১১. একাদসমৰগ্গো

১-৩. তিস্সোপি অনুসযকথাৰণ্ণনা

৬০৫-৬১৩. ইদানি অনুসযা অব্যাকতা, অহেতুকা, চিত্তৰিপ্পযুত্তাতি তিস্সোপি অনুসযকথা নাম হোন্তি. তত্থ যস্মা পুথুজ্জনো কুসলাব্যাকতে চিত্তে ৰত্তমানে ‘‘সানুসযো’’তি ৰত্তব্বো, যো চস্স তস্মিং খণে হেতু, ন তেন হেতুনা অনুসযা সহেতুকা, ন তেন চিত্তেন সম্পযুত্তা, তস্মা ‘‘তে অব্যাকতা, অহেতুকা, চিত্তৰিপ্পযুত্তা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানঞ্চেৰ সম্মিতিযানঞ্চ; তে সন্ধায তীসুপি কথাসু পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা সক্কা পাল়িমগ্গেনেৰ জানিতুন্তি, তস্মা ন ৰিত্থারিতন্তি.

তিস্সোপি অনুসযকথাৰণ্ণনা.

৪. ঞাণকথাৰণ্ণনা

৬১৪-৬১৫. ইদানি ঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ মগ্গঞাণেন অঞ্ঞাণে ৰিগতেপি পুন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰসেন ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তে ৰত্তমানে যস্মা তং মগ্গচিত্তং ন পৰত্ততি, তস্মা ‘‘ন ৰত্তব্বং ঞাণী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি অঞ্ঞাণে ৰিগতে ‘ঞাণী’তি পঞ্ঞত্তি ন সিযা, রাগাদীসু ৰিগতেসু ৰীতরাগাদিপঞ্ঞত্তিপি ন সিযাতি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযং অকোৰিদোসী’’তি চোদেতুং রাগে ৰিগতেতিআদিমাহ. ইতরো তেসু ৰিগতেসু সরাগাদিভাৰে যুত্তিং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. পরিযোসানে যস্মা ঞাণপটিলাভেন সো ঞাণীতি ৰত্তব্বতং অরহতি, তস্মা ন হেৰন্তি পটিক্খেপো সকৰাদিস্সাতি.

ঞাণকথাৰণ্ণনা.

৫. ঞাণং চিত্তৰিপ্পযুত্তন্তিকথাৰণ্ণনা

৬১৬-৬১৭. ইদানি ঞাণং চিত্তৰিপ্পযুত্তন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যস্মা অরহা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিসমঙ্গী পটিলদ্ধং মগ্গঞাণং সন্ধায ‘‘ঞাণী’’তি ৰুচ্চতি, ন চস্স তং তেন চিত্তেন সম্পযুত্তং, তস্মা ‘‘ঞাণং চিত্তৰিপ্পযুত্ত’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি তে ঞাণং চিত্তৰিপ্পযুত্তং চিত্তৰিপ্পযুত্তেসু রূপাদীসু অঞ্ঞতরং সিযা’’তি চোদেতুং রূপন্তিআদিমাহ. ইতরো পটিক্খিপতি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. পরিযোসানে পন পঞ্ঞৰাতি পুট্ঠো পটিলাভৰসেন তং পৰত্তিং ইচ্ছতি, তস্মা পটিজানাতীতি.

ঞাণং চিত্তৰিপ্পযুত্তন্তিকথাৰণ্ণনা.

৬. ইদং দুক্খন্তিকথাৰণ্ণনা

৬১৮-৮২০. ইদানি ইদং দুক্খন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘লোকুত্তরমগ্গক্খণে যোগাৰচরো ইদং দুক্খন্তি ৰাচং ভাসতি, এৰমস্স ইদং দুক্খন্তি ৰাচং ভাসতো চ ইদং দুক্খন্তি ঞাণং পৰত্ততী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, মগ্গক্খণে তথা ৰাচাভাসনং ঞাণপ্পৰত্তিঞ্চ সন্ধায পটিঞ্ঞা ইতরস্স. যস্মা পন সো সেসসচ্চপটিসংযুত্তং ৰাচং পুথুজ্জনোৰ ভাসতি, ন চ তস্স তথা ঞাণপ্পৰত্তীতি ইচ্ছতি, তস্মা সমুদযাদিপঞ্হেসু পটিক্খিপতি. রূপং অনিচ্চন্তিআদি দুক্খপরিযাযদস্সনৰসেন ৰুত্তং. ইতরো পন সকসমযে তাদিসং ৰোহারং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. ইতি চ দন্তি চাতিআদি যদি তস্স দুক্খে ঞাণং পৰত্ততি, ই-কার দং-কার দু-কার খ-কারেসু পটিপাটিযা চতূহি ঞাণেহি পৰত্তিতব্বন্তি দস্সেতুং ৰুত্তং. ইতরো পন তথা ন ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি.

