১৮. অট্ঠারসমৰগ্গো

১. মনুস্সলোককথাৰণ্ণনা

৮০২-৮০৩. ইদানি মনুস্সলোককথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘তথাগতো লোকে, জাতো লোকে সংৰড্ঢো, লোকং অভিভুয্য ৰিহরতি অনুপলিত্তো লোকেনা’’তি (সং. নি. ৩.৯৪) সুত্তং অযোনিসো গহেত্ৰা ‘‘ভগৰা তুসিতভৰনে নিব্বত্তো তত্থেৰ ৰসতি, ন মনুস্সলোকং আগচ্ছতি, নিম্মিতরূপমত্তকং পনেত্থ দস্সেতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি ৰেতুল্লকানংযেৰ, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং পুট্ঠোকাসেন চেৰ সুত্তসাধনেন চ সঞ্ঞাপেতুং ননু অত্থীতিআদিমাহ. লোকে জাতোতি পরৰাদী তুসিতপুরং সন্ধায ৰদতি. সত্থারা পনেতং মনুস্সলোকঞ্ঞেৰ সন্ধায লোকং ৰুত্তং. লোকং অভিভুয্যাতি পরৰাদী মনুস্সলোকং অভিভৰিত্ৰাতি দিট্ঠিযা ৰদতি, সত্থা পন আরম্মণলোকং অভিভৰিত্ৰা ৰিহাসি. অনুপলিত্তো লোকেনাতি পরৰাদী মনুস্সলোকেন অনুপলিত্ততংৰ সন্ধায ৰদতি, সত্থা পন লোকধম্মেসু কিলেসেহি অনুপলিত্তো ৰিহাসি. তস্মা অসাধকমেতন্তি.

মনুস্সলোককথাৰণ্ণনা.

২. ধম্মদেসনাকথাৰণ্ণনা

৮০৪-৮০৬. ইদানি ধম্মদেসনাকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘তুসিতপুরে ঠিতো ভগৰা ধম্মদেসনত্থায অভিনিম্মিতং পেসেসি, তেন চেৰ তস্স চ দেসনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা আযস্মতা আনন্দেন ধম্মো দেসিতো, ন বুদ্ধেন ভগৰতা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি ৰেতুল্লকানঞ্ঞেৰ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি তেন ধম্মো দেসিতো, স্ৰেৰ সত্থা ভৰেয্যা’’তি চোদেতুং অভিনিম্মিতো জিনোতিআদিমাহ. ইতরো তথা অসম্পটিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

ধম্মদেসনাকথাৰণ্ণনা.

৩. করুণাকথাৰণ্ণনা

৮০৭-৮০৮. ইদানি করুণাকথা নাম হোতি. তত্থ পিযাযিতানং ৰত্থূনং ৰিপত্তিযা সরাগানং রাগৰসেন করুণাপতিরূপিকং পৰত্তিং দিস্ৰা ‘‘রাগোৰ করুণা নাম, সো চ ভগৰতো নত্থি, তস্মা নত্থি বুদ্ধস্স ভগৰতো করুণা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তরাপথকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘করুণা নামেসা নিক্কিলেসতায চেৰ সত্তারম্মণতায চ চেতোৰিমুত্তিতায চ একাদসানিসংসতায চ মেত্তাদীহি সমানজাতিকা, তস্মা যদি ভগৰতো করুণা নত্থি, মেত্তাদযোপিস্স ন সিযু’’ন্তি চোদনত্থং নত্থি বুদ্ধস্স ভগৰতো মেত্তাতিআদিমাহ. আকারুণিকোতি পঞ্হে তথারূপং ৰোহারং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

করুণাকথাৰণ্ণনা.

৪. গন্ধজাতকথাৰণ্ণনা

৮০৯. ইদানি গন্ধজাতকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং বুদ্ধে ভগৰতি অযোনিসো পেমৰসেন ‘‘ভগৰতো উচ্চারপস্সাৰো অঞ্ঞে গন্ধজাতে অতিৰিয অধিগণ্হাতি, নত্থি ততো চ সুগন্ধতরং গন্ধজাত’’ন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি একচ্চানং অন্ধকানঞ্চেৰ উত্তরাপথকানঞ্চ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসমেত্থ যথাপাল়িমেৰ নিয্যাতীতি.

গন্ধজাতকথাৰণ্ণনা.

৫. একমগ্গকথাৰণ্ণনা

৮১০-৮১১. ইদানি একমগ্গকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং বুদ্ধে ভগৰতি অযোনিসো পেমৰসেনেৰ ‘‘ভগৰা সোতাপন্নো হুত্ৰা সকদাগামী, সকদাগামী হুত্ৰা অনাগামী, অনাগামী হুত্ৰা অরহত্তং সচ্ছাকাসি, একেনেৰ পন অরিযমগ্গেন চত্তারি ফলানি সচ্ছাকাসী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি তেসঞ্ঞেৰ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং চতূহি ফলেহি সদ্ধিং উপ্পন্নানং চতুন্নং ফস্সাদীনং একতো সমোধানৰসেন চোদেতুং চতুন্নং ফস্সানন্তিআদিমাহ. সোতাপত্তিমগ্গেনাতিআদি ‘‘কতরমগ্গেন সচ্ছিকরোতী’’তি পুচ্ছনত্থং ৰুত্তং. অরহত্তমগ্গেনাতি চ ৰুত্তে তেন সক্কাযদিট্ঠিআদীনং পহানাভাৰৰসেন চোদেতি. ভগৰা সোতাপন্নোতি বুদ্ধভূতস্স সোতাপন্নভাৰো নত্থীতি পটিক্খিপতি. পরতো পঞ্হদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. সেসমেত্থ যথাপাল়িমেৰ নিয্যাতীতি.

