৩. ততিযৰগ্গো
১. বলকথাৰণ্ণনা
৩৫৪. ইদানি বলকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং অনুরুদ্ধসংযুত্তে ‘‘ইমেসঞ্চ পনাহং, আৰুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানামী’’তিআদীনি (সং. নি. ৫.৯১৩) দসসুত্তানি অযোনিসো গহেত্ৰা ‘‘তথাগতবলং সাৰকসাধারণ’’ন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, লদ্ধিযং ঠত্ৰা পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. তথাগতবলঞ্চ নামেতং সাৰকেহি সাধারণম্পি অত্থি অসাধারণম্পি সাধারণাসাধারণম্পি. তত্থ আসৰানং খযে ঞাণং সাধারণং. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তিঞাণং অসাধারণং. সেসং সাধারণঞ্চ অসাধারণঞ্চ. ঠানাট্ঠানাদীনি হি সাৰকা পদেসেন জানন্তি, তথাগতা নিপ্পদেসেন. ইতি তানি উদ্দেসতো সাধারণানি, ন নিদ্দেসতো. অযং পন অৰিসেসেন সব্বম্পি সাধারণন্তি আহ. তমেনং ততো ৰিৰেচেতুং তথাগতবলং সাৰকবলন্তি পুন অনুযোগো আরদ্ধো. তত্থ পঠমপঞ্হে নিদ্দেসতো সব্বাকারৰিসযতং সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযপঞ্হে উদ্দেসতো ঠানাট্ঠানমত্তাদিজাননৰসেন পটিজানাতি. তঞ্ঞেৰাতিআদিপঞ্হেসু সব্বাকারেন নিন্নানাকরণতায অভাৰেন পটিক্খিপতি. পুব্বযোগো চ পুব্বচরিযা চ অত্থতো একং, তথা ধম্মক্খানঞ্চ ধম্মদেসনা চ.
ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তিপঞ্হে একদেসেন সাধারণতং সন্ধায সাৰকৰিসযে পটিজানাতি.
৩৫৫. ইদানি যস্মা উদ্দেসতো ঠানাট্ঠানাদীনি সাৰকো জানাতি, তস্মা সাৰকস্স তথা জাননং পকাসেত্ৰা তেন জাননমত্তসামঞ্ঞেন তেসং সাৰকসাধারণত্তং পতিট্ঠাপেতুং সাৰকো ঠানাট্ঠানং জানাতীতিআদযো পরৰাদিপঞ্হা হোন্তি. তত্থ ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তিঞাণং ছন্নং অসাধারণঞাণানং অঞ্ঞতরন্তি ন গহিতং. আসৰক্খযেন ৰা আসৰক্খযন্তি যং তথাগতস্স আসৰক্খযেন সদ্ধিং সাৰকস্স আসৰক্খযং পটিচ্চ ৰত্তব্বং সিযা নানাকরণং, তং নত্থি. ৰিমুত্তিযা ৰা ৰিমুত্তিন্তি পদেপি এসেৰ নযো. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ.
৩৫৬. ইদানি যং সকৰাদিনা ‘‘আসৰানং খযে ঞাণং সাধারণ’’ন্তি অনুঞ্ঞাতং, তেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা সেসানম্পি সাধারণভাৰং পুচ্ছিতুং পুন আসৰানং খযেতিআদযো পরৰাদিপঞ্হাৰ হোন্তি. তেসং ৰিস্সজ্জনে সকৰাদিনা আসৰক্খযে ৰিসেসাভাৰেন তং ঞাণং সাধারণন্তি অনুঞ্ঞাতং. ইতরেসুপি ৰিসেসাভাৰেন সাধারণতা পটিক্খিত্তা. পুন ঠানাট্ঠানাদীনং আসৰক্খযেনেৰ সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা অসাধারণপুচ্ছা পরৰাদিস্সেৰ. তত্থ আসৰক্খযঞাণে পটিক্খেপো, সেসেসু চ পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. ততো ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা অসাধারণপুচ্ছা পরৰাদিস্স. সা সঙ্খিপিত্ৰা দস্সিতা. তথাপি ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে পটিঞ্ঞা, সেসেসু চ পটিক্খেপো সকৰাদিস্স. ততো ঠানাট্ঠানাদীহি সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তস্স সাধারণপুচ্ছা পরৰাদিস্স. সাপি সঙ্খিপিত্ৰাৰ দস্সিতা. তত্থ ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তে পটিক্খেপো. সেসেসু চ পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্সাতি.
বলকথাৰণ্ণনা.
২. অরিযন্তিকথাৰণ্ণনা
৩৫৭. ইদানি অরিযন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ন কেৰলং আসৰক্খযঞাণমেৰ অরিযং, অথ খো পুরিমানিপি নৰ বলানি অরিযানি’’চ্চেৰ লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায অরিযন্তি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. পুন যদি তং অরিযং, মগ্গাদীসু তেন অঞ্ঞতরেন ভৰিতব্বন্তি মগ্গাদিৰসেন পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিক্খেপো ইতরস্স.