ইদং দুক্খন্তিকথাৰণ্ণনা.

৭. ইদ্ধিবলকথাৰণ্ণনা

৬২১-৬২৪. ইদানি ইদ্ধিবলকথা নাম হোতি. তত্থ ইদ্ধিপাদভাৰনানিসংসস্স অত্থং অযোনিসো গহেত্ৰা ‘‘ইদ্ধিবলেন সমন্নাগতো কপ্পং তিট্ঠেয্যা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং; তে সন্ধায ইদ্ধিবলেন সমন্নাগতো কপ্পং তিট্ঠেয্যাতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তত্থ কপ্পো নাম মহাকপ্পো, কপ্পেকদেসো, আযুকপ্পোতি তিৰিধো. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানী’’তি (অ. নি. ৪.১৫৬) এত্থ হি মহাকপ্পোৰ কপ্পোতি ৰুত্তো. ‘‘ব্রহ্মকাযিকানং দেৰানং কপ্পো আযুপ্পমাণ’’ন্তি (অ. নি. ৪.১২৩) এত্থ কপ্পেকদেসা. ‘‘কপ্পং নিরযম্হি পচ্চতি, কপ্পং সগ্গম্হি মোদতী’’তি (চূল়ৰ. ৩৫৪) এত্থ আযুকপ্পো. আযুকপ্পনং আযুৰিধানং কম্মস্স ৰিপাকৰসেন ৰা ৰস্সগণনায ৰা আযুপরিচ্ছেদোতি অত্থো. তেসু মহাকপ্পং সন্ধায পুচ্ছতি, ইতরো পটিজানাতি.

অথ নং সকৰাদী ‘‘সচে তে ইদ্ধিবলেন সমন্নাগতো, ‘যো চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং অপ্পং ৰা ভিয্যো’তি (সং. নি. ২.১৪৩) এৰং পরিচ্ছিন্না আযুকপ্পা উদ্ধং মহাকপ্পং ৰা মহাকপ্পেকদেসং ৰা জীৰেয্য ইদ্ধিমযিকেনস্স আযুনা ভৰিতব্ব’’ন্তি চোদেতুং ইদ্ধিমযিকো সো আযূতিআদিমাহ. ইতরো ‘‘জীৰিতিন্দ্রিযং নাম ইদ্ধিমযিকং নত্থি, কম্মসমুট্ঠানমেৰা’’তি ৰুত্তত্তা পটিক্খিপতি. কো পনেত্থ ইদ্ধিমতো ৰিসেসো, ননু অনিদ্ধিমাপি আযুকপ্পং তিট্ঠেয্যাতি? অযং ৰিসেসো – ইদ্ধিমা হি যাৰতাযুকং জীৰিতপ্পৰত্তিযা অন্তরাযকরে ধম্মে ইদ্ধিবলেন পটিবাহিত্ৰা অন্তরা অকালমরণং নিৰারেতুং সক্কোতি, অনিদ্ধিমতো এতং বলং নত্থি. অযমেতেসং ৰিসেসো.

অতীতং অনাগতন্তি ইদং অৰিসেসেন কপ্পং তিট্ঠেয্যাতি পটিঞ্ঞাতত্তা চোদেতি. দ্ৰে কপ্পেতিআদি ‘‘যদি ইদ্ধিমা জীৰিতপরিচ্ছেদং অতিক্কমিতুং সক্কোতি, ন কেৰলং একং অনেকেপি কপ্পে তিট্ঠেয্যা’’তি চোদনত্থং ৰুত্তং. উপ্পন্নো ফস্সোতিআদি ন সব্বং ইদ্ধিযা লব্ভতি, ইদ্ধিযা অৰিসযোপি অত্থীতি দস্সেতুং ৰুত্তং. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

ইদ্ধিবলকথাৰণ্ণনা.

৮. সমাধিকথাৰণ্ণনা

৬২৫-৬২৬. ইদানি সমাধিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং একচিত্তক্খণে উপ্পন্নাপি একগ্গতা সমাধানট্ঠেন সমাধীতি অগ্গহেত্ৰা ‘‘সত্ত রত্তিন্দিৰানি একন্তসুখপটিসংৰেদী ৰিহরিতু’’ন্তিআদিৰচনং (ম. নি. ১.১৮০) নিস্সায ‘‘চিত্তসন্ততি সমাধী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি সব্বত্থিৰাদানঞ্চেৰ উত্তরাপথকানঞ্চ; তে সন্ধায চিত্তসন্ততীতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি চিত্তসন্ততি সমাধি, চিত্তসন্ততি নাম অতীতাপি অত্থি, অনাগতাপি অত্থি. ন হি একং পচ্চুপ্পন্নচিত্তমেৰ চিত্তসন্ততি নাম হোতি, কিং তে সব্বাপি সা সমাধী’’তি চোদেতুং অতীতাতিআদিমাহ, ইতরো তথা অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি.

