৩. পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গকথাৰণ্ণনা

৫৭৬. ইদানি পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তি সুত্তং নিস্সায ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৰনা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘সচে তস্স মগ্গভাৰনা অত্থি, পঞ্চৰিঞ্ঞাণগতিকেন ৰা মগ্গেন, মগ্গগতিকেহি ৰা পঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি ভৰিতব্বং, ন চ তানি মগ্গগতিকানি অনিব্বানারম্মণত্তা অলোকুত্তরত্তা চ, ন মগ্গো পঞ্চৰিঞ্ঞাণগতিকো তেসং লক্খণেন অসঙ্গহিতত্তা’’তি চোদেতুং ননু পঞ্চৰিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৰত্থুকাতিআদিমাহ. তত্রাযং অধিপ্পাযো – যদি পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গভাৰনা সিযা, যেন মনোৰিঞ্ঞাণেন মগ্গো সম্পযুত্তো, তম্পি পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স সিযা. এৰং সন্তে যদিদং ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৰত্থুকা’’তিআদি লক্খণং ৰুত্তং, তং এৰং অৰত্ৰা ‘‘ছ ৰিঞ্ঞাণা’’তি ৰত্তব্বং সিযা. তথা পন অৰত্ৰা ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণা’’ত্ৰেৰ ৰুত্তং, তস্মা ন ৰতব্বং ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৰনা’’তি. যস্মা চেত্থ অযমেৰ অধিপ্পাযো, তস্মা সকৰাদী তং লক্খণং পরৰাদিং সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৰনাতি আহ.

অপরো নযো – পঞ্চৰিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৰত্থুকা, মগ্গো অৰত্থুকোপি হোতি. তে চ উপ্পন্নারম্মণা, মগ্গো নৰত্তব্বারম্মণো. তে পুরেজাতৰত্থুকাৰ মগ্গো অৰত্থুকোপি. তে পুরেজাতারম্মণা, মগ্গো অপুরেজাতারম্মণো. তে অজ্ঝত্তিকৰত্থুকাৰ মগ্গো অৰত্থুকোপি হোতি. তে চ রূপাদিৰসেন বাহিরারম্মণা, মগ্গো নিব্বানারম্মণো. তে অনিরুদ্ধং ৰত্থুং নিস্সযং কত্ৰা পৰত্তনতো অসম্ভিন্নৰত্থুকা, মগ্গো অৰত্থুকোপি. তে অনিরুদ্ধানেৰ রূপাদীনি আরব্ভ পৰত্তনতো অসম্ভিন্নারম্মণা, মগ্গো নিব্বানারম্মণো. তে নানাৰত্থুকা, মগ্গো অৰত্থুকো ৰা একৰত্থুকো ৰা. তে নানারম্মণা মগ্গো একারম্মণো. তে অত্তনো অত্তনোৰ রূপাদিগোচরে পৰত্তনতো ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরৰিসযং পচ্চনুভোন্তি, মগ্গো রূপাদীসু একম্পি গোচরং ন করোতি. তে কিরিযমনোধাতুং পুরেচারিকং কত্ৰা উপ্পজ্জনতো ন অসমন্নাহারা ন অমনসিকারা উপ্পজ্জন্তি, মগ্গো নিরাৰজ্জনোৰ. তে সম্পটিচ্ছনাদীহি ৰোকিণ্ণা উপ্পজ্জন্তি, মগ্গস্স ৰোকারোযেৰ নত্থি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পুব্বচরিমভাৰেন উপ্পজ্জন্তি, মগ্গস্স তেহি সদ্ধিং পুরিমপচ্ছিমতাৰ নত্থি, তেসং অনুপ্পত্তিকালে তিক্খৰিপস্সনাসমযে, তেসং অনুপ্পত্তিদেসে আরুপ্পেপি চ উপ্পজ্জনতো. তে সম্পটিচ্ছনাদীহি অন্তরিতত্তা ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সমনন্তরা উপ্পজ্জন্তি, মগ্গস্স সম্পটিচ্ছনাদীহি অন্তরিতভাৰোৰ নত্থি. তেসং অঞ্ঞত্র অভিনিপাতা আভোগমত্তম্পি কিচ্চং নত্থি, মগ্গস্স কিলেসসমুগ্ঘাতনং কিচ্চন্তি. যস্মা চেত্থ অযম্পি অধিপ্পাযো, তস্মা সকৰাদী ইমেহাকারেহি পরৰাদিং মগ্গস্স অপঞ্চৰিঞ্ঞাণগতিকভাৰং সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৰনাতি আহ.

৫৭৭. সুঞ্ঞতং আরব্ভাতি ‘‘যথা লোকুত্তরমগ্গো সুঞ্ঞতং নিব্বানং আরব্ভ, লোকিযো সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জং আরব্ভ উপ্পজ্জতি, কিং তে এৰং চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি পুচ্ছতি. ইতরো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চা’’তি ৰচনতো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো ‘‘ন নিমিত্তগ্গাহী’’তি ৰচনতো যং তত্থ অনিমিত্তং, তদেৰ সুঞ্ঞতন্তি সন্ধায পটিজানাতি. চক্খুঞ্চ পটিচ্চাতি পঞ্হদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

৫৭৮-৫৭৯. চক্খুৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতং আরব্ভাতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – মনোৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৰনা, মনোৰিঞ্ঞাণঞ্চ অতীতানাগতম্পি আরব্ভ উপ্পজ্জতি, কিং তে এৰং চক্খুৰিঞ্ঞাণম্পীতি. ফস্সং আরব্ভাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহীতি এত্থ জৰনক্খণে ন নিমিত্তগ্গাহিতা ৰুত্তা, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণক্খণে. তস্মা লোকিযমগ্গম্পি সন্ধাযেতং অসাধকন্তি.

পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গকথাৰণ্ণনা.