৪. চতুত্থৰগ্গো
১. গিহিস্স অরহাতিকথাৰণ্ণনা
৩৮৭. ইদানি গিহিস্স অরহাতি কথা নাম হোতি. তত্থ যেসং যসকুলপুত্তাদীনং গিহিব্যঞ্জনে ঠিতানং অরহত্তপ্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘গিহি অস্স অরহা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি উত্তরাপথকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তত্থ গিহিস্সাতি যো গিহিসংযোজনসম্পযুত্ততায গিহি, সো অরহং অস্সাতি অত্থো. পরৰাদী পন অধিপ্পাযং অসল্লক্খেত্ৰা গিহিব্যঞ্জনমত্তমেৰ পস্সন্তো পটিজানাতি. ইদানিস্স ‘‘গিহি নাম গিহিসংযোজনেন হোতি, ন ব্যঞ্জনমত্তেন. যথাহ ভগৰা –
‘অলঙ্কতো চেপি সমং চরেয্য,
সন্তো দন্তো নিযতো ব্রহ্মচারী;
সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং,
সো ব্রাহ্মণো সো সমণো স ভিক্খূ’’’তি. (ধ. প. ১৪২);
ইমং নযং দস্সেতুং অত্থি অরহতোতিআদি আরদ্ধং. তং সব্বং উত্তানত্থমেৰাতি.
গিহিস্স অরহাতিকথাৰণ্ণনা.
২. উপপত্তিকথাৰণ্ণনা
৩৮৮. ইদানি উপপত্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ওপপাতিকো হোতি তত্থপরিনিব্বাযী’’তিৰচনানি (পু. প. ৩৫-৪০) অযোনিসো গহেত্ৰা সুদ্ধাৰাসেসু উপপত্তিযা অরহাতি লদ্ধি, ‘‘যেসং ৰা উপহচ্চপরিনিব্বাযী’’তি পদং পরিৰত্তিত্ৰা ‘‘উপপজ্জপরিনিব্বাযী’’তি পরিযাপুণন্তানং সহ উপপত্তিযা অরহা হোতীতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি উত্তরাপথকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. তত্থ যস্মা উপপত্তিচিত্তং নাম লোকিযং, তেন সোতাপন্নাদযোপি ন হোন্তি, পগেৰ অরহা. তস্মাস্স ইমং নযং দস্সেতুং সহ উপপত্তিযা সোতাপন্নোতিআদি আরদ্ধং.
৩৮৯. সারিপুত্তোতিআদি ইমেসু মহাথেরেসু কো একোপি সহ উপপত্তিযা অরহা নামাতি চোদনত্থং ৰুত্তং.
৩৯০. উপপত্তেসিযেনাতি পটিসন্ধিচিত্তেন. তঞ্হি উপপত্তিং এসতি গৰেসতি, তস্মা উপপত্তেসিযন্তি ৰুচ্চতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
উপপত্তিকথাৰণ্ণনা.
৩. অনাসৰকথাৰণ্ণনা
৩৯১. ইদানি অনাসৰকথা নাম হোতি. তত্থ যে ধম্মা অনাসৰস্স অরহতো, সব্বে তে অনাসৰাতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি উত্তরাপথকানং; তে সন্ধায অরহতোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথ নং অনাসৰা নাম মগ্গাদযো, কিং তস্স তেযেৰ উপ্পজ্জন্তীতি চোদনত্থং মগ্গো ফলন্তিআদি আরদ্ধং. চক্খু অনাসৰন্তি পুট্ঠো তস্স সাসৰত্তা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো অনাসৰস্সেতন্তি পটিজানাতি.
৩৯২. চীৰরপঞ্হে একোৰ ধম্মো অনাসৰো সাসৰো চ হোতীতি লক্খণৰিরোধভযা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো অনাসৰস্স হুত্ৰা সাসৰস্স হোতীতি পটিজানাতি. তঞ্ঞেৰ অনাসৰন্তি পঞ্হাদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. সকৰাদী পন তঞ্ঞেৰাতি অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘মগ্গো অনাসৰো হুত্ৰা’’তিআদীহি চোদেতি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বোতি.
অনাসৰকথাৰণ্ণনা.