ননু অতীতং নিরুদ্ধন্তিআদি ‘‘চিত্তসন্ততিযং পচ্চুপ্পন্নমেৰ চিত্তং কিচ্চকরং, অতীতানাগতং নিরুদ্ধত্তা অনুপ্পন্নত্তা চ নত্থি, কথং তং সমাধি নাম হোতী’’তি দস্সেতুং ৰুত্তং. একচিত্তক্খণিকোতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স. ততো যা সকসমযে ‘‘সমাধিং, ভিক্খৰে, ভাৰেথা’’তিআদীসু পচ্চুপ্পন্নকুসলচিত্তসম্পযুত্তা একগ্গতা সমাধীতি ৰুত্তা, তং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. চক্খুৰিঞ্ঞাণসমঙ্গীতিআদি ‘‘একচিত্তক্খণিকো’’তি ৰচনমত্তং গহেত্ৰা ছলেন ৰুত্তং, তেনেৰ সকৰাদিনা পটিক্খিত্তং. ননু ৰুত্তং ভগৰতাতি সুত্তং পুরিমপচ্ছিমৰসেন পৰত্তমানস্স সমাধিস্স অব্বোকিণ্ণতং সাধেতি, ন সন্ততিযা সমাধিভাৰং, তস্মা অসাধকন্তি.

সমাধিকথাৰণ্ণনা.

৯. ধম্মট্ঠিততাকথাৰণ্ণনা

৬২৭. ইদানি ধম্মট্ঠিততাকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তি ৰচনং নিস্সায ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদসঙ্খাতা ধম্মট্ঠিততা নাম একা অত্থি, সা চ পরিনিপ্ফন্না’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি পরিনিপ্ফন্নানং অৰিজ্জাদীনং অঞ্ঞা ধম্মট্ঠিততা নাম পরিনিপ্ফন্না অত্থি, তাযপি চ তে ধম্মট্ঠিততায অঞ্ঞা ঠিততা পরিনিপ্ফন্না আপজ্জতী’’তি চোদেতুং তায ঠিততাতিআদিমাহ. পরৰাদী এৰরূপায লদ্ধিযা অভাৰেন পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো অনন্তরপচ্চযতঞ্চেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতঞ্চ সন্ধায পটিজানাতি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৰাতি.

ধম্মট্ঠিততাকথাৰণ্ণনা.

১০. অনিচ্চতাকথাৰণ্ণনা

৬২৮. ইদানি অনিচ্চতাকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘অনিচ্চানং রূপাদীনং অনিচ্চতাপি রূপাদযো ৰিয পরিনিপ্ফন্না’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি তে রূপাদযো ৰিয অনিচ্চতা পরিনিপ্ফন্না, তস্সাপি অঞ্ঞায পরিনিপ্ফন্নায অনিচ্চতায ভৰিতব্ব’’ন্তি চোদেতুং তায অনিচ্চতাযাতিআদিমাহ. ইতরো দ্ৰিন্নং অনিচ্চতায একতো অভাৰেন পটিক্খিপিত্ৰা পুন যস্মা সা অনিচ্চতা নিচ্চা ন হোতি, তেনেৰ অনিচ্চেন সদ্ধিং অন্তরধাযতি, তস্মা পটিজানাতি. অথস্স সকৰাদী লেসোকাসং অদত্ৰা যা তেন দুতিযা অনিচ্চতা পটিঞ্ঞাতা, তাযপি ততো পরাযপীতি পরম্পরৰসেন অনুপচ্ছেদদোসং আরোপেন্তো তায তাযেৰাতিআদিমাহ. জরা পরিনিপ্ফন্নাতিআদি যস্মা উপ্পন্নস্স জরামরণতো অঞ্ঞা অনিচ্চতা নাম নত্থি, তস্মা অনিচ্চতাৰিভাগানুযুঞ্জনৰসেন ৰুত্তং. তত্রাপি পরৰাদিনো পুরিমনযেনেৰ পটিঞ্ঞা চ পটিক্খেপো চ ৰেদিতব্বো.

৬২৯. রূপং পরিনিপ্ফন্নন্তিআদি যেসং সা অনিচ্চতা, তেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থং ৰুত্তং. তত্থ ‘‘যথা পরিনিপ্ফন্নানং রূপাদীনং অনিচ্চতাজরামরণানি অত্থি, এৰং পরিনিপ্ফন্নানং অনিচ্চতাদীনং তানি নত্থী’’তি মঞ্ঞমানো একন্তেন পটিক্খিপতিযেৰাতি.

অনিচ্চতাকথাৰণ্ণনা.

একাদসমো ৰগ্গো.