১৩. তেরসমৰগ্গো
১. কপ্পট্ঠকথাৰণ্ণনা
৬৫৪-৬৫৭. ইদানি কপ্পট্ঠকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সঙ্ঘং সমগ্গং ভেত্ৰান, কপ্পং নিরযম্হি পচ্চতী’’তি ‘‘সকলম্পি কপ্পং সঙ্ঘভেদকো নিরযে তিট্ঠতী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি রাজগিরিকানং; তে সন্ধায কপ্পট্ঠোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. বুদ্ধো চ লোকেতি ইদং ৰিনা বুদ্ধুপ্পাদেন সঙ্ঘভেদস্স অভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. কপ্পো চ সণ্ঠাতি সঙ্ঘো চ ভিজ্জতীতিআদি ‘‘যদি সো সকলং কপ্পং তিট্ঠতি, সণ্ঠহনতো পট্ঠায তং কম্মং কত্ৰা তত্থ উপ্পজ্জিত্ৰা তিট্ঠেয্যা’’তি দস্সেতুং ৰুত্তং. অতীতন্তিআদি হেট্ঠা ৰুত্তাধিপ্পাযমেৰ. কপ্পট্ঠো ইদ্ধিমাতি পঞ্হে ভাৰনামযং সন্ধায পটিক্খিপতি, পরসমযে পনস্স জাতিমযং ইদ্ধিং ইচ্ছন্তি, তং সন্ধায পটিজানাতি. ছন্দিদ্ধিপাদোতিআদি ‘‘জাতিমযায ইদ্ধিযা ইদ্ধিমাতি লদ্ধিমত্তমেতং, কিং তেন, যদি পনস্স ইদ্ধি অত্থি, ইমিনা নযেন ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা ভৰেয্যু’’ন্তি চোদনত্থং ৰুত্তং. আপাযিকো নেরযিকোতি সুত্তং যং সো একং কপ্পং অসীতিভাগে কত্ৰা ততো একভাগমত্তং কালং তিট্ঠেয্য, তং আযুকপ্পং সন্ধায ৰুত্তং, তস্মা অসাধকন্তি.
কপ্পট্ঠকথাৰণ্ণনা.
২. কুসলপটিলাভকথাৰণ্ণনা
৬৫৮-৬৫৯. ইদানি কুসলপটিলাভকথা নাম হোতি. তত্থ কপ্পট্ঠো সকসমযে কামাৰচরকুসলমেৰ পটিলভতি. যেন পন তং উপপত্তিং পটিবাহেয্য, তং মহগ্গতং লোকুত্তরং ৰা ন পটিলভতি. যেসং পন ইমং ৰিভাগং অকত্ৰা অৰিসেসেনেৰ ‘‘সো কুসলচিত্তং ন পটিলভতী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তরাপথকানং; তেসং ৰিভাগদস্সনেন তং লদ্ধিং ভিন্দিতুং পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
কুসলপটিলাভকথাৰণ্ণনা.
৩. অনন্তরাপযুত্তকথাৰণ্ণনা
৬৬০-৬৬২. ইদানি অনন্তরাপযুত্তকথা নাম হোতি. তত্থ অনন্তরাপযুত্তো নাম যেন খন্ধভেদতো অনন্তরা ৰিপাকদাযকং মাতুঘাতাদি আনন্তরিযকম্মং আণত্তং. তত্থ যস্স নিযতায আণত্তিযা আণত্তো তং কম্মং করিস্সতি, সো অত্থসাধিকায চেতনায উপ্পাদিতত্তা মিচ্ছত্তনিযতো হোতি, অভব্বো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিতুং. যস্স অনিযতায আণত্তিযা আণত্তো তং কম্মং করিস্সতি, সো অত্থসাধিকায চেতনায অনুপ্পাদিতত্তা ন মিচ্ছত্তনিযতো, ভব্বো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিতুন্তি ইদং সকসমযে সন্নিট্ঠানং. যেসং পন ‘‘অনিযতাযপি আণত্তিযা অভব্বোযেৰ সম্মত্তনিযামং ওক্কমিতু’’ন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তরাপথকানং; তেসং তং লদ্ধিং ভিন্দিতুং সকৰাদী পুব্বপক্খং দত্ৰা অনন্তরাপযুত্তোতি পরৰাদিনা অত্তানং পুচ্ছাপেতি. তেনেত্থ পঠমপুচ্ছা পরৰাদিস্স, অত্থসাধিকচেতনায অভাৰং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. ততো পরৰাদী মাতুঘাতাদিকম্মস্স আণত্তত্তাৰ ‘‘সো মিচ্ছত্তনিযতো’’তি মঞ্ঞতি. তস্মা মিচ্ছত্তনিযামঞ্চাতি পঞ্হং পুচ্ছতি. সকৰাদী পন একস্স পুগ্গলস্স দ্ৰিন্নং নিযামানং অনোক্কন্তিমত্তমেৰ সন্ধায ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি.
