৫. পঞ্চমৰগ্গো

১. ৰিমুত্তিকথাৰণ্ণনা

৪১৮. ইদানি ৰিমুত্তিকথা নাম হোতি. তত্থ ৰিপস্সনা, মগ্গো, ফলং, পচ্চৰেক্খণন্তি চতুন্নং ঞাণানং ৰিমুত্তিঞাণন্তি নামং. তেসু ৰিপস্সনাঞাণং নিচ্চনিমিত্তাদীহি ৰিমুত্তত্তা, তদঙ্গৰিমুত্তিভাৰেন ৰা ৰিমুত্তত্তা ৰিমুত্তিঞাণং. মগ্গো সমুচ্ছেদৰিমুত্তি, ফলং পটিপ্পস্সদ্ধিৰিমুত্তি, পচ্চৰেক্খণঞাণং পন ৰিমুত্তিং জানাতীতি ৰিমুত্তিঞাণং. এৰং চতুব্বিধে ৰিমুত্তিঞাণে নিপ্পরিযাযেন ফলঞাণমেৰ ৰিমুত্তি. সেসানি ‘‘ৰিমুত্তানী’’তি ৰা ‘‘অৰিমুত্তানী’’তি ৰা ন ৰত্তব্বানি. তস্মা ‘‘ইদং নাম ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্ত’’ন্তি অৰত্ৰা অৰিসেসেনেৰ ‘‘ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্ত’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. পুন যংকিঞ্চীতি পুট্ঠো পচ্চৰেক্খণাদীনি সন্ধায পটিক্খিপতি. পটিপন্নস্সাতি পুট্ঠো মগ্গঞাণস্স অনাসৰতং সন্ধায পটিজানাতি. যস্মা পন তং সোতাপন্নস্স ফলে ঠিতস্স ঞাণং ন হোতি, তস্মা ৰিমুত্তং নাম ন হোতীতি চোদনত্থং পুন সকৰাদী সোতাপন্নস্সাতিআদিমাহ. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

ৰিমুত্তিকথাৰণ্ণনা.

২. অসেখঞাণকথাৰণ্ণনা

৪২১. ইদানি অসেখকথা নাম হোতি. তত্থ যস্মা আনন্দত্থেরাদযো সেখা ‘‘উল়ারো ভগৰা’’তিআদিনা নযেন অসেখে জানন্তি, তস্মা ‘‘সেখস্স অসেখঞাণং অত্থী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তরাপথকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. জানাতি পস্সতীতি ইদং অত্তনা অধিগতস্স জাননৰসেন ৰুত্তং. গোত্রভুনোতিআদি হেট্ঠিমায ভূমিযং ঠিতস্স উপরূপরিঞাণস্স অভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তং. ননু আযস্মা আনন্দো সেখো ‘‘উল়ারো ভগৰা’’তি জানাতীতি পরৰাদী অসেখে ভগৰতি পৰত্তত্তা তং অসেখঞাণন্তি ইচ্ছতি, ন পনেতং অসেখং. তস্মা এৰং পতিট্ঠাপিতাপি লদ্ধি অপ্পতিট্ঠাপিতাৰ হোতীতি.

অসেখঞাণকথাৰণ্ণনা.

৩. ৰিপরীতকথাৰণ্ণনা

৪২৪. ইদানি ৰিপরীতকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘য্ৰাযং পথৰীকসিণে পথৰীসঞ্ঞী সমাপজ্জতি, তস্স তং ঞাণং ৰিপরীতঞাণ’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. পথৰিং নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তঞ্হি ন পথৰীযেৰ, তত্র চাযং পথৰীসঞ্ঞী. তস্মা ৰিপরীতঞাণন্তি অযমেতস্স অধিপ্পাযো. ততো সকৰাদী ‘‘লক্খণপথৰীপি সসম্ভারপথৰীপি নিমিত্তপথৰীপি পথৰীদেৰতাপি সব্বা পথৰীযেৰ, তাসু পথৰীতি ঞাণং ৰিপরীতং ন হোতি. অনিচ্চে নিচ্চন্তিআদিৰিপরিযেসো পন ৰিপরীতঞাণং নাম. কিং তে ইদং এতেসু অঞ্ঞতর’’ন্তি চোদেতুং অনিচ্চে নিচ্চন্তিআদিমাহ. ইতরো ৰিপল্লাসলক্খণাভাৰং সন্ধায পটিক্খিপতি, পথৰীনিমিত্তং সন্ধায পটিজানাতি.

