৬. ছট্ঠৰগ্গো

১. নিযামকথাৰণ্ণনা

৪৪৫-৪৪৭. ইদানি নিযামকথা নাম হোতি. তত্থ নিযামোতি ‘‘ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (পু. প. ১৩) ৰচনতো অরিযমগ্গো ৰুচ্চতি. যস্মা পন তস্মিং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধেপি পুগ্গলো অনিযতো নাম ন হোতি, তস্মা ‘‘সো নিযামো নিচ্চট্ঠেন অসঙ্খতো’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. ততো ‘‘যদি সো অসঙ্খতো, এৰরূপেন তেন ভৰিতব্ব’’ন্তি দীপেন্তো নিব্বানন্তিআদিমাহ. সংসন্দনপুচ্ছা উত্তানত্থাযেৰ.

অত্থি কেচীতিআদি নিযামস্স সঙ্খতভাৰদীপনত্থং ৰুত্তং. মগ্গো অসঙ্খতোতিপঞ্হে তস্স উপ্পাদনিরোধভাৰতো পটিক্খিপতীতি. নিযামো সঙ্খতোতিপঞ্হে নিরুদ্ধেপি মগ্গে নিযামস্স অত্থিতং সন্ধায পটিক্খিপতি. সোতাপত্তিনিযামোতিআদিপঞ্হেসুপি অনুলোমতো চ পটিলোমতো চ ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. পঞ্চ অসঙ্খতানীতি পুট্ঠো পঞ্চন্নং অসঙ্খতানং আগতট্ঠানং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো চতুন্নং সম্মত্তনিযামানং নিযামৰচনতো নিব্বানস্স চ অসঙ্খতভাৰতো পটিজানাতি. মিচ্ছত্তনিযামপঞ্হো নিযামৰচনমত্তেন অসঙ্খততায অযুত্তভাৰদীপনত্থং ৰুত্তোতি.

নিযামকথাৰণ্ণনা.

২. পটিচ্চসমুপ্পাদকথাৰণ্ণনা

৪৪৮. ইদানি পটিচ্চসমুপ্পাদকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং নিদানৰগ্গে ‘‘উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা তথাগতানং ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা’’তিআদিৰচনতো (সং. নি. ২.২০) ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো অসঙ্খতো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানঞ্চ মহিসাসকানঞ্চ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স.

৪৪৯. অৰিজ্জা অসঙ্খতাতি আদযো পঞ্হা অৰিজ্জাদীনংযেৰ পটিচ্চসমুপ্পাদভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তা. যেন পনত্থেন তত্থ একেকং অঙ্গং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৰুচ্চতি, সো পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে ৰুত্তোযেৰ.

৪৫১. অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি যা তত্থ ধম্মট্ঠিততাতিআদি যেন সুত্তেন লদ্ধি পতিট্ঠাপিতা, তস্সেৰ অত্থদস্সনেন লদ্ধিভিন্দনত্থং ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যা অযং হেট্ঠা ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তি ৰুত্তা ন সা অঞ্ঞত্র অৰিজ্জাদীহি ৰিসুং একা অত্থি. অৰিজ্জাদীনং পন পচ্চযানংযেৰেতং নামং. উপ্পন্নেপি হি তথাগতে অনুপ্পন্নেপি অৰিজ্জাতো সঙ্খারা সম্ভৰন্তি, সঙ্খারাদীহি চ ৰিঞ্ঞাণাদীনি, তস্মা ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি যা এতস্মিং পদে সঙ্খারধম্মানং কারণট্ঠেন ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা. তেসংযেৰ চ ধম্মানং কারণট্ঠেনেৰ নিযামতাতি ধম্মনিযামতাতি অৰিজ্জা ৰুচ্চতি. সা চ অসঙ্খতা, নিব্বানঞ্চ অসঙ্খতন্তি পুচ্ছতি. পরৰাদী লদ্ধিৰসেন পটিজানিত্ৰা পুন দ্ৰে অসঙ্খতানীতি পুট্ঠো সুত্তাভাৰেন পটিক্খিপিত্ৰা লদ্ধিৰসেনেৰ পটিজানাতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. হেট্ঠা ৰুত্তসদিসং পন তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.

পটিচ্চসমুপ্পাদকথাৰণ্ণনা.

৩. সচ্চকথাৰণ্ণনা

৪৫২-৪৫৪. ইদানি সচ্চকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯০) সুত্তং নিস্সায ‘‘চত্তারি সচ্চানি নিচ্চানি অসঙ্খতানী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অযঞ্হিস্স অধিপ্পাযো – দুক্খসমুদযমগ্গেসু ৰত্থুসচ্চং সঙ্খতং, লক্খণসচ্চং অসঙ্খতং. নিরোধে ৰত্থুসচ্চং নাম নত্থি অসঙ্খতমেৰ তন্তি. তস্মা আমন্তাতি আহ. তং পনস্স লদ্ধিমত্তমেৰ. সো হি দুক্খং ৰত্থুসচ্চং ইচ্ছতি, তথা সমুদযং মগ্গঞ্চ. যানি পন নেসং বাধনপভৰনিয্যানিকলক্খণানি, তানি লক্খণসচ্চং নামাতি, ন চ বাধনলক্খণাদীহি অঞ্ঞানি দুক্খাদীনি নাম অত্থীতি. তাণানীতিআদীসু অধিপ্পাযো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

দুক্খসচ্চন্তি পঞ্হে লদ্ধিৰসেন লক্খণং সন্ধায পটিজানাতি. দুক্খন্তি পঞ্হে ৰত্থুং সন্ধায পটিক্খিপতি. ইতো পরং সুদ্ধিকপঞ্হা চ সংসন্দনপঞ্হা চ সব্বে পাল়িঅনুসারেনেৰ ৰেদিতব্বা. অৰসানে লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং আহটসুত্তং অত্থস্স মিচ্ছা গহিতত্তা অনাহটসদিসমেৰাতি.