ননু তং কম্মন্তি মাতুঘাতাদিকম্মং. তত্থ অনিযতাণত্তিং সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. অনিযতম্পি হি আণত্তিং পযোজেত্ৰা ঠিতস্স ‘‘অননুচ্ছৰিকং মযা কত’’ন্তি কুক্কুচ্চং উপ্পজ্জতেৰ, ৰিপ্পটিসারো জাযতেৰ. হঞ্চীতিআদি কুক্কুচ্চুপ্পত্তিমত্তং গহেত্ৰা পরৰাদিনা লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং ৰুত্তং.
৬৬১. ইদানি যস্স অনিযতাণত্তিকস্সাপি অনন্তরাপযুত্তস্স পরৰাদিনা সম্মত্তনিযামোক্কমনং পটিসিদ্ধং, তমেৰ পুগ্গলং গহেত্ৰা অনন্তরাপযুত্তো পুগ্গলো অভব্বোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, অত্তনো লদ্ধিৰসেন পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং সকৰাদী ‘‘অভব্বো নাম মাতুঘাতাদিকম্মানং কারকো, কিং তে তেন তানি কম্মানি কতানী’’তি চোদেতুং মাতা জীৰিতা ৰোরোপিতাতিআদিমাহ. ইতরো তেসং ৰত্থূনং অরোগতায তথারূপং কিরিযং অপস্সন্তো ‘‘ন হেৰ’’ন্তি পটিক্খিপতি.
তং কম্মং পটিসংহরিত্ৰাতি অনিযতাণত্তিকম্মং সন্ধায ৰুত্তং. তঞ্হি ‘‘মা খো মযা আণত্তং আকাসী’’তি আণত্তং নিৰারেন্তেন পটিসংহটং নাম হোতি. পটিসংহটত্তাযেৰ চেত্থ কুক্কুচ্চং পটিৰিনোদিতং, ৰিপ্পটিসারো পটিৰিনীতো নাম হোতি. এৰং সন্তেপি পনেত্থ পুরিমাণত্তিযাযেৰ নিযতভাৰং মঞ্ঞমানো পরৰাদী ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি. অথ নং সকৰাদী তস্স কম্মস্স পটিসংহটভাৰং সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা অত্তনো লদ্ধিং পতিট্ঠাপেত্ৰা হঞ্চীতিআদিমাহ.
৬৬২. পুন অনন্তরাপযুত্তোতি পরিযোসানপঞ্হে পঠমপঞ্হে ৰিয পুচ্ছা পরৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. ননু তং কম্মন্তি অনুযোগো পরৰাদিস্স, পটিসংহটকালতো পুব্বে পযুত্তকালং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. পযুত্তপুব্বতামত্তং গহেত্ৰা অনিযতাণত্তিৰসেন হঞ্চীতি লদ্ধিপতিট্ঠাপনং পরৰাদিস্স. অযং পন লদ্ধি অযোনিসো পতিট্ঠিতত্তা অপ্পতিট্ঠিতাৰ হোতীতি.
অনন্তরাপযুত্তকথাৰণ্ণনা.
