১০. দসমৰগ্গো
১. নিরোধকথাৰণ্ণনা
৫৭১-৫৭২. ইদানি নিরোধকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘উপপত্তেসিযন্তি সঙ্খং গতস্স ভৰঙ্গচিত্তস্স ভঙ্গক্খণেন সহেৰ কিরিযাতি সঙ্খং গতা কুসলা ৰা অকুসলা ৰা চত্তারো খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানরূপঞ্চাতি পঞ্চক্খন্ধা উপ্পজ্জন্তি. তেসু হি অনুপ্পন্নেসু ভৰঙ্গে নিরুদ্ধে সন্ততিৰিচ্ছেদো ভৰেয্যা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায উপপত্তেসিযেতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. তত্থ উপপত্তেসিযেতি চতূসুপি পদেসু বহুৰচনভুম্মত্থে একৰচনভুম্মং. উপপত্তেসিযেসু পঞ্চসু খন্ধেসু অনিরুদ্ধেসূতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. দসন্নন্তি উপপত্তেসিযখন্ধানঞ্চ কিরিযখন্ধানঞ্চ ৰসেন ৰুত্তং. তত্থ পঠমপঞ্হে খন্ধলক্খণৰসেন কিরিযৰসেন চ পঞ্চেৰ নাম তে খন্ধাতি পটিক্খিপতি. দুতিযপঞ্হে পুরিমপচ্ছিমৰসেন উপপত্তেসিযকিরিযৰসেন চ নানত্তং সন্ধায পটিজানাতি. দ্ৰিন্নং পন ফস্সানং চিত্তানঞ্চ সমোধানং পুট্ঠো সুত্তলেসাভাৰেন পটিক্খিপতি.
কিরিযা চত্তারোতি রূপেন ৰিনা কুসলা অকুসলা ৰা চত্তারো গহিতা. কিরিযাঞাণন্তি পরৰাদিনা চক্খুৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিক্খণে অরহতো অনুঞ্ঞাতং অনারম্মণঞাণং. নিরুদ্ধে মগ্গো উপ্পজ্জতীতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স, অনিরুদ্ধে অনুপ্পজ্জনতো পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. মতো মগ্গং ভাৰেতীতি ছলেন পুচ্ছা পরৰাদিস্স. যস্মা পন পটিসন্ধিতো যাৰ চুতিচিত্তা সত্তো জীৰতিযেৰ নাম, তস্মা সকৰাদী ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি.
নিরোধকথাৰণ্ণনা.
২. রূপংমগ্গোতিকথাৰণ্ণনা
৫৭৩-৫৭৫. ইদানি রূপং মগ্গোতিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সম্মাৰাচাকম্মন্তাজীৰা রূপ’’ন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি মহিসাসকসম্মিতিযমহাসংঘিকানং; তে সন্ধায মগ্গসমঙ্গিস্সাতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি তে সম্মাৰাচাদযো রূপং, ন ৰিরতিযো, যথা সম্মাদিট্ঠাদিমগ্গো সারম্মণাদিসভাৰো, এৰং তম্পি রূপং সিযা’’তি চোদেতুং সারম্মণোতিআদিমাহ. তত্থ পটিক্খেপো চ পটিঞ্ঞা চ পরৰাদিনো লদ্ধিঅনুরূপেন ৰেদিতব্বা. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
রূপং মগ্গোতিকথাৰণ্ণনা.
৩. পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গকথাৰণ্ণনা
৫৭৬. ইদানি পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তি সুত্তং নিস্সায ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৰনা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘সচে তস্স মগ্গভাৰনা অত্থি, পঞ্চৰিঞ্ঞাণগতিকেন ৰা মগ্গেন, মগ্গগতিকেহি ৰা পঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি ভৰিতব্বং, ন চ তানি মগ্গগতিকানি অনিব্বানারম্মণত্তা অলোকুত্তরত্তা চ, ন মগ্গো পঞ্চৰিঞ্ঞাণগতিকো তেসং লক্খণেন অসঙ্গহিতত্তা’’তি চোদেতুং ননু পঞ্চৰিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৰত্থুকাতিআদিমাহ. তত্রাযং অধিপ্পাযো – যদি পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গভাৰনা সিযা, যেন মনোৰিঞ্ঞাণেন মগ্গো সম্পযুত্তো, তম্পি পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স সিযা. এৰং সন্তে যদিদং ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৰত্থুকা’’তিআদি লক্খণং ৰুত্তং, তং এৰং অৰত্ৰা ‘‘ছ ৰিঞ্ঞাণা’’তি ৰত্তব্বং সিযা. তথা পন অৰত্ৰা ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণা’’ত্ৰেৰ ৰুত্তং, তস্মা ন ৰতব্বং ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৰনা’’তি. যস্মা চেত্থ অযমেৰ অধিপ্পাযো, তস্মা সকৰাদী তং লক্খণং পরৰাদিং সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৰনাতি আহ.