একমগ্গকথাৰণ্ণনা.

৬. ঝানসঙ্কন্তিকথাৰণ্ণনা

৮১৩-৮১৬. ইদানি ঝানসঙ্কন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা দুতিযং ঝানং, ততিযং ঝানং, চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি (সং. নি. ৫.৯২৩-৯৩৪) ইমং পটিপাটিদেসনং নিস্সায ‘‘তস্স তস্স ঝানস্স উপচারপ্পৰত্তিং ৰিনাৰ ঝানা ঝানং সঙ্কমতী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি মহিসাসকানঞ্চেৰ একচ্চানঞ্চ অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি তে দুতিযজ্ঝানূপচারং অপ্পত্ৰা উপ্পটিপাটিযা পঠমজ্ঝানা দুতিযজ্ঝানমেৰ সঙ্কমতি, পঠমতো ততিযং, দুতিযতো চতুত্থম্পি সঙ্কমেয্যা’’তি চোদেতুং পঠমা ঝানাতিআদিমাহ. যা পঠমস্সাতিআদি ‘‘যদি পঠমতো অনন্তরং দুতিযং, দুতিযাদীহি ৰা ততিযাদীনি সমাপজ্জতি, একাৰজ্জনেন সমাপজ্জেয্যা’’তি চোদনত্থং ৰুত্তং. কামে আদীনৰতোতি পঠমং কামে আদীনৰতো মনসি করোতো পচ্ছা উপ্পজ্জতি. ঝানক্খণে পনেস নিমিত্তমেৰ মনসি করোতি. তঞ্ঞেৰ পঠমন্তি ‘‘যদি পুরিমজৰনতো পচ্ছিমজৰনং ৰিয অনন্তরং উপ্পজ্জেয্য, ঠপেত্ৰা পুরিমপচ্ছিমভাৰং লক্খণতো তঞ্ঞেৰ তং ভৰেয্যা’’তি চোদেতুং পুচ্ছতি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতিআদীহি পটিপাটিযা ঝানানং দেসিতভাৰং দীপেতি, ন অনন্তরুপ্পত্তিং, তস্মা অসাধকন্তি.

ঝানসঙ্কন্তিকথাৰণ্ণনা.

৭. ঝানন্তরিককথাৰণ্ণনা

৮১৭-৮১৮. ইদানি ঝানন্তরিককথা নাম হোতি. তত্থ যেসং সমযে ‘‘পঞ্চকনযে পঞ্চ ঝানানি ৰিভত্তানি, কেৰলং তযো সমাধী উদ্দিট্ঠা’’তি অৰিতক্কৰিচারমত্তস্স সমাধিনো ওকাসং অজানন্তানং ‘‘পঠমস্স চ দুতিযস্স চ ঝানস্স অন্তরে ঝানন্তরিকা নাম এসা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি সম্মিতিযানঞ্চেৰ একচ্চানঞ্চ অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘ঝানম্পি চেতসিকা ধম্মা, ফস্সাদযোপি, তস্মা যদি ঝানন্তরিকা নাম ভৰেয্য, ফস্সন্তরিকাদীহিপি ভৰিতব্ব’’ন্তি চোদনত্থং অত্থি ফস্সন্তরিকাতিআদিমাহ.

দুতিযস্স চ ঝানস্সাতি ‘‘যদি ঝানন্তরিকা নাম ভৰেয্য, দুতিযততিযাদীনিপি ঝানানেৰ, তেসম্পি অন্তরিকায ভৰিতব্ব’’ন্তি চোদনত্থং ৰুত্তং. সো কেৰলং লদ্ধিযা অভাৰেন পটিক্খিপতি চেৰ পটিজানাতি চ. পঠমস্স চাতি পুট্ঠো লদ্ধিৰসেন পটিজানাতি.

৮১৯. সৰিতক্কো সৰিচারোতিআদি ‘‘তিণ্ণম্পি সমাধীনং সমাধিভাৰে সমানে অৰিতক্কো ৰিচারমত্তোৰ সমাধি ঝানন্তরিকো, ন ইতরোতি কো এত্থ ৰিসেসহেতূ’’তি চোদনত্থং ৰুত্তং.