৪. নিযতস্স নিযামকথাৰণ্ণনা
৬৬৩-৬৬৪. ইদানি নিযতস্স নিযামকথা নাম হোতি. তত্থ দুৰিধো নিযামো – মিচ্ছত্তনিযামো চ আনন্তরিযকম্মং, সম্মত্তনিযামো চ অরিযমগ্গো. ইমে দ্ৰে নিযামে ঠপেত্ৰা অঞ্ঞো নিযামো নাম নত্থি. সব্বেপি হি সেসা তেভূমকধম্মা অনিযতা নাম. তেহি সমন্নাগতোপি অনিযতোযেৰ. বুদ্ধেহি পন অত্তনো ঞাণবলেন ‘‘অযং সত্তো অনাগতে বোধিং পাপুণিস্সতী’’তি ব্যাকতো বোধিসত্তো পুঞ্ঞুস্সদত্তা নিযতোতি ৰুচ্চতি. ইতি ইমং ৰোহারমত্তং গহেত্ৰা ‘‘পচ্ছিমভৰিকো বোধিসত্তো তায জাতিযা ভব্বো ধম্মং অভিসমেতু’’ন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘নিযতো নিযামং ওক্কমতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযাপরসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. মিচ্ছত্তনিযতোতিআদি অঞ্ঞেন নিযামেন নিযতস্স অঞ্ঞনিযামাভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. পুব্বে মগ্গং ভাৰেত্ৰাতিআদি নিযামপ্পভেদদস্সনত্থং ৰুত্তং. সতিপট্ঠানন্তিআদি একস্মিম্পি নিযামে ধম্মপ্পভেদদস্সনত্থং ৰুত্তং. ভব্বো বোধিসত্তোতি ৰচনং কেৰলং বোধিসত্তস্স ভব্বতং দীপেতি, ন নিযতস্স নিযামোক্কমনং, তস্মা অসাধকং. সো হি পুব্বে একেনপি নিযতধম্মেন অনিযতো বোধিমূলে সচ্চদস্সনেন নিযামং ওক্কন্তোতি.
নিযতস্স নিযামকথাৰণ্ণনা.
৫. নিৰুতকথাৰণ্ণনা
৬৬৫-৬৬৭. ইদানি নিৰুতকথা নাম হোতি. তত্থ সুদ্ধস্স সুদ্ধকিচ্চাভাৰতো নীৰরণেহি নিৰুতো ওফুটো পরিযোনদ্ধো চ নীৰরণং জহতীতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তরাপথকানং; তে সন্ধায নিৰুতোতিপুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. রত্তো রাগন্তিআদি নিৰুতস্স নীৰরণজহনে দোসদস্সনত্থং ৰুত্তং. পরিসুদ্ধে পরিযোদাতেতিআদি ৰিক্খম্ভনৰিসুদ্ধিযা ৰিসুদ্ধস্স সমুচ্ছেদৰিসুদ্ধিদস্সনত্থং ৰুত্তং. তস্স এৰং জানতোতিআদি জানতো পস্সতো আসৰক্খযং দীপেতি, ন নিৰুতস্স নীৰরণজহনং, তস্মা অসাধকন্তি.
নিৰুতকথাৰণ্ণনা.
৬. সম্মুখীভূতকথাৰণ্ণনা
৬৬৮-৬৭০. ইদানি সম্মুখীভূতকথা নাম হোতি. তত্থ সম্মুখীভূতোতি সংযোজনানং সম্মুখীভাৰং তেহি সমঙ্গীভাৰং উপগতো. সেসমেত্থ নিৰুতকথাসদিসমেৰাতি.
সম্মুখীভূতকথাৰণ্ণনা.
৭. সমাপন্নো অস্সাদেতীতিকথাৰণ্ণনা
৬৭১-৬৭৩. ইদানি সমাপন্নো অস্সাদেতীতিকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, সো তদস্সাদেতী’’তিআদিৰচনং (অ. নি. ৪.১২৩) নিস্সায ‘‘সমাপন্নো অস্সাদেতি, সা চস্স ঝাননিকন্তি ঝানারম্মণা হোতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং, তে সন্ধায সমাপন্নোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. তং ঝানং তস্স ঝানস্স আরম্মণন্তি পঞ্হেসু তস্সেৰ তদারম্মণতং অপস্সন্তো সুত্তৰিরোধভযেন পটিক্খিপতি, ‘‘তদস্সাদেতী’’তিৰচনমত্তেন পটিজানাতি. সো তদস্সাদেতীতি সুত্তং ঝানলাভিনো ঝানা ৰুট্ঠায ঝানস্সাদং সাধেতি, ন অন্তোসমাপত্তিযংযেৰ ঝাননিকন্তিযা ঝানারম্মণতং, তস্মা অসাধকন্তি.
