপপত্তিযা কম্মং কত্ৰা ন মনুস্সভূতোৰ পটিসংৰেদেতি, নাপি যেন কম্মং কতং, ততো অঞ্ঞোৰ পটিসংৰেদেতি, তস্মা কারকতো ৰেদকো নেৰ সো হোতি, ন অঞ্ঞোতি মঞ্ঞমানো পটিজানাতি. লদ্ধিমত্তমেৰেতং? এৰংৰাদিনো পন অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং সুখদুক্খং আপজ্জতীতি তস্স ৰসেন পুট্ঠো পুন পটিক্খিপতি. অপিচ ইমস্মিং ৰোমিস্সকনযে আদিতো পট্ঠায ইমিনাপি নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. যস্মা হি অযং পুগ্গলৰাদী কম্মানং কারকঞ্চেৰ ৰেদকঞ্চ ইচ্ছতি, তস্মাস্স যো কারকো, তেনেৰ ৰা ৰেদকেন ভৰিতব্বং, অঞ্ঞেন ৰা উভোহি ৰা ভৰিতব্বং, উভোহি ৰাপি ন ভৰিতব্বন্তি ইদমাপন্নং হোতি. এৰমাপন্নমেৰ অনুযোগং অনুযুঞ্জন্তো সকৰাদী ‘‘সো করোতী’’তিআদযো চত্তারোপি ৰিকপ্পে আহ. সেসং ৰুত্তপ্পকারমেৰ.

পরিযোসানে পন চত্তারোপি পঞ্হা একতো পুট্ঠা. তত্থ পটিক্খেপো চ পটিজাননা চ সযংকতাদিদোসপ্পত্তি চ পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. ইতো পরং ‘‘কল্যাণপাপকানী’’তি অৰত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযা এৰ ‘‘কম্মং অত্থী’’তিআদিনা ৰিকপ্পেন দস্সিতা. তেসম্পি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো.

পুরিসকারানুযোগৰণ্ণনা.

কল্যাণৰগ্গোতিপি এতস্সেৰ নামং.

১৪. অভিঞ্ঞানুযোগৰণ্ণনা

১৯৩. ইতো পরং অভিঞ্ঞানুযোগাদিৰসেন অরহত্তসাধনা হোতি. তত্থ আমন্তাতি সকৰাদিনা পটিঞ্ঞাতে পরৰাদী ‘‘বহিদ্ধা অনিন্দ্রিযবদ্ধরূপে ইদ্ধিৰিধাদিৰিসেসাধিগমো নত্থি, অজ্ঝত্তং অত্থি, তস্মা ইদ্ধাদিনিব্বত্তকেন পুগ্গলেন ভৰিতব্ব’’ন্তি মঞ্ঞমানো ননু অত্থি কোচি ইদ্ধিং ৰিকুব্বতীতিআদিমাহ. তং সব্বং উত্তানত্থমেৰ.

অভিঞ্ঞানুযোগৰণ্ণনা.

১৫-১৮. ঞাতকানুযোগাদিৰণ্ণনা

১৯৭. ইদানি মাতাতিআদিকো ঞাতকানুযোগো. খত্তিযোতিআদিকো জাতিঅনুযোগো. গহট্ঠো পব্বজিতোতি পটিপত্তিঅনুযোগো. দেৰো মনুস্সোতি উপপত্তিঅনুযোগো. সোতাপন্নোতিআদিকো পটিৰেধানুযোগো, অরিযানুযোগোতিপি ৰুচ্চতি. তে সব্বে উত্তানত্থাযেৰ. ‘‘অরহা হুত্ৰা ন অরহা’’তি পনেত্থ মোঘপঞ্হত্তা ন ৰুত্তং.

২০৬. চত্তারো পুরিসযুগাতিআদি সংঘানুযোগো, সোপি উত্তানত্থোযেৰ.

২০৯. সঙ্খতোতিআদি সচ্চিকট্ঠসভাৰানুযোগো. তত্থ ততিযা কোটীতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তথারূপস্স সচ্চিকট্ঠস্স অভাৰতো পটিক্খেপো পরৰাদিস্স. পুন পুট্ঠো পুগ্গলং সন্ধায পটিঞ্ঞা তস্সেৰ.

২১১. অঞ্ঞো পুগ্গলোতিপঞ্হেপি সঙ্খতেহি খন্ধেহি অঞ্ঞত্তং অনিচ্ছন্তো পটিক্খেপো তস্সেৰ.

২১২. খন্ধা সঙ্খতাতিআদি সঙ্খতাসঙ্খতানি সরূপেন দস্সেত্ৰা অঞ্ঞত্তপুচ্ছনত্থং ৰুত্তং.

২১৩. রূপং সঙ্খতন্তিআদি খন্ধে ৰিভাগতো দস্সেত্ৰা অঞ্ঞত্তপুচ্ছনত্থং ৰুত্তং.

২১৪. পুগ্গলস্স উপ্পাদোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, ‘‘জাতিধম্মা জরাধম্মা, অথো মরণধম্মিনো’’তিআদিসুত্তৰসেন পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. সঙ্খতভাৰং পনস্স সো ন ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি.

২১৫. পুন ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতীতিআদিনা নযেন পুট্ঠো ‘‘দুক্খমেৰ হি সম্ভোতি, দুক্খং তিট্ঠতি ৰেতি চা’’তিআদিৰচনতো (সং. নি. ১.১৭১) পুগ্গলস্স উপ্পাদাদযো নাম ন যুজ্জন্তীতি পটিজানাতি.