৪. সমন্নাগতকথাৰণ্ণনা
৩৯৩. ইদানি সমন্নাগতকথা নাম হোতি. তত্থ দ্ৰে সমন্নাগমা পচ্চুপ্পন্নক্খণে সমঙ্গীভাৰসমন্নাগমো চ রূপাৰচরাদীসু অঞ্ঞতরভূমিপ্পত্তিতো পটিলাভসমন্নাগমো চ. সো যাৰ অধিগতৰিসেসা ন পরিহাযতি, তাৰদেৰ লব্ভতি. যেসং পন ঠপেত্ৰা ইমে দ্ৰে সমন্নাগমে অঞ্ঞো উপপত্তিধম্মৰসেন একো সমন্নাগমো নাম হোতীতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি উত্তরাপথকানং, তেসং পত্তিধম্মো নাম কোচি নত্থীতি অনুবোধনত্থং অরহা চতূহি ফলেহি সমন্নাগতোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পত্তিং সন্ধায পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অথস্স ‘‘যদি তে অরহা চতূহি খন্ধেহি ৰিয চতূহি ফলেহি সমন্নাগতো, এৰং সন্তে যে চতূসু ফলেসু চত্তারো ফস্সাদযো, তেহি তে অরহতো সমন্নাগততা পাপুণাতী’’তি চোদনত্থং অরহা চতূহি ফস্সেহীতিআদি আরদ্ধং. তং সব্বং পরৰাদিনা একক্খণে চতুন্নং ফস্সাদীনং অভাৰা পটিক্খিত্তং. অনাগামিপঞ্হাদীসুপি এসেৰ নযো.
৩৯৫. সোতাপত্তিফলং ৰীতিৰত্তোতি ন পঠমজ্ঝানং ৰিয দুতিযজ্ঝানলাভী; পুন অনুপ্পত্তিযা পন ৰীতিৰত্তোতি পুচ্ছতি. সোতাপত্তিমগ্গন্তিআদি যং ৰীতিৰত্তো, তেনস্স পুন অসমন্নাগমং দস্সেতুং আরদ্ধং.
৩৯৬. তেহি চ অপরিহীনোতি পঞ্হে যস্মা যথা পচ্চনীকসমুদাচারেন লোকিযজ্ঝানধম্মা পরিহাযন্তি, ন এৰং লোকুত্তরা. মগ্গেন হি যে কিলেসা পহীযন্তি, ফলেন চ পটিপ্পস্সম্ভন্তি, তে তথা পহীনাৰ তথা পটিপ্পস্সদ্ধাযেৰ চ হোন্তি, তস্মা সকৰাদিনা আমন্তাতি পটিঞ্ঞাতং. স্ৰাযমত্থো পরতো ‘‘অরহতা চত্তারো মগ্গা পটিলদ্ধা’’তিআদীসু পকাসিতোযেৰ. সেসং উত্তানত্থমেৰাতি.
সমন্নাগতকথাৰণ্ণনা.
৫. উপেক্খাসমন্নাগতকথাৰণ্ণনা
৩৯৭. অরহা ছহি উপেক্খাহীতি কথাযপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অরহা হি ছসু দ্ৰারেসু উপেক্খানং উপ্পত্তিভব্বতায তাহি সমন্নাগতোতি ৰুচ্চতি, ন একক্খণে সব্বাসং উপ্পত্তিভাৰেনাতি.
উপেক্খাসমন্নাগতকথাৰণ্ণনা.
৬. বোধিযাবুদ্ধোতিকথাৰণ্ণনা
৩৯৮. ইদানি বোধিযা বুদ্ধোতিকথা নাম হোতি. তত্থ বোধীতি চতুমগ্গঞাণস্সাপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সাপি অধিৰচনং. তস্মা যেসং যথা ওদাতেন ৰণ্ণেন ওদাতো, সামেন ৰণ্ণেন সামো, এৰং বোধিযা বুদ্ধোতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি উত্তরাপথকানংযেৰ; তে সন্ধায পুচ্ছা চ অনুযোগো চ সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা চ পটিক্খেপো চ ইতরস্স.