৮২০-৮২২. দ্ৰিন্নং ঝানানং পটুপ্পন্নানন্তি পঠমদুতিযানি সন্ধায পুচ্ছতি. ইতরো ‘‘তেসং পচ্চুপ্পন্নানংযেৰ অন্তরে অৰিতক্কো ৰিচারমত্তো সমাধি ঝানন্তরিকো নাম হোতী’’তি লদ্ধিযা পটিজানাতি. পঠমং ঝানং নিরুদ্ধন্তি পুট্ঠো তিণ্ণং একক্খণে পৰত্তি ন যুত্তাতি পটিজানাতি. অৰিতক্কো ৰিচারমত্তো সমাধি পঠমং ঝানন্তি চতুক্কনযৰসেন পুচ্ছতি. সকৰাদী তস্মিং নযে তস্স অভাৰা পটিক্খিপতি. ননু তযো সমাধীতি এত্থাযমধিপ্পাযো – যথা তেসু তীসু সমাধীসু দ্ৰে সমাধী ঝানানেৰ, ন ঝানন্তরিকা, এৰং ইতরেনপি ঝানেনেৰ ভৰিতব্বং, ন ঝানন্তরিকাযাতি.

ঝানন্তরিককথাৰণ্ণনা.

৮. সমাপন্নো সদ্দং সুণাতীতিকথাৰণ্ণনা

৮২৩-৮২৫. ইদানি সমাপন্নো সদ্দং সুণাতীতিকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘যস্মা পঠমস্স ঝানস্স সদ্দো কণ্ডকো ৰুত্তো ভগৰতা, যদি চ সমাপন্নো তং ন সুণেয্য, কথং কণ্ডকো সিযা. তস্মা সমাপন্নো সদ্দং, সুণাতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. চক্খুনা রূপং পস্সতীতিআদি ‘‘সমাপন্নস্স তাৰ পঞ্চদ্ৰারপ্পৰত্তং নত্থি, তস্মিং অসতি যদি সো সদ্দং সুণেয্য, রূপম্পি পস্সেয্যা’’তি চোদনত্থং ৰুত্তং. সদ্দো কণ্ডকোতি ৰিক্খেপকরত্তা ৰুত্তং. ওল়ারিকেন হি সদ্দেন সোতে ঘট্টিতে পঠমজ্ঝানতো ৰুট্ঠানং হোতি, তেনেতং ৰুত্তং, তস্মা অসাধকং. দুতিযস্স ঝানস্সাতিআদি ‘‘যথা অঞ্ঞোপি কণ্ডকো অন্তোসমাপত্তিযং নত্থি, এৰং সদ্দস্সৰনম্পী’’তি বোধনত্থং ৰুত্তং, তং সব্বং উত্তানত্থমেৰাতি.

সমাপন্নো সদ্দং সুণাতীতিকথাৰণ্ণনা.

৯. চক্খুনারূপংপস্সতীতিকথাৰণ্ণনা

৮২৬-৮২৭. ইদানি চক্খুনা রূপং পস্সতীতিকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা’’তি ৰচনং নিস্সায ‘‘পসাদচক্খুমেৰ রূপং পস্সতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসঙ্ঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি চক্খুনা রূপং পস্সেয্য, রূপেন রূপং পস্সেয্যাতী’’তি চোদেতুং রূপেন রূপং পস্সতীতি আহ. ইতরো রূপাযতনং সন্ধায পটিক্খিপিত্ৰা পুন পুট্ঠো চক্খুমেৰ সন্ধায পটিজানাতি. পটিৰিজানাতীতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – পস্সতীতি হি মযং পটিজাননং সন্ধায পুচ্ছাম, ন চক্খূপসংহারমত্তং. তস্মা ৰদেহি তাৰ ‘‘কিং তে চক্খুমা রূপেন রূপং পটিৰিজানাতী’’তি. ইতরো পুরিমনযেনেৰ পটিক্খিপতি চেৰ পটিজানাতি চ. অথ নং ‘‘এৰং সন্তে রূপং মনোৰিঞ্ঞাণং আপজ্জতি, তঞ্হি পটিৰিজানাতি নামা’’তি চোদেতুং রূপং মনোৰিঞ্ঞাণন্তি আহ. ইতরো লেসং অলভন্তো পটিক্খিপতেৰ. অত্থি চক্খুস্স আৰট্টনাতিআদি ‘‘যদি চক্খু পটিৰিজাননট্ঠেন পস্সতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰিয তস্সাপি আৰজ্জনায ভৰিতব্ব’’ন্তি চোদেতুং পুচ্ছতি. ইতরো যস্মা ন আৰজ্জনপটিবদ্ধং চক্খু, ন তং আৰজ্জনানন্তরং উপ্পজ্জতি, তস্মা ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি. সোতেন সদ্দন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং পস্সতীতি সসম্ভারকথানযেন ৰুত্তং. যথা হি উসুনা ৰিজ্ঝন্তোপি ‘‘ধনুনা ৰিজ্ঝতী’’তি ৰুচ্চতি, এৰং চক্খুৰিঞ্ঞাণেন পস্সন্তোপি ‘‘চক্খুনা পস্সতী’’তি ৰুত্তো, তস্মা অসাধকমেতং. সেসেসুপি এসেৰ নযোপি.

চক্খুনা রূপং পস্সতীতিকথাৰণ্ণনা.

অট্ঠারসমো ৰগ্গো.