কুসলন্তি সেক্খপুথুজ্জনানং ঞাণং সন্ধায ৰুত্তং. অত্থি অরহতোতি পঞ্হেসুপি ৰিপল্লাসলক্খণাভাৰেন পটিক্খিপতি. পথৰীনিমিত্তং সন্ধায পটিজানাতি. সব্বেৰ পথৰীতি সব্বং তং পথৰীকসিণং লক্খণপথৰীযেৰ হোতীতি পুচ্ছতি. সকৰাদী তথা অভাৰতো পটিক্খিপতি. ননু পথৰী অত্থি, অত্থি চ কোচি পথৰিং পথৰিতো সমাপজ্জতীতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তস্সত্থো – ননু নিমিত্তপথৰী অত্থি, অত্থি চ কোচি তং পথৰিং পথৰিতোযেৰ সমাপজ্জতি, ন আপতো ৰা তেজতো ৰাতি. পথৰী অত্থীতিআদি ‘‘যদি যং যথা অত্থি, তং তথা সমাপজ্জন্তস্স ঞাণং ৰিপরীতং হোতি, নিব্বানং অত্থি, তম্পি সমাপজ্জন্তস্স সব্বৰিপরিযেসসমুগ্ঘাতনং মগ্গঞাণম্পি তে ৰিপরীতং হোতূ’’তি দস্সনত্থং ৰুত্তন্তি.

ৰিপরীতকথাৰণ্ণনা.

৪. নিযামকথাৰণ্ণনা

৪২৮-৪৩১. ইদানি নিযামকথা নাম হোতি. তত্থ যো পুগ্গলো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতি, তং ‘‘ভব্বো এস ধম্মং অভিসমেতু’’ন্তি যস্মা ভগৰা জানাতি, তস্মা ‘‘অনিযতস্স পুথুজ্জনস্সেৰ সতো পুগ্গলস্স নিযামগমনায ঞাণং অত্থী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি উত্তরাপথকানং; তে সন্ধায অনিযতস্সাতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তত্থ নিযামগমনাযাতি নিযামো ৰুচ্চতি মগ্গো, মগ্গগমনায মগ্গোক্কমনাযাতি অত্থো. যং পনস্স ঞাণং দিস্ৰা ভগৰা ‘‘ভব্বো অয’’ন্তি জানাতি, তং সন্ধায পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স.

অথস্স সকৰাদী অযুত্তৰাদিতং দীপেতুং নিযতস্সাতি ৰিপরীতানুযোগমাহ. তত্থ পঠমপঞ্হে মগ্গেন নিযতস্স অনিযামগমনায ঞাণং নাম নত্থীতি পটিক্খিপতি. দুতিযে নত্থিভাৰেন পটিজানাতি. ততিযে অনিযতস্স নত্থীতি পুট্ঠত্তা লদ্ধিৰিরোধেন পটিক্খিপতি. পুন পঠমপঞ্হমেৰ চতুত্থং কত্ৰা নিযতস্স নিযামগমনাদিৰসেন তযো পঞ্হা কতা. তেসু পঠমে যস্মা আদিমগ্গেন নিযতস্স পুন তদত্থায ঞাণং নত্থি, তস্মা পটিক্খিপতি. দুতিযে নত্থিভাৰেনেৰ পটিজানাতি. ততিযে লদ্ধিৰিরোধেনেৰ পটিক্খিপতি. পুন পঠমপঞ্হং অট্ঠমং কত্ৰা অনিযতস্স অনিযামগমনাদিৰসেন তযো পঞ্হা কতা. তেসং অত্থো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. পুন পঠমপঞ্হমেৰ দ্ৰাদসমং কত্ৰা তংমূলকা অত্থি নিযামোতিআদযো পঞ্হা কতা. তত্থ যস্মা নিযামগমনায ঞাণং নাম মগ্গঞাণমেৰ হোতি, তস্মা তং সন্ধায অত্থি নিযামোতি ৰুত্তং. ইতরো পন নিযামোতি ৰুত্তে পটিক্খিপতি, ঞাণন্তি ৰুত্তে পটিজানাতি. সতিপট্ঠানাদীসুপি এসেৰ নযো. পচ্চনীকং উত্তানত্থমেৰ. গোত্রভুনোতিআদি যেন যং অপ্পত্তং, তস্স তং নত্থীতি দস্সনত্থং ৰুত্তং. ভগৰা জানাতীতি অত্তনো ঞাণবলেন জানাতি, ন তস্স নিযামগমনঞাণসব্ভাৰতো. তস্মা ইমিনা কারণেন পতিট্ঠিতাপিস্স লদ্ধি অপ্পতিট্ঠিতাযেৰাতি.