অপরো নযো – পঞ্চৰিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৰত্থুকা, মগ্গো অৰত্থুকোপি হোতি. তে চ উপ্পন্নারম্মণা, মগ্গো নৰত্তব্বারম্মণো. তে পুরেজাতৰত্থুকাৰ মগ্গো অৰত্থুকোপি. তে পুরেজাতারম্মণা, মগ্গো অপুরেজাতারম্মণো. তে অজ্ঝত্তিকৰত্থুকাৰ মগ্গো অৰত্থুকোপি হোতি. তে চ রূপাদিৰসেন বাহিরারম্মণা, মগ্গো নিব্বানারম্মণো. তে অনিরুদ্ধং ৰত্থুং নিস্সযং কত্ৰা পৰত্তনতো অসম্ভিন্নৰত্থুকা, মগ্গো অৰত্থুকোপি. তে অনিরুদ্ধানেৰ রূপাদীনি আরব্ভ পৰত্তনতো অসম্ভিন্নারম্মণা, মগ্গো নিব্বানারম্মণো. তে নানাৰত্থুকা, মগ্গো অৰত্থুকো ৰা একৰত্থুকো ৰা. তে নানারম্মণা মগ্গো একারম্মণো. তে অত্তনো অত্তনোৰ রূপাদিগোচরে পৰত্তনতো ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরৰিসযং পচ্চনুভোন্তি, মগ্গো রূপাদীসু একম্পি গোচরং ন করোতি. তে কিরিযমনোধাতুং পুরেচারিকং কত্ৰা উপ্পজ্জনতো ন অসমন্নাহারা ন অমনসিকারা উপ্পজ্জন্তি, মগ্গো নিরাৰজ্জনোৰ. তে সম্পটিচ্ছনাদীহি ৰোকিণ্ণা উপ্পজ্জন্তি, মগ্গস্স ৰোকারোযেৰ নত্থি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পুব্বচরিমভাৰেন উপ্পজ্জন্তি, মগ্গস্স তেহি সদ্ধিং পুরিমপচ্ছিমতাৰ নত্থি, তেসং অনুপ্পত্তিকালে তিক্খৰিপস্সনাসমযে, তেসং অনুপ্পত্তিদেসে আরুপ্পেপি চ উপ্পজ্জনতো. তে সম্পটিচ্ছনাদীহি অন্তরিতত্তা ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সমনন্তরা উপ্পজ্জন্তি, মগ্গস্স সম্পটিচ্ছনাদীহি অন্তরিতভাৰোৰ নত্থি. তেসং অঞ্ঞত্র অভিনিপাতা আভোগমত্তম্পি কিচ্চং নত্থি, মগ্গস্স কিলেসসমুগ্ঘাতনং কিচ্চন্তি. যস্মা চেত্থ অযম্পি অধিপ্পাযো, তস্মা সকৰাদী ইমেহাকারেহি পরৰাদিং মগ্গস্স অপঞ্চৰিঞ্ঞাণগতিকভাৰং সম্পটিচ্ছাপেত্ৰা নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৰনাতি আহ.
৫৭৭. সুঞ্ঞতং আরব্ভাতি ‘‘যথা লোকুত্তরমগ্গো সুঞ্ঞতং নিব্বানং আরব্ভ, লোকিযো সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জং আরব্ভ উপ্পজ্জতি, কিং তে এৰং চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি পুচ্ছতি. ইতরো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চা’’তি ৰচনতো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো ‘‘ন নিমিত্তগ্গাহী’’তি ৰচনতো যং তত্থ অনিমিত্তং, তদেৰ সুঞ্ঞতন্তি সন্ধায পটিজানাতি. চক্খুঞ্চ পটিচ্চাতি পঞ্হদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.
