নিদানকথা

যমকপাটিহীরাৰসানস্মিঞ্হি ভগৰা তিদসপুরে পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৰস্সং উপগন্ত্ৰা মাতরং কাযসক্খিং কত্ৰা দেৰপরিসায অভিধম্মকথং কথেন্তো ধম্মসঙ্গণীৰিভঙ্গধাতুকথাপুগ্গলপঞ্ঞত্তিপ্পকরণানি দেসযিত্ৰা কথাৰত্থুদেসনায ৰারে সম্পত্তে ‘‘অনাগতে মম সাৰকো মহাপঞ্ঞো মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরো নাম উপ্পন্নং সাসনমলং সোধেত্ৰা ততিযসঙ্গীতিং করোন্তো ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে নিসিন্নো সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পরৰাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৰা ইমং পকরণং ভাজেস্সতী’’তি তস্সোকাসং করোন্তো যা চেসা পুগ্গলৰাদে তাৰ চতূসু পঞ্হেসু দ্ৰিন্নং পঞ্চকানং ৰসেন অট্ঠমুখা ৰাদযুত্তি, তং আদিং কত্ৰা সব্বকথামগ্গেসু অসম্পুণ্ণভাণৰারমত্তায তন্তিযা মাতিকং ঠপেসি. অথাৰসেসং অভিধম্মকথং ৰিত্থারনযেনেৰ কথেত্ৰা ৰুত্থৰস্সো সুৰণ্ণরজতসোপানমজ্ঝে মণিমযেন সোপানেন দেৰলোকতো সঙ্কস্সনগরে ওরুয্হ সত্তহিতং সম্পাদেন্তো যাৰতাযুকং ঠত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি.

অথস্স মহাকস্সপপ্পমুখো ৰসীগণো অজাতসত্তুরাজানং সহাযং গহেত্ৰা ধম্মৰিনযসরীরং সঙ্গহং আরোপেসি. ততো ৰস্সসতস্স অচ্চযেন ৰজ্জিপুত্তকা ভিক্খূ দস ৰত্থূনি দীপযিংসু. তানি সুত্ৰা কাকণ্ডকস্স ব্রাহ্মণস্স পুত্তো যসত্থেরো সুসুনাগপুত্তং কালাসোকং নাম রাজানং সহাযং গহেত্ৰা দ্ৰাদসন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং অন্তরে সত্তথেরসতানি উচ্চিনিত্ৰা তানি দসৰত্থূনি মদ্দিত্ৰা ধম্মৰিনযসরীরং সঙ্গহং আরোপেসি.

তেহি পন ধম্মসঙ্গাহকত্থেরেহি নিগ্গহিতা দসসহস্সা ৰজ্জিপুত্তকা ভিক্খূ পক্খং পরিযেসমানা অত্তনো অনুরূপং দুব্বলপক্খং লভিত্ৰা ৰিসুং মহাসঙ্ঘিকাচরিযকুলং নাম অকংসু. ততো ভিজ্জিত্ৰা অপরানি দ্ৰে আচরিযকুলানি জাতানি – গোকুলিকা চ একব্যোহারিকা চ. গোকুলিকনিকাযতো ভিজ্জিত্ৰা অপরানি দ্ৰে আচরিযকুলানি জাতানি – পণ্ণত্তিৰাদা চ বাহুলিযা চ. বহুস্সুতিকাতিপি তেসংযেৰ নামং. তেসংযেৰ অন্তরে চেতিযৰাদা নাম অপরে আচরিযৰাদা উপ্পন্না. এৰং মহাসঙ্ঘিকাচরিযকুলতো দুতিযে ৰস্সসতে পঞ্চাচরিযকুলানি উপ্পন্নানি. তানি মহাসঙ্ঘিকেহি সদ্ধিং ছ হোন্তি.