নিযামকথাৰণ্ণনা.

৫. পটিসম্ভিদাকথাৰণ্ণনা

৪৩২-৪৩৩. ইদানি পটিসম্ভিদাকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘যংকিঞ্চি অরিযানং ঞাণং, সব্বং লোকুত্তরমেৰা’’তি গহেত্ৰা ‘‘সব্বং ঞাণং পটিসম্ভিদা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সম্মুতিঞাণপঞ্হেসু পথৰীকসিণসম্মুতিযং সমাপত্তিঞাণং সন্ধায পটিক্খিপতি, নিরুত্তিঞাণং সন্ধায পটিজানাতি. যে কেচি সম্মুতিন্তি পঞ্হে পুথুজ্জনে সন্ধায পটিক্খিপতি. চেতোপরিযাযপঞ্হেসু পুথুজ্জনস্স ঞাণং সন্ধায পটিক্খিপতি, অরিযস্স ঞাণং সন্ধায পটিজানাতি. সব্বা পঞ্ঞাতিপঞ্হেসু কসিণসমাপত্তিপঞ্হং সন্ধায পটিক্খিপতি, লোকুত্তরং সন্ধায পটিজানাতি. পথৰীকসিণসমাপত্তিন্তিআদি ‘‘যা এতেসু এত্তকেসু ঠানেসু পঞ্ঞা, কিং সব্বা সা পটিসম্ভিদা’’তি পুচ্ছনত্থং ৰুত্তং. তেন হি সব্বং ঞাণন্তি যস্মা সব্বা লোকুত্তরপঞ্ঞা পটিসম্ভিদা, তস্মা সব্বন্তি ৰচনং সামঞ্ঞফলেন সদ্ধিং পতিট্ঠাপেতীতি.

পটিসম্ভিদাকথাৰণ্ণনা.

৬. সম্মুতিঞাণকথাৰণ্ণনা

৪৩৪-৪৩৫. ইদানি সম্মুতিঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ সম্মুতিসচ্চং পরমত্থসচ্চন্তি দ্ৰে সচ্চানি. যে পন এৰং ৰিভাগং অকত্ৰা সচ্চন্তি ৰচনসামঞ্ঞেন সম্মুতিঞাণম্পি ‘‘সচ্চারম্মণমেৰা’’তি ৰদন্তি, সেয্যথাপি অন্ধকা; তে অযুত্তৰাদিনোতি তেসং ৰাদৰিসোধনত্থং অযং কথা আরদ্ধা. তত্থ ন ৰত্তব্বন্তি পুচ্ছা পরৰাদিস্স, পরমত্থসচ্চং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. সম্মুতিসচ্চম্হীতি সম্মুতিং অনুপৰিট্ঠে সচ্চম্হি. পচ্চত্তে ৰা ভুম্মৰচনং, সম্মুতিসচ্চন্তি অত্থো. সম্মুতিঞাণং সচ্চারম্মণঞ্ঞেৰাতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. ততো নং ‘‘যদি তং অৰিসেসেন সচ্চারম্মণঞ্ঞেৰ, তেন ঞাণেন দুক্খপরিঞ্ঞাদীনি করেয্যা’’তি চোদেতুং তেন ঞাণেনাতিআদিমাহ.

সম্মুতিঞাণকথাৰণ্ণনা.

৭. চিত্তারম্মণকথাৰণ্ণনা

৪৩৬-৪৩৮. ইদানি চিত্তারম্মণকথা নাম হোতি. তত্থ চেতোপরিযাযে ঞাণন্তি ৰচনমত্তমেৰ গহেত্ৰা ‘‘তং ঞাণং চিত্তারম্মণমেৰা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথস্স ‘‘যো সরাগাদিৰসেন চিত্তং জানাতি, তস্স রাগাদযোপি আরম্মণা হোন্তি, তস্মা ন ৰত্তব্বং তং চিত্তারম্মণঞ্ঞেৰা’’তি চোদনত্থং ননু অত্থি কোচীতিআদি আরদ্ধং. ফস্সারম্মণেতি ফস্সসঙ্খাতে আরম্মণে. ৰেদনারম্মণেতিআদীসুপি এসেৰ নযো. পুন ফস্সারম্মণে ঞাণং ন ৰত্তব্বন্তি পুট্ঠো ফস্সস্স ফুসনলক্খণং মনসিকরোতো ফস্সোৰারম্মণং হোতীতি পটিজানাতি. কিং পনেতং ফস্সপরিযাযে ঞাণন্তি পুট্ঠো পন তাদিসস্স সুত্তপদস্স অভাৰা পটিক্খিপতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. ইদানি যং নিস্সায লদ্ধি, তদেৰ দস্সেত্ৰা লদ্ধিং পতিট্ঠাপেতুং ননু চেতোপরিযাযে ঞাণন্তিআদিমাহ. সা পনেসা ৰচনমত্তাভিনিৰেসেন পতিট্ঠাপিতাপি অপ্পতিট্ঠাপিতাৰ হোতীতি.