সমাপন্নো অস্সাদেতীতিকথাৰণ্ণনা.
৮. অসাতরাগকথাৰণ্ণনা
৬৭৪. ইদানি অসাতরাগকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘যংকিঞ্চি ৰেদনং ৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সো তং ৰেদনং অভিনন্দতি অভিৰদতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৯) সুত্তে দিট্ঠাভিনন্দনৰসেন ৰুত্তং. ‘‘অভিনন্দতী’’তিৰচনং নিস্সায ‘‘দুক্খৰেদনাযপি রাগস্সাদৰসেন অভিনন্দনা হোতি. তস্মা অত্থি অসাতরাগো’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তরাপথকানং; তে সন্ধায অত্থি অসাতরাগোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তত্থ অসাতরাগোতি অসাতে দুক্খৰেদযিতে ‘‘অহো ৰত মে এতদেৰ ভৰেয্যা’’তি রজ্জনা. আমন্তাতি লদ্ধিৰসেন পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ.
৬৭৫. সো তং ৰেদনং অভিনন্দতীতি সুত্তে পন ৰিনিৰট্টেত্ৰা দুক্খৰেদনমেৰ আরব্ভ রাগুপ্পত্তি নাম নত্থি, সমূহগ্গহণেন পন ৰেদযিতলক্খণং ধম্মং দুক্খৰেদনমেৰ ৰা অত্ততো সমনুপস্সন্তো দিট্ঠিমঞ্ঞনাসঙ্খাতায দিট্ঠাভিনন্দনায ৰেদনং অভিনন্দতি, দুক্খায ৰেদনায ৰিপরিণামং অভিনন্দতি, দুক্খায ৰেদনায অভিভূতো তস্সা পটিপক্খং কামসুখং পত্থযন্তোপি দুক্খৰেদনং অভিনন্দতি নাম. এৰং দুক্খৰেদনায অভিনন্দনা হোতীতি অধিপ্পাযো. তস্মা অসাধকমেতং অসাতরাগস্সাতি.
অসাতরাগকথাৰণ্ণনা.
৯. ধম্মতণ্হাঅব্যাকতাতিকথাৰণ্ণনা
৬৭৬-৬৮০. ইদানি ধম্মতণ্হা অব্যাকতাতিকথা নাম হোতি. তত্থ রূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হাতি ইমাসু ছসু তণ্হাসু যস্মা সব্বপচ্ছিমা তণ্হা ধম্মতণ্হাতি ৰুত্তা, তস্মা সা অব্যাকতাতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসপঞ্হানং পাল়িযা অত্থো নিয্যাতি. কামতণ্হাতিআদীহি তীহি কোট্ঠাসেহি ছপি তণ্হা সঙ্খিপিত্ৰা দস্সিতা. রূপাদীসু হি ছসু আরম্মণেসু কামস্সাদৰসেন পৰত্তা তণ্হা কামতণ্হা. ‘‘ভৰিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’’তি সস্সতদিট্ঠিসহগতা তণ্হা ভৰতণ্হা. ‘‘ন ভৰিস্সতী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতা তণ্হা ৰিভৰতণ্হাতি. ননু সা ধম্মতণ্হাতি পদং তণ্হায ধম্মারম্মণং আরব্ভ পৰত্তিং দীপেতি, ন অব্যাকতভাৰং তস্মা অসাধকন্তি.
ধম্মতণ্হা অব্যাকতাতিকথাৰণ্ণনা.
১০. ধম্মতণ্হানদুক্খসমুদযোতিকথাৰণ্ণনা
৬৮১-৬৮৫. ইদানি ধম্মতণ্হা নদুক্খসমুদযোতিকথা নাম হোতি. তত্রাপি যস্মা সা ধম্মতণ্হাতি ৰুত্তা, তস্মা ন দুক্খসমুদযোতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানংযেৰ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসং পুরিমকথাসদিসমেৰাতি.
ধম্মতণ্হা নদুক্খসমুদযোতিকথাৰণ্ণনা.
তেরসমো ৰগ্গো.