তস্মিংযেৰ দুতিযে ৰস্সসতে থেরৰাদতো ভিজ্জিত্ৰা দ্ৰে আচরিযৰাদা উপ্পন্না – মহিসাসকা চ ৰজ্জিপুত্তকা চ. তত্থ ৰজ্জিপুত্তকৰাদতো ভিজ্জিত্ৰা অপরে চত্তারো আচরিযৰাদা উপ্পন্না – ধম্মুত্তরিযা, ভদ্রযানিকা, ছন্নাগারিকা, সমিতিযাতি. পুন তস্মিংযেৰ দুতিযে ৰস্সসতে মহিসাসকৰাদতো ভিজ্জিত্ৰা সব্বত্থিৰাদা ধম্মগুত্তিকাতি দ্ৰে আচরিযৰাদা উপ্পন্না. পুন সব্বত্থিৰাদকুলতো ভিজ্জিত্ৰা কস্সপিকা নাম জাতা. কস্সপিকেসু ভিন্নেসু অপরে সঙ্কন্তিকা নাম জাতা. সঙ্কন্তিকেসু ভিন্নেসু সুত্তৰাদা নাম জাতাতি থেরৰাদতো ভিজ্জিত্ৰা ইমে একাদস আচরিযৰাদা উপ্পন্না. তে থেরৰাদেহি সদ্ধিং দ্ৰাদস হোন্তি. ইতি ইমে চ দ্ৰাদস, মহাসঙ্ঘিকানঞ্চ ছ আচরিযৰাদাতি সব্বেৰ অট্ঠারস আচরিযৰাদা দুতিযে ৰস্সসতে উপ্পন্না. অট্ঠারস নিকাযাতিপি, অট্ঠারসাচরিযকুলানীতিপি এতেসংযেৰ নামং. এতেসু পন সত্তরস ৰাদা ভিন্নকা, থেরৰাদো অসম্ভিন্নকোতি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তম্পি চেতং দীপৰংসে –

‘‘নিক্কড্ঢিতা পাপভিক্খূ, থেরেহি ৰজ্জিপুত্তকা;

অঞ্ঞং পক্খং লভিত্ৰান, অধম্মৰাদী বহূ জনা.

‘‘দসসহস্সা সমাগন্ত্ৰা, অকংসু ধম্মসঙ্গহং;

তস্মাযং ধম্মসঙ্গীতি, মহাসঙ্গীতি ৰুচ্চতি.

‘‘মহাসঙ্গীতিকা ভিক্খূ, ৰিলোমং অকংসু সাসনে;

ভিন্দিত্ৰা মূলসঙ্গহং, অঞ্ঞং অকংসু সঙ্গহং.

‘‘অঞ্ঞত্র সঙ্গহিতা সুত্তং, অঞ্ঞত্র অকরিংসু তে;

অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, ৰিনযে নিকাযেসু চ পঞ্চসু.

‘‘পরিযাযদেসিতঞ্চাপি, অথো নিপ্পরিযাযদেসিতং;

নীতত্থঞ্চেৰ নেয্যত্থং, অজানিত্ৰান ভিক্খৰো.

‘‘অঞ্ঞং সন্ধায ভণিতং, অঞ্ঞং অত্থং ঠপযিংসু তে;

ব্যঞ্জনচ্ছাযায তে ভিক্খূ, বহুং অত্থং ৰিনাসযুং.

‘‘ছড্ডেত্ৰান একদেসং, সুত্তং ৰিনযগম্ভীরং;

পতিরূপং সুত্তং ৰিনযং, তঞ্চ অঞ্ঞং করিংসু তে.

‘‘পরিৰারং অত্থুদ্ধারং, অভিধম্মং ছপ্পকরণং;

পটিসম্ভিদঞ্চ নিদ্দেসং, একদেসঞ্চ জাতকং.

‘‘এত্তকং ৰিস্সজ্জিত্ৰান, অঞ্ঞানি অকরিংসু তে;

নামং লিঙ্গং পরিক্খারং, আকপ্পকরণানি চ.

‘‘পকতিভাৰং জহিত্ৰা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে;

পুব্বঙ্গমা ভিন্নৰাদা, মহাসঙ্গীতিকারকা.

‘‘তেসঞ্চ অনুকারেন, ভিন্নৰাদা বহূ অহু;

ততো অপরকালম্হি, তস্মিং ভেদো অজাযথ.

‘‘গোকুলিকা একব্যোহারি, দ্ৰিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৰো;

গোকুলিকানং দ্ৰে ভেদা, অপরকালম্হি জাযথ.

‘‘বহুস্সুতিকা চ পঞ্ঞত্তি, দ্ৰিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৰো;

চেতিযা চ পুনৰাদী, মহাসঙ্গীতিভেদকা.

‘‘পঞ্চৰাদা ইমে সব্বে, মহাসঙ্গীতিমূলকা;

অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, একদেসঞ্চ সঙ্গহং.

‘‘গন্থঞ্চ একদেসঞ্হি, ছড্ডেত্ৰা অঞ্ঞং অকংসু তে;

নামং লিঙ্গং পরিক্খারং, আকপ্পকরণানি চ.

‘‘পকতিভাৰং জহিত্ৰা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে;

ৰিসুদ্ধত্থেরৰাদম্হি, পুন ভেদো অজাযথ.

‘‘মহিসাসকা ৰজ্জিপুত্তকা, দ্ৰিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৰো;

ৰজ্জিপুত্তকৰাদম্হি, চতুধা ভেদো অজাযথ.