পুন সুঞ্ঞতারম্মণাদিৰসেন পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তত্থ দ্ৰে সুঞ্ঞতা – সত্তসুঞ্ঞতা চ সঙ্খারসুঞ্ঞতা চ. সত্তসুঞ্ঞতা নাম দিট্ঠিযা পরিকপ্পিতেন সত্তেন সুঞ্ঞা পঞ্চক্খন্ধা. সঙ্খারসুঞ্ঞতা নাম সব্বসঙ্খারেহি সুঞ্ঞং ৰিৰিত্তং নিস্সটং নিব্বানং. তত্থ পরৰাদী নিব্বানারম্মণতং সন্ধায পটিক্খিপতি, সঙ্খারারম্মণতং সন্ধায পটিজানাতি. মনসি করোতীতি পুট্ঠোপি নিব্বানমেৰ সন্ধায পটিক্খিপতি, সঙ্খারে সন্ধায পটিজানাতি. ততো সকৰাদিনা ‘‘ঠানাট্ঠানাদিমনসিকারো সঙ্খারারম্মণো, সুঞ্ঞতমনসিকারো নিব্বানারম্মণো’’তি ইমং নযং গহেত্ৰা ‘‘দ্ৰিন্নং ফস্সানং দ্ৰিন্নং চিত্তানং সমোধানং হোতী’’তি পুট্ঠো লেসোকাসং অলভন্তো পটিক্খিপতি. অনিমিত্তাপণিহিতেসুপি এসেৰ নযো. সত্তনিমিত্তাভাৰতো হি খন্ধা অনিমিত্তা. সঙ্খারনিমিত্তাভাৰতো নিব্বানং. একধম্মস্মিম্পি আরোপেত্ৰা ঠপেতব্বসঙ্খাতেন চ পণিদহিতব্বট্ঠেন পণিহিতসঙ্খং গতেন সত্তপণিধিনা অপ্পণিহিতা খন্ধা. তণ্হাপণিধিনা তণ্হায ৰা আরম্মণভূতেন সব্বসঙ্খারপণিধিনা অপ্পণিহিতং নিব্বানং. তস্মা ইধাপি পটিক্খেপো চ পটিঞ্ঞা চ পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.
৩৫৮. ততো ‘‘যথা সতিপট্ঠানাদযো লোকুত্তরধম্মা অরিযা চেৰ সুঞ্ঞতাদিআরম্মণা চ, কিং তে এৰং ঠানাট্ঠানঞাণ’’ন্তি অনুলোমপটিলোমপুচ্ছা হোন্তি. তত্থ সব্বাপি পটিঞ্ঞা সব্বে চ পটিক্খেপা পরৰাদিস্সেৰ. ইমিনাৰুপাযেন সেসঞাণেসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং ৰেদিতব্বং. পাল়িযং পন সেসানি সঙ্খিপিত্ৰা অৰসানে চুতূপপাতঞাণমেৰ ৰিভত্তং. ততো পরং সকসমযেপি ‘‘অরিয’’ন্তি সিদ্ধেন আসৰানং খযঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৰা সেসঞাণানং অনুলোমতো চ পটিলোমতো চ অরিযভাৰপুচ্ছা হোন্তি. তা সব্বা পরৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা পটিক্খেপো চ সকৰাদিস্স. তে উত্তানত্থাযেৰ. পাল়িযং পনেত্থ পঠমনৰমানেৰ দস্সেত্ৰা সত্ত ঞাণানি সঙ্খিত্তানীতি.
অরিযন্তিকথাৰণ্ণনা.
৩. ৰিমুত্তিকথাৰণ্ণনা
৩৬৩. ইদানি ৰিমুত্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ৰীতরাগচিত্তানং ৰিমুত্তিপযোজনং নাম নত্থি. যথা পন মলীনং ৰত্থং ধোৰিযমানং মলা ৰিমুচ্চতি, এৰং সরাগং চিত্তং রাগতো ৰিমুচ্চতী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায সরাগন্তি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. ততো রাগসহগতন্তিআদিনা নযেন পুট্ঠো মগ্গক্খণে চিত্তং ৰিমুচ্চতি নাম. তদা চ এৰরূপং চিত্তং নত্থীতি পটিক্খিপতি.
সফস্সন্তিআদিনা নযেন পুট্ঠোপি যথা ফস্সো চ চিত্তঞ্চ উভো রাগতো ৰিমুচ্চন্তি, এৰং রাগস্স ৰিমুত্তিং অপস্সমানো পটিক্খিপতি. সদোসাদীসুপি ইমিনাৰুপাযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
ৰিমুত্তিকথাৰণ্ণনা.
৪. ৰিমুচ্চমানকথাৰণ্ণনা
৩৬৬. ইদানি ৰিমুচ্চমানকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ঝানেন ৰিক্খম্ভনৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তং, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা ৰিমুচ্চমানং নাম হোতী’’তি লদ্ধি, তে সন্ধায ৰিমুত্তং ৰিমুচ্চমানন্তি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস.