সচ্চকথাৰণ্ণনা.

৪. আরুপ্পকথাৰণ্ণনা

৪৫৫-৪৫৬. ইদানি আরুপ্পকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘চত্তারো আরুপ্পা আনেঞ্জা’’তি ৰচনং নিস্সায ‘‘সব্বেপি তে ধম্মা অসঙ্খতা’’তি লদ্ধি, তে সন্ধায আকাসানঞ্চাযতনন্তি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি. সাধকসুত্তম্পি অত্থং অজানিত্ৰা আহটত্তা অনাহটসদিসমেৰাতি.

আরুপ্পকথাৰণ্ণনা.

৫. নিরোধসমাপত্তিকথাৰণ্ণনা

৪৫৭-৪৫৯. ইদানি নিরোধসমাপত্তিকথা নাম হোতি. তত্থ নিরোধসমাপত্তীতি চতুন্নং খন্ধানং অপ্পৰত্তি. যস্মা পন সা করিযমানা করিযতি, সমাপজ্জিযমানা সমাপজ্জিযতি, তস্মা নিপ্ফন্নাতি ৰুচ্চতি. সঙ্খতাসঙ্খতলক্খণানং পন অভাৰেন ন ৰত্তব্বা ‘‘সঙ্খতাতি ৰা অসঙ্খতা’’তি ৰা. তত্থ যেসং ‘‘যস্মা সঙ্খতা ন হোতি, তস্মা অসঙ্খতা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানঞ্চেৰ উত্তরাপথকানঞ্চ; তে সন্ধায নিরোধসমাপত্তীতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. উপ্পাদেন্তীতিআদি সমাপজ্জনপটিলাভৰসেনেৰ ৰুত্তং. যথা পন রূপাদযো অসঙ্খতধম্মে উপ্পাদেন্তি; ন তথা তং কেচি উপ্পাদেন্তি নাম. নিরোধা ৰোদানং ৰুট্ঠানন্তি ফলসমাপত্তি ৰেদিতব্বা. অসঙ্খতা পন তং নত্থিযেৰ, তস্মা পটিক্খিপতি. তেন হীতি যস্মা সঙ্খতা ন হোতি, তস্মা অসঙ্খতাতি লদ্ধি. ইদং পন অসঙ্খতভাৰে কারণং ন হোতীতি ৰুত্তম্পি অৰুত্তসদিসমেৰাতি.

নিরোধসমাপত্তিকথাৰণ্ণনা.

৬. আকাসকথাৰণ্ণনা

৪৬০-৪৬২. ইদানি আকাসকথা নাম হোতি. তত্থ তিৰিধো আকাসো – পরিচ্ছেদাকাসো, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো, অজটাকাসো. ‘‘তুচ্ছাকাসো’’তিপি তস্সেৰ নামং. তেসু পরিচ্ছেদাকাসো সঙ্খতো, ইতরে দ্ৰে পঞ্ঞত্তিমত্তা. যেসং পন ‘‘দুৰিধোপি যস্মা সঙ্খতো ন হোতি, তস্মা অসঙ্খতো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তরাপথকানং মহিসাসকানঞ্চ; তে সন্ধায আকাসোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

আকাসকথাৰণ্ণনা.

৭. আকাসো সনিদস্সনোতিকথাৰণ্ণনা

৪৬৩-৪৬৪. ইদানি আকাসো সনিদস্সনোতিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং তাল়চ্ছিদ্দাদীসু ঞাণপ্পৰত্তিং নিস্সায ‘‘সব্বোপি অজটাকাসো সনিদস্সনো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায আকাসো সনিদস্সনোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি সনিদস্সনো, এৰংৰিধো ভৰেয্যা’’তি চোদনত্থং রূপন্তিআদি ৰুত্তং. চক্খুঞ্চ পটিচ্চাতিপঞ্হেসু এৰরূপস্স সুত্তস্স অভাৰেন পটিক্খিপিত্ৰা তুলন্তরিকাদীনং উপলদ্ধিং নিস্সায পটিজানাতি. দ্ৰিন্নং রুক্খানং অন্তরন্তি এত্থ রুক্খরূপং চক্খুনা দিস্ৰা অন্তরে রূপাভাৰতো আকাসন্তি মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তস্মা অসাধকমেতন্তি.

আকাসো সনিদস্সনোতিকথাৰণ্ণনা.

১০. পথৰীধাতুসনিদস্সনাতিআদিকথাৰণ্ণনা

৪৬৫-৪৭০. ইদানি পথৰীধাতু সনিদস্সনাতিআদিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং পাসাণউদকজালরুক্খচলনানঞ্চেৰ পঞ্চিন্দ্রিযপতিট্ঠোকাসানঞ্চ ৰণ্ণাযতনং কাযৰিঞ্ঞত্তিকালে হত্থপাদাদিরূপঞ্চ দিস্ৰা ‘‘পথৰীধাতুআদযো সনিদস্সনা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায সব্বকথাসু আদিপুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসং সব্বত্থ পাল়িঅনুসারেন চেৰ হেট্ঠা ৰুত্তনযেন চ ৰেদিতব্বন্তি. পথৰীধাতু সনিদস্সনাতি আদিং কত্ৰা কাযকম্মং সনিদস্সনন্তি পরিযোসানকথা নিট্ঠিতা.

ছট্ঠো ৰগ্গো.