২১৬. অত্থত্থম্হীতি অত্থং ৰুচ্চতি নিব্বানং. তত্থ অত্থীতি পুচ্ছতি. তস্স অত্থিতায সস্সতং, নত্থিতায. উচ্ছেদো আপজ্জতি. তদুভযম্পি অনিচ্ছন্তো পচ্ছা পটিক্খিপতি.

ঞাতকানুযোগাদিৰণ্ণনা.

১৯. পটিৰেধানুযোগাদিৰণ্ণনা

২১৭. ভৰং নিস্সায পঞ্হে ভৰন্তি উপপত্তিভৰং.

২১৮. ৰেদনং ৰেদিযমানপঞ্হে ৰেদনং ৰেদিযমানো পরিগ্গহিতৰেদনো যোগাৰচরোৰ পজানাতি, বালপুথুজ্জনো নপ্পজানাতি.

২২৪. কাযানুপস্সনাদিপঞ্হা উত্তানত্থাযেৰ.

২২৬. পারাযনগাথায সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূতি সত্তসুঞ্ঞতৰসেন খন্ধলোকং ওলোকেহীতি অত্থো.

২২৮. পুগ্গলো অৰেক্খতীতি সকৰাদিপুচ্ছা. পরৰাদিস্স হি ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূ’’তি গাথায যো অৰেক্খতি, সো পুগ্গলোতি লদ্ধি, তস্মা নং এৰং পুচ্ছতি. সহ রূপেনাতি রূপকাযেন সদ্ধিং. ততো অনিস্সটো হুত্ৰাতি অত্থো. ইদং পঞ্চৰোকারৰসেন অনুজানিত্ৰা পুন তং জীৰন্তি পুট্ঠো সুত্তৰিরোধভযেন পটিক্খিপতি. ৰিনা রূপেনাতি ইদং চতুৰোকারৰসেন অনুজানিত্ৰা পুন অঞ্ঞং জীৰন্তি পুট্ঠো সুত্তৰিরোধভযেনেৰ পটিক্খিপতি. ‘‘অব্ভন্তরগতো’’তি চ ‘‘বহিদ্ধা নিক্খমিত্ৰা’’তি চ ইদং ‘‘সহ রূপেন ৰিনা রূপেনা’’তি হেট্ঠা ৰুত্তস্স লক্খণৰচনং. তত্থ অব্ভন্তরগতোতি রূপস্স অন্তোগতো, ইতো ৰা এত্তো ৰা অনিক্খমিত্ৰা রূপপরিচ্ছেদৰসেনেৰ ঠিতো হুত্ৰাতি অত্থো. নিক্খমিত্ৰাতি রূপপরিচ্ছেদং অতিক্কমিত্ৰা. রূপং অনিস্সিতো হুত্ৰাতি অত্থো.

২৩১. অনত্তাতি অত্তনা জীৰেন পুগ্গলেন রহিতো. একধম্মেপি পুগ্গলো নত্থীতি অত্থো. এৰং সব্বসুত্তানং আগমট্ঠকথাসু ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইধ পন সন্ধাযভাসিতমত্তমেৰ ৰক্খাম.

২৩৭. ৰুত্তং ভগৰতা সপ্পিকুম্ভোতিআদি ‘‘সব্বাৰ দেসনা যথারুতৰসেনেৰ অত্থতো ন গহেতব্বা’’তি দস্সনত্থং আভতং. যথা হি সুৰণ্ণং গহেত্ৰা কতো সুৰণ্ণৰিকারো কুম্ভো সুৰণ্ণকুম্ভোতি ৰুচ্চতি, ন এৰং সপ্পিং গহেত্ৰা কতো সপ্পিস্স ৰিকারো সপ্পিকুম্ভো নাম অত্থি. যস্মিং পন কুম্ভে সপ্পি পক্খিত্তং, সো সপ্পিকুম্ভো নামাতি অযমেত্থ অত্থো. তেলকুম্ভাদীসুপি এসেৰ নযো. যথা চ নিব্বানং নিচ্চং ধুৰং, ন এৰং ভত্তং ৰা যাগু ৰা অত্থি. কালপরিচ্ছেদং পন অকত্ৰা দিৰসে দিৰসে দস্সামাতি পঞ্ঞত্তৰসেন ‘‘নিচ্চভত্তং ধুৰযাগূ’’তি ৰুচ্চতীতি অযমেত্থ অত্থো.

‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তিআদীসুপি যথা রূপাদযো ধম্মা পচ্চত্তলক্খণসামঞ্ঞলক্খণৰসেন অত্থি, ন এৰং পুগ্গলো. রূপাদীসু পন সতি ‘এৰংনামো’‘এৰংগোত্তো’তি ৰোহারো হোতি. ইতি ইমিনা লোকৰোহারেন লোকসম্মুতিযা লোকনিরুত্তিযা অত্থি পুগ্গলোতি অযমেত্থ অত্থো. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা – ‘‘ইমা খো চিত্ত, লোকসমঞ্ঞা লোকনিরুত্তিযো লোকৰোহারা লোকপঞ্ঞত্তিযো’’তি (দী. নি. ১.৪৪০). রূপাদিধম্মা পন ৰিনাপি লোকসম্মুতিং পচ্চত্তসামঞ্ঞলক্খণৰসেন পঞ্ঞাপনতো অত্থীতি অযমেত্থ অত্থো.

বুদ্ধানং পন দ্ৰে কথা সম্মুতিকথা চ পরমত্থকথা চ. তত্থ সত্তো, পুগ্গলো, দেৰো, ব্রহ্মাতিআদিকা সম্মুতিকথা নাম. অনিচ্চং, দুক্খং, অনত্তা, খন্ধা, ধাতুযো, আযতনানি, সতিপট্ঠানা, সম্মপ্পধানাতিআদিকা পরমত্থকথা নাম.