চিত্তারম্মণকথাৰণ্ণনা.

৮. অনাগতঞাণকথাৰণ্ণনা

৪৩৯-৪৪০. ইদানি অনাগতঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ অনাগতং নাম অন্তরম্পি অত্থি, অনন্তরম্পি. তেসু অনন্তরে একন্তেনেৰ ঞাণং নত্থি. যথা চ অনন্তরে, তথা একৰীথিএকজৰনপরিযাপন্নেপি. তত্থ যে সব্বস্মিম্পি অনাগতে ঞাণং ইচ্ছন্তি, সেয্যথাপি অন্ধকা; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যং তে অনাগতে ঞাণং, কিং তেন অনন্তরং অনাগতং মূলাদিৰসেন জানাতী’’তি চোদেতুং অনাগতং মূলতোতিআদিমাহ. তত্থ মূলতোতিআদীনি সব্বানি কারণৰেৰচনানেৰ. কারণঞ্হি যং অত্তনো ফলং করোতি, তং তত্থ মূলযতি পতিট্ঠাতীতি মূলং. ততো চ তং হিনোতি পৰত্তযতীতি হেতু. তদেৰ তং নিদেতি ‘‘হন্দ নং গণ্হথা’’তি. নিয্যাতেতি ৰিযাতি নিদানং. ততো তং সম্ভৰতীতি সম্ভৰো. পভৰতীতি পভৰো. তত্থ চ তং সমুট্ঠাতি, তং ৰা নং সমুট্ঠাপেতীতি সমুট্ঠানং. তদেৰ নং আহরতীতি আহারো. তঞ্চস্স অপরিচ্চজিতব্বট্ঠেন আরম্মণং. তদেৰ চেতং পটিচ্চ এতীতি পচ্চযো. ততো নং সমুদেতীতি সমুদযোতি ৰুচ্চতি. যস্মা পন অনন্তরং চিত্তং এতেহাকারেহি ন সক্কা জানিতুং, তস্মা ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি. অনাগতং হেতুপচ্চযতন্তি যা অনন্তরানাগতে চিত্তে হেতুপচ্চযতা, তং জানাতি. যে তত্থ ধম্মা হেতুপচ্চযা হোন্তি, তে জানাতীতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. গোত্রভুনোতিআদি যস্মিং অনাগতে ঞাণং ন উপ্পজ্জতি, তং সরূপতো দস্সেতুং ৰুত্তং. পাটলিপুত্তস্সাতি সুত্তং যস্মিং অনাগতে ঞাণং উপ্পজ্জতি, তং দস্সেতুং আহটং. যস্মা পনেতং ন সব্বস্মিং অনাগতে ঞাণস্স সাধকং; তস্মা অনাহটমেৰাতি.

অনাগতঞাণকথাৰণ্ণনা.