অতীতাযাতি পঞ্হে তস্মিং খণে অভাৰতো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো পটিলাভং সন্ধায পটিজানাতি. পুন কিচ্চৰসেন পুট্ঠো কিচ্চাভাৰতো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো যং তেন তায করণীযং কতং, তত্থ সম্মোহাভাৰং পটিজানাতি. লেসোকাসং পন অদত্ৰা দুক্খং পরিজানাতীতিআদিনা নযেন পুট্ঠো তস্স কিচ্চস্স অভাৰা পটিক্খিপতি.
অনাগতপঞ্হে তস্মিং খণে মগ্গঞাণস্স অভাৰা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো ‘‘অগমা রাজগহং বুদ্ধো’’তি (সু. নি. ৪১০) অনাগতায বোধিযা বুদ্ধভাৰং মঞ্ঞমানো পটিজানাতি. বোধিকরণীযং করোতীতি পুট্ঠো তস্মিং খণে কিচ্চাভাৰেন পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো যদি ন করেয্য, বুদ্ধোতি ন ৰুচ্চেয্য. যস্মা অৰস্সং করিস্সতি, তস্মা করোতিযেৰ নামাতি পটিজানাতি. পুন লেসোকাসং অদত্ৰা পুট্ঠো পটিক্খিপতি. পচ্চুপ্পন্নপঞ্হো সদ্ধিং সংসন্দনায উত্তানত্থোৰ.
৩৯৯. তিস্সো বোধিযো একতো কত্ৰা পুট্ঠো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সন্ধায তীহিপি বুদ্ধোতি ৰত্তব্বভাৰতো পটিজানাতি. পুন তীহিতি পুট্ঠো সব্বাসং একক্খণে অভাৰা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৰসেন পটিজানাতি. পুন লেসোকাসং অদত্ৰা সততং সমিতন্তি পুট্ঠো পটিক্খিপতি.
ন বত্তব্বং বোধিযাতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স, বোধিযা অভাৰক্খণে অবুদ্ধভাৰাপত্তিতো পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. ননু বোধিপটিলাভাতি পঞ্হে পন যস্মিং সন্তানে বোধিসঙ্খাতং মগ্গঞাণং উপ্পন্নং, তত্থ বুদ্ধোতি সম্মুতিসব্ভাৰতো পটিঞ্ঞা তস্সেৰ. তস্স অধিপ্পাযং অজানিত্ৰা হঞ্চীতি লদ্ধিট্ঠপনা পরৰাদিস্স. ইদানিস্স অসল্লক্খণং পাকটং কাতুং বোধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বোধিযা বুদ্ধোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তস্সত্থো – ‘‘কিং তে যস্মা বোধিপটিলাভা বুদ্ধো, তস্মা বোধিযা বুদ্ধো’’তি. ইতরো ‘‘বোধিপটিলাভো নাম বোধিযা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধাযপি সন্তানে উপ্পন্নভাৰোযেৰ. বোধি নাম মগ্গক্খণে ঞাণ’’ন্তি ইমং ৰিভাগং অসল্লক্খেন্তোৰ পুন পটিজানাতি. ততো সকৰাদিনা বোধিপটিলাভা বোধীতি পুট্ঠো ৰচনোকাসং অলভন্তো পটিক্খিপতীতি.
বোধিযাবুদ্ধোতিকথাৰণ্ণনা.
ইতি ইমা তিস্সোপি কথা উত্তরাপথকানংযেৰ.
৭. লক্খণকথাৰণ্ণনা
৪০০. ইদানি লক্খণকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুরিসস্স দ্ৰেৰ গতিযো ভৰন্তী’’তি (দী. নি. ১.২৫৮) ইমং সুত্তং অযোনিসো গহেত্ৰা লক্খণসমন্নাগতো বোধিসত্তোৰ হোতীতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি উত্তরাপথকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স.
চক্কৰত্তিসত্তোতি পঞ্হেসু যস্মা চক্কৰত্তী সত্তোপি চ বোধিসত্তোপি, তস্মা অবোধিসত্তং সন্ধায পটিক্খিপতি. বোধিসত্তং সন্ধায পটিজানাতি.