৫৭৮-৫৭৯. চক্খুৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতং আরব্ভাতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – মনোৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৰনা, মনোৰিঞ্ঞাণঞ্চ অতীতানাগতম্পি আরব্ভ উপ্পজ্জতি, কিং তে এৰং চক্খুৰিঞ্ঞাণম্পীতি. ফস্সং আরব্ভাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহীতি এত্থ জৰনক্খণে ন নিমিত্তগ্গাহিতা ৰুত্তা, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণক্খণে. তস্মা লোকিযমগ্গম্পি সন্ধাযেতং অসাধকন্তি.
পঞ্চৰিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গকথাৰণ্ণনা.
৪. পঞ্চৰিঞ্ঞাণা কুসলাপীতিকথাৰণ্ণনা
৫৮০-৫৮৩. ইদানি পঞ্চৰিঞ্ঞাণা কুসলাপীতিকথা নাম হোতি. সা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থতো ৰেদিতব্বাতি.
পঞ্চৰিঞ্ঞাণা কুসলাপীতিকথাৰণ্ণনা.
৫. পঞ্চৰিঞ্ঞাণা সাভোগাতিকথাৰণ্ণনা
৫৮৪-৫৮৬. ইদানি পঞ্চৰিঞ্ঞাণা সাভোগাতিকথা নাম হোতি. তত্থ আভোগো নাম কুসলাকুসলৰসেন হোতি সত্থারা চ ‘‘চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নিমিত্তগ্গাহী হোতি, ন নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তিআদি ৰুত্তং, তং অযোনিসো গহেত্ৰা ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণা সাভোগা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসমেত্থ পুরিমকথাসদিসমেৰাতি.
পঞ্চৰিঞ্ঞাণা সাভোগাতিকথাৰণ্ণনা.
৬. দ্ৰীহি সীলেহীতিকথাৰণ্ণনা
৫৮৭-৫৮৯. ইদানি দ্ৰীহি সীলেহীতিকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘সীলে পতিট্ঠায নরো সপঞ্ঞো’’তিআদিৰচনতো (সং. নি. ১.২৩) যস্মা লোকিযেন সীলেন সীলৰা লোকুত্তরং মগ্গং ভাৰেতি, তস্মা ‘‘পুরিমেন চ লোকিযেন মগ্গক্খণে লোকুত্তরেন চাতি দ্ৰীহি সীলেহি সমন্নাগতো নাম হোতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানংযেৰ, তে সন্ধায মগ্গসমঙ্গীতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি সো একক্খণে লোকিযলোকুত্তরেহি দ্ৰীহি সীলেহি সমন্নাগতো, দ্ৰীহি ফস্সাদীহিপি তেন সমন্নাগতেন ভৰিতব্ব’’ন্তি চোদেতুং দ্ৰীহি ফস্সেহীতিআদিমাহ. ইতরো তথারূপং নযং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. লোকিযেন চ লোকুত্তরেন চাতি পঞ্হে পুব্বে সমাদিন্নঞ্চ মগ্গক্খণে উপ্পন্নসম্মাৰাচাদীনি চ সন্ধায পটিজানাতি.
লোকিযে সীলে নিরুদ্ধেতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স, খণভঙ্গনিরোধং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. ইতরো পন তং ৰীতিক্কমং ৰিয সল্লক্খেন্তো দুস্সীলোতিআদিমাহ. লদ্ধিপতিট্ঠাপনং পনস্স পুব্বে অভিন্নসীলতংযেৰ দীপেতি, ন দ্ৰীহি সমন্নাগততং. তস্মা অপ্পতিট্ঠিতাৰ লদ্ধীতি.
দ্ৰীহি সীলেহীতিকথাৰণ্ণনা.
৭. সীলং অচেতসিকন্তিকথাৰণ্ণনা
৫৯০-৫৯৪. ইদানি সীলং অচেতসিকন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যস্মা সীলে উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধেপি সমাদানহেতুকো সীলোপচযো নাম অত্থি, যেন সো সীলৰাযেৰ নাম হোতি, তস্মা ‘‘সীলং অচেতসিক’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসমেত্থ ‘‘দানং অচেতসিক’’ন্তিকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. লদ্ধিপতিট্ঠাপনম্পি অযোনিসো গহিতত্তা অপ্পতিট্ঠাপনমেৰাতি.