‘‘ধম্মুত্তরিকা ভদ্দযানিকা, ছন্নাগারিকা চ সমিতি;

মহিসাসকানং দ্ৰে ভেদা, অপরকালম্হি অজাযথ.

‘‘সব্বত্থিৰাদা ধম্মগুত্তা, দ্ৰিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৰো;

সব্বত্থিৰাদানং কস্সপিকা, সঙ্কন্তিকস্সপিকেন চ.

‘‘সঙ্কন্তিকানং সুত্তৰাদী, অনুপুব্বেন ভিজ্জথ;

ইমে একাদস ৰাদা, সম্ভিন্না থেরৰাদতো.

‘‘অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, একদেসঞ্চ সঙ্গহং;

গন্থঞ্চ একদেসঞ্হি, ছড্ডেত্ৰা অঞ্ঞং অকংসু তে.

‘‘নামং লিঙ্গং পরিক্খারং, আকপ্পকরণানি চ;

পকতিভাৰং জহিত্ৰা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে.

‘‘সত্তরস ভিন্নৰাদা, একৰাদো অভিন্নকো;

সব্বেৰট্ঠারস হোন্তি, ভিন্নৰাদেন তে সহ.

‘‘নিগ্রোধোৰ মহারুক্খো, থের ৰাদানমুত্তমো;

অনূনং অনধিকঞ্চ, কেৰলং জিনসাসনং.

‘‘সন্তকা ৰিয রুক্খম্হি, নিব্বত্তা ৰাদসেসকা;

পঠমে ৰস্সসতে নত্থি, দুতিযে ৰস্সসতন্তরে;

ভিন্না সত্তরস ৰাদা, উপ্পন্না জিনসাসনে’’তি.

অপরাপরং পন হেমৰতিকা, রাজগিরিকা, সিদ্ধত্থিকা, পুব্বসেলিযা, অপরসেলিযা, ৰাজিরিযাতি অঞ্ঞেপি ছ আচরিযৰাদা উপ্পন্না. তে ইধ অনধিপ্পেতা. পুরিমকানং পন অট্ঠারসন্নং আচরিযৰাদানং ৰসেন পৰত্তমানে সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধো অসোকো ধম্মরাজা দিৰসে দিৰসে বুদ্ধপূজায সতসহস্সং, ধম্মপূজায সতসহস্সং, সঙ্ঘপূজায সতসহস্সং, অত্তনো আচরিযস্স নিগ্রোধত্থেরস্স সতসহস্সং, চতূসু দ্ৰারেসু ভেসজ্জত্থায সতসহস্সন্তি পঞ্চসতসহস্সানি পরিচ্চজন্তো সাসনে উল়ারং লাভসক্কারং পৰত্তেসি.

তিত্থিযা হতলাভসক্কারা অন্তমসো ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি অলভন্তা লাভসক্কারং পত্থযমানা ভিক্খূসু পব্বজিত্ৰা সকানি সকানি দিট্ঠিগতানি – ‘‘অযং ধম্মো, অযং ৰিনযো, ইদং সত্থুসাসন’’ন্তি দীপেন্তি. পব্বজ্জং অলভমানাপি সযমেৰ কেসে ছিন্দিত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা ৰিহারেসু ৰিচরন্তা উপোসথকম্মাদিকরণকালে সঙ্ঘমজ্ঝং পৰিসন্তি. তে ভিক্খুসঙ্ঘেন ধম্মেন ৰিনযেন সত্থুসাসনেন নিগ্গয্হমানাপি ধম্মৰিনযানুলোমায পটিপত্তিযা অসণ্ঠহন্তা অনেকরূপং সাসনস্স অব্বুদঞ্চ মলঞ্চ কণ্টকঞ্চ সমুট্ঠাপেন্তি. কেচি অগ্গিং পরিচরন্তি, কেচি পঞ্চাতপে তপন্তি, কেচি আদিচ্চং অনুপরিৰত্তন্তি, কেচি ‘‘ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ ৰোভিন্দিস্সামা’’তি তথা তথা পগ্গণ্হিংসু. তদা ভিক্খুসঙ্ঘো ন তেহি সদ্ধিং উপোসথং ৰা পৰারণং ৰা অকাসি. অসোকারামে সত্ত ৰস্সানি উপোসথো উপচ্ছিজ্জি.