৪০২. দ্ৰত্তিংসিমানীতিসুত্তং বোধিসত্তমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. সো হি পচ্ছিমে ভৰে বুদ্ধো হোতি, ইতরেসু চক্কৰত্তী, তস্মা আভতম্পি অনাভতসদিসমেৰাতি.
লক্খণকথাৰণ্ণনা.
৮. নিযামোক্কন্তিকথাৰণ্ণনা
৪০৩. ইদানি নিযামোক্কন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ঘটিকারসুত্তে জোতিপালস্স পব্বজ্জং সন্ধায ‘‘বোধিসত্তো কস্সপভগৰতো পাৰচনে ওক্কন্তনিযামো চরিতব্রহ্মচরিযো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায বোধিসত্তোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, লদ্ধিযং ঠত্ৰা পটিঞ্ঞা ইতরস্স. ততো যস্মা নিযামোতি ৰা ব্রহ্মচরিযন্তি ৰা অরিযমগ্গস্স নামং, বোধিসত্তানঞ্চ ঠপেত্ৰা পারমীপূরণং অঞ্ঞা নিযামোক্কন্তি নাম নত্থি. যদি ভৰেয্য, বোধিসত্তো সোতাপন্নো সাৰকো ভৰেয্য. ন চেতমেৰং. কেৰলঞ্হি নং বুদ্ধা অত্তনো ঞাণবলে ঠত্ৰা – ‘‘অযং বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকরোন্তি, তস্মা পুন বোধিসত্তোতি অনুযোগো সকৰাদিস্স. পচ্ছিমভৰং সন্ধায পটিক্খেপো ইতরস্স. দুতিযপঞ্হে জোতিপালকালং সন্ধায পটিঞ্ঞা তস্সেৰ. সাৰকো হুত্ৰাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. অনুস্সৰিযোতি অনুস্সৰেন পটিৰিদ্ধধম্মো. পচ্ছিমভৰং সন্ধায পটিক্খিপিত্ৰা জোতিপালকালে অনুস্সৰং সন্ধায পটিজানাতি.
৪০৪. অঞ্ঞং সত্থারন্তিআল়ারঞ্চ রামপুত্তঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. আযস্মা আনন্দোতিআদি ‘‘ওক্কন্তনিযামাৰ সাৰকা হোন্তি, ন ইতরে ওক্কন্তনিযামা এৰরূপা হোন্তী’’তি দস্সেতুং ৰুত্তং.
সাৰকো জাতিং ৰীতিৰত্তোতি যায জাতিযা সাৰকো, তং ৰীতিৰত্তো অঞ্ঞস্মিং ভৰে অসাৰকো হোতীতি পুচ্ছতি. ইতরো সোতাপন্নাদীনং সোতাপন্নাদিসাৰকভাৰতো পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
নিযামোক্কন্তিকথাৰণ্ণনা.
৯. অপরাপি সমন্নাগতকথাৰণ্ণনা
৪০৬. ইদানি অপরাপি সমন্নাগতকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘চতুত্থমগ্গট্ঠো পুগ্গলো পত্তিধম্মৰসেন তীহি ফলেহি সমন্নাগতো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসমেত্থ হেট্ঠা চতূহি ফলেহি সমন্নাগতকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
অপরাপি সমন্নাগতকথাৰণ্ণনা.
১০. সব্বসংযোজনপ্পহানকথাৰণ্ণনা
৪১৩. ইদানি সংযোজনপ্পহানকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘নিপ্পরিযাযেনেৰ সব্বসংযোজনপ্পহানং অরহত্ত’’ন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. পুন সব্বে সংযোজনাতি পুট্ঠো হেট্ঠা ৰুত্তমগ্গত্তযেন পহীনে সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো তেন মগ্গেন অপ্পহীনস্স অভাৰা পটিজানাতি. সক্কাযদিট্ঠিআদীসুপি পঠমমগ্গেন পহীনভাৰং সন্ধায পটিক্খিপতি, চতুত্থমগ্গেন অনৰসেসপ্পহানং সন্ধায পটিজানাতি. এসেৰ নযো সব্বত্থাতি.
সব্বসংযোজনপ্পহানকথাৰণ্ণনা.
চতুত্থো ৰগ্গো.