সীলং অচেতসিকন্তিকথাৰণ্ণনা.
৮. সীলং ন চিত্তানুপরিৰত্তীতিকথাৰণ্ণনা
৫৯৫-৫৯৭. ইদানি সীলং ন চিত্তানুপরিৰত্তীতিকথা নাম হোতি. তত্থ ন চিত্তানুপরিৰত্তীতি ভাসন্তরমেৰ নানং, সেসং পুরিমকথাসদিসমেৰাতি.
সীলং ন চিত্তানুপরিৰত্তীতিকথাৰণ্ণনা.
৯. সমাদানহেতুকথাৰণ্ণনা
৫৯৮-৬০০. ইদানি সমাদানহেতুকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘আরামরোপা’’তি গাথায অত্থং অযোনিসো গহেত্ৰা ‘‘সদা পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তি ৰচনতো ‘‘সমাদানহেতুকং সীলং ৰড্ঢতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানঞ্ঞেৰ, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, চিত্তৰিপ্পযুত্তং সীলোপচযং সন্ধায পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. সেসং পুরিমকথাসদিসমেৰাতি.
সমাদানহেতুকথাৰণ্ণনা.
১০. ৰিঞ্ঞত্তি সীলন্তিকথাৰণ্ণনা
৬০১-৬০২. ইদানি ৰিঞ্ঞত্তি সীলন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ কাযৰিঞ্ঞত্তি কাযকম্মং, ৰচীৰিঞ্ঞত্তি ৰচীকম্মন্তি গহিতত্তা ‘‘ৰিঞ্ঞত্তি সীল’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানঞ্চেৰ সম্মিতিযানঞ্চ; তে সন্ধায ৰিঞ্ঞত্তীতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং যস্মা সীলং নাম ৰিরতি, ন রূপধম্মো, তস্মা তেনত্থেন চোদেতুং পাণাতিপাতা ৰেরমণীতিআদিমাহ. অভিৰাদনং সীলন্তিআদি যথারূপং ৰিঞ্ঞত্তিং সো ‘‘সীল’’ন্তি মঞ্ঞতি তং উদ্ধরিত্ৰা দস্সেতুং ৰুত্তং. যস্মা পন সা ৰিরতি ন হোতি, তস্মা পুন পাণাতিপাতাতিআদিমাহ. লদ্ধি পনস্স ছলেন পতিট্ঠিতত্তা অপ্পতিট্ঠিতাযেৰাতি.
ৰিঞ্ঞত্তি সীলন্তিকথাৰণ্ণনা.
১১. অৰিঞ্ঞত্তি দুস্সীল্যন্তিকথাৰণ্ণনা
৬০৩-৬০৪. ইদানি অৰিঞ্ঞত্তি দুস্সীল্যন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ চিত্তৰিপ্পযুত্তং অপুঞ্ঞূপচযঞ্চেৰ আণত্তিযা চ পাণাতিপাতাদীসু অঙ্গপারিপূরিং সন্ধায ‘‘অৰিঞ্ঞত্তি দুস্সীল্য’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘সচে সা দুস্সীল্যং, পাণাতিপাতাদীসু অঞ্ঞতরা সিযা’’তি চোদেতুং পাণাতিপাতোতিআদিমাহ. পাপকম্মং সমাদিযিত্ৰাতি ‘‘অসুকং নাম ঘাতেস্সামি, অসুকং ভণ্ডং অৰহরিস্সামী’’তি এৰং পাপসমাদানং কত্ৰা. উভো ৰড্ঢন্তীতি পুট্ঠো দানক্খণে পাপস্স অনুপ্পত্তিং সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো চিত্তৰিপ্পযুত্তং পাপূপচযং সন্ধায পটিজানাতি. সেসমেত্থ পরিভোগমযকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. লদ্ধিপতিট্ঠাপনম্পিস্স পাপসমাদিন্নপুব্বভাগমেৰ সাধেতি; ন অৰিঞ্ঞত্তিযা দুস্সীলভাৰন্তি.
অৰিঞ্ঞত্তি দুস্সীল্যন্তিকথাৰণ্ণনা.
দসমো ৰগ্গো.
দুতিযপণ্ণাসকো সমত্তো.