৯. পটুপ্পন্নঞাণকথাৰণ্ণনা

৪৪১-৪৪২. ইদানি পটুপ্পন্নঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সব্বসঙ্খারেসু অনিচ্চতো দিট্ঠেসু তম্পি ঞাণং অনিচ্চতো দিট্ঠং হোতী’’তি ৰচনং নিস্সায ‘‘অৰিসেসেন সব্বস্মিং পচ্চুপ্পন্নে ঞাণং অত্থী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পটুপ্পন্নেতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি অৰিসেসেন পটুপ্পন্নে ঞাণং অত্থি, খণপচ্চুপ্পন্নেপি তেন ভৰিতব্বং. এৰং সন্তে দ্ৰিন্নং ঞাণানং একতো অভাৰা তেনেৰ ঞাণেন তং জানিতব্বং হোতী’’তি চোদনত্থং তেনাতি অনুযোগো সকৰাদিস্স. তত্থ পঠমপঞ্হে তেনেৰ তং জানিতুং ন সক্কাতি পটিক্খেপো ইতরস্স. দুতিযপঞ্হে সন্ততিং সন্ধায পটিঞ্ঞা তস্সেৰ. পটিপাটিতো ভঙ্গং পস্সন্তো ভঙ্গানুপস্সনেনেৰ ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং পস্সতীতি অধিপ্পাযো. তেন ঞাণেন তং ঞাণং জানাতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. তেন ফস্সেন তং ফস্সন্তিআদীনিস্স লেসোকাসনিৰারণত্থং ৰুত্তানি. যং পনেতেন লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং ননু সব্বসঙ্খারেতিআদি ৰুত্তং. তত্থ নযতো তং ঞাণং দিট্ঠং হোতি, ন আরম্মণতোতি অধিপ্পাযেন পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. তস্মা এৰং পতিট্ঠিতাপিস্স লদ্ধি অপ্পতিট্ঠিতাৰ হোতি.

পটুপ্পন্নঞাণকথাৰণ্ণনা.

১০. ফলঞাণকথাৰণ্ণনা

৪৪৩-৪৪৪. ইদানি ফলে ঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘বুদ্ধাপি সত্তানং অরিযফলপ্পত্তিযা ধম্মং দেসেন্তি সাৰকাপি, ইতি ইমিনা সামঞ্ঞেন বুদ্ধানং ৰিয সাৰকানম্পি তেন তেন সত্তেন পত্তব্বে ফলে ঞাণং অত্থী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায সাৰকস্সাতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং ‘‘যদি সাৰকস্স ফলে ঞাণং অত্থি, যথা বুদ্ধা সমানেপি সোতাপত্তিফলে অত্তনো ঞাণবলেন ‘অযং একবীজী, অযং কোলংকোলো, অযং সত্তক্খত্তুপরমো’তি ফলস্সকতং পঞ্ঞপেন্তি, কিং তে এৰং সাৰকোপী’’তি চোদেতুং সাৰকো ফলস্স কতং পঞ্ঞপেতীতি আহ. ইতরো পটিক্খিপতি.

অত্থি সাৰকস্স ফলপরোপরিযত্তীতিআদি ফলে ঞাণস্স অত্থিতায পচ্চযপুচ্ছনত্থং ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – বুদ্ধানং ‘‘ইদং ফলং পরং, ইদং ওপর’’ন্তি এৰং ফলানং উচ্চাৰচভাৰজাননসঙ্খাতা ফলে পরোপরিযত্তি নাম অত্থি. তথা ইন্দ্রিযপুগ্গলপরোপরিযত্তিযো, তাসং অত্থিতায তস্স তস্স পুগ্গলস্স তেসং তেসং ইন্দ্রিযানং ৰসেন তং তং ফলং জানন্তি, কিং তে সাৰকস্সাপি এতা পরোপরিযত্তিযো অত্থীতি.

অত্থি সাৰকস্স খন্ধপঞ্ঞত্তীতিআদীনিপি ‘‘যদি তে সাৰকস্স বুদ্ধানং ৰিয ফলে ঞাণং অত্থি, ইমা হি পিস্স পঞ্ঞত্তীহি ভৰিতব্বং. কিমস্স তা অত্থি, সক্কোতি সো এতা পঞ্ঞত্তিযো অত্তনো বলেন জানিতুং ৰা পঞ্ঞপেতুং ৰা’’তি চোদনত্থং ৰুত্তানি. সাৰকো জিনোতিআদি ‘‘যদি সাৰকস্স বুদ্ধানং ৰিয ফলে ঞাণং অত্থি, এৰং সন্তে স্ৰেৰ জিনো’’তি চোদনত্থং ৰুত্তং. সাৰকো অনুপ্পন্নস্সাতি পঞ্হেপি অযমেৰ নযো. অঞ্ঞাণীতি পঞ্হে অৰিজ্জাসঙ্খাতস্স অঞ্ঞাণস্স ৰিহতত্তা পটিক্খিত্তো, ন পনস্স বুদ্ধানং ৰিয ফলে ঞাণং অত্থি. তস্মা অপ্পতিট্ঠিতোৰ পরৰাদীৰাদোতি.

ফলঞাণকথাৰণ্ণনা.

পঞ্চমো ৰগ্গো.

মহাপণ্ণাসকো সমত্তো.