রাজা ‘‘আণায কারেস্সামী’’তি ৰাযমন্তোপি কারেতুং নাসক্খি, অঞ্ঞদত্থু দুগ্গহিতগাহিনা বালেন অমচ্চেন অনেকেসু ভিক্খূসু জীৰিতা ৰোরোপিতেসু ৰিপ্পটিসারী অহোসি. সো তঞ্চ ৰিপ্পটিসারং তঞ্চ সাসনে উপ্পন্নং অব্বুদং ৰূপসমেতুকামো ‘‘কো নু খো ইমস্মিং অত্থে পটিবলো’’তি সঙ্ঘং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরো, মহারাজা’’তি সুত্ৰা সঙ্ঘস্স ৰচনেন অহোগঙ্গাপব্বততো থেরং পক্কোসাপেত্ৰা ইদ্ধিপাটিহারিযদস্সনেন থেরস্স আনুভাৰে নিব্বিচিকিচ্ছো অত্তনো কুক্কুচ্চং পুচ্ছিত্ৰা ৰিপ্পটিসারং ৰূপসমেসি. থেরোপি তং রাজুয্যানেযেৰ ৰসন্তো সত্ত দিৰসানি সমযং উগ্গণ্হাপেসি. সো উগ্গহিতসমযো সত্তমে দিৰসে অসোকারামে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৰা সাণিপাকারং পরিক্খিপাপেত্ৰা সাণিপাকারন্তরে নিসিন্নো একলদ্ধিকে একলদ্ধিকে ভিক্খূ একতো একতো কারেত্ৰা একমেকং ভিক্খুসমূহং পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, কিংৰাদী সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ততো সস্সতৰাদিনো – ‘‘সস্সতৰাদী’’তি আহংসু. একচ্চসস্সতিকা, অন্তানন্তিকা, অমরাৰিক্খেপিকা, অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সঞ্ঞীৰাদা, অসঞ্ঞীৰাদা, নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, উচ্ছেদৰাদা, দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা – ‘‘দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদী’’তি আহংসু. রাজা পঠমমেৰ সমযস্স উগ্গহিতত্তা নযিমে ভিক্খূ অঞ্ঞতিত্থিযা ইমেতি ঞত্ৰা তেসং সেতকানি ৰত্থানি দত্ৰা উপ্পব্বাজেসি. তে সব্বেপি সট্ঠিসহস্সা অহেসুং.

অথঞ্ঞে ভিক্খূ পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘কিংৰাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ‘‘ৰিভজ্জৰাদী, মহারাজা’’তি. এৰং ৰুত্তে রাজা থেরং পুচ্ছি – ‘‘ৰিভজ্জৰাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ততো রাজা ‘সুদ্ধং দানি, ভন্তে, সাসনং, করোতু ভিক্খুসঙ্ঘো উপোসথ’ন্তি আরক্খং দত্ৰা নগরং পাৰিসি. সমগ্গো সঙ্ঘো সন্নিপতিত্ৰা উপোসথং অকাসি. তস্মিং সন্নিপাতে সট্ঠিভিক্খুসতসহস্সানি অহেসুং. তস্মিং সমাগমে মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরো যানি চ তদা উপ্পন্নানি ৰত্থূনি, যানি চ আযতিং উপ্পজ্জিস্সন্তি, সব্বেসম্পি তেসং পটিবাহনত্থং সত্থারা দিন্ননযৰসেনেৰ তথাগতেন ঠপিতমাতিকং ৰিভজন্তো সকৰাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পরৰাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং আহরিত্ৰা ইমং পরপ্পৰাদমথনং আযতিলক্খণং কথাৰত্থুপ্পকরণং অভাসি.

ততো সট্ঠিসতসহস্সসঙ্খ্যেসু ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৰা তিপিটকপরিযত্তিধরানং পভিন্নপটিসম্ভিদানং ভিক্খূনং সহস্সমেকং গহেত্ৰা যথা মহাকস্সপত্থেরো চ যসত্থেরো চ ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিংসু; এৰমেৰ সঙ্গাযন্তো সাসনমলং ৰিসোধেত্ৰা ততিযসঙ্গীতিং অকাসি. তত্থ অভিধম্মং সঙ্গাযন্তো ইমং যথাভাসিতং পকরণং সঙ্গহং আরোপেসি. তেন ৰুত্তং –

‘‘যং পুগ্গলকথাদীনং, কথানং ৰত্থুভাৰতো;

কথাৰত্থুপ্পকরণং, সঙ্খেপেন অদেসযী.

‘‘মাতিকাঠপনেনেৰ, ঠপিতস্স সুরালযে;

তস্স মোগ্গলিপুত্তেন, ৰিভত্তস্স মহীতলে.

‘‘ইদানি যস্মা সম্পত্তো, অত্থসংৰণ্ণনাক্কমো;

তস্মা নং ৰণ্ণযিস্সামি, তং সুণাথ সমাহিতা’’তি.

নিদানকথা নিট্ঠিতা.

মহাৰগ্গো