পুন একদেসন্তি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. তত্থ একদেসন্তি ভাৰনপুংসকং. যথা ৰিমুত্তং, একদেসেন ৰা একদেসে ৰা অৰিমুত্তং হোতি কিং এৰং একদেসং ৰিমুত্তং, একদেসং অৰিমুত্তন্তি পুচ্ছতি. কিং কারণা এৰং পুচ্ছতীতি? ‘‘ৰিমুত্তং ৰিমুচ্চমান’’ন্তি ৰিপ্পকতভাৰেন ৰুত্তত্তা. যথা হি করিযমানা কটাদযো ৰিপ্পকতত্তা একদেসেন কতা একদেসেন অকতা হোন্তি, তথা ইদম্পি একদেসং ৰিমুত্তং একদেসং অৰিমুত্তন্তি আপজ্জতি. ততো পরৰাদী কটাদীনং ৰিয চিত্তস্স একদেসাভাৰা পঠমপঞ্হে পটিক্খিপিত্ৰা দুতিযে ৰিমুচ্চমানস্স অপরিনিট্ঠিতৰিমুত্তিতায পটিজানাতি. লোকিযজ্ঝানক্খণং ৰা সন্ধায পটিক্খিপতি. ন হি তং তদা সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা ৰিমুচ্চমানং. লোকুত্তরজ্ঝানক্খণং সন্ধায পটিজানাতি. তঞ্হি তদা সমুচ্ছেদৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তেকদেসেন ৰিমুচ্চমানন্তিস্স লদ্ধি. ততো সকৰাদী ‘‘যদি তে একমেৰ চিত্তং একদেসং ৰিমুত্তং একদেসং অৰিমুত্তং, এৰং সন্তে যো একেনেৰ চিত্তেন সোতাপন্নো হোতি, সোপি তে একদেসং সোতাপন্নো, একদেসং ন সোতাপন্নো আপজ্জতী’’তি চোদনত্থং একদেসং সোতাপন্নোতিআদিমাহ. ইতরো তং ৰিধানং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. সেসৰারেসুপি এসেৰ নযো.
উপ্পাদক্খণপঞ্হে যদি একমেৰ চিত্তং ৰিমুত্তঞ্চ ৰিমুচ্চমানঞ্চ, একস্মিং খণে ৰিমুত্তং একস্মিং ৰিমুচ্চমানং আপজ্জতি. কিং তে এৰরূপং চিত্তন্তি অত্থো.
৩৬৭. সুত্তসাধনে পঠমসুত্তং পরৰাদিস্স. তত্রাস্সাযমধিপ্পাযো – ৰিমুচ্চতীতি ৰিপ্পকতনিদ্দেসো. তস্মা যং তস্স যোগিনো এৰং জানতো এৰং পস্সতো এতেহি আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, তং ৰিমুচ্চমানং নাম হোতীতি. দুতিযসুত্তং সকৰাদিস্স. তত্রাস্সাযমধিপ্পাযো – যদি তে ৰিমুচ্চতীতি ৰচনতো ৰিমুত্তং ৰিমুচ্চমানং, ইধ ৰিমুচ্চতীতি ৰচনাভাৰতো ৰিমুত্তমেৰ সিযা, ন ৰিমুচ্চমানন্তি.
ইদানি ‘‘যথা তে ৰিপ্পকতৰিমুত্তিতায ৰিমুচ্চমানং, কিং এৰং ৰিপ্পকতরাগাদিতায রজ্জমানাদীনিপি অত্থী’’তি চোদনত্থং পুন অত্থি চিত্তন্তিআদি আরদ্ধং. পরৰাদিনাপি তথারূপং চিত্তং অপস্সন্তেন সব্বং পটিক্খিত্তং. অথ নং সকৰাদী ‘‘দ্ৰেযেৰ কোটিযো, ততিযা নত্থী’’তি অনুবোধেন্তো ননু রত্তঞ্চেৰ অরত্তঞ্চাতিআদিমাহ. তস্সত্থো – ননু ভদ্রমুখ, রাগসম্পযুত্তং চিত্তং রত্তং ৰিপ্পযুত্তং অরত্তন্তি দ্ৰেৰ কোটিযো, রজ্জমানং নাম ততিযা কোটি নত্থীতি? দুট্ঠাদীসুপি এসেৰ নযো. অথ নং আমন্তাতি পটিজানিত্ৰা ঠিতং. ৰিমুত্তিপক্খেপি দ্ৰেযেৰ কোটিযো দস্সেতুং হঞ্চি রত্তঞ্চেৰাতিআদিমাহ. তস্সত্থো – যদি এতা দ্ৰে কোটিযো সম্পটিচ্ছসি, অৰিমুত্তঞ্চেৰ ৰিমুত্তঞ্চা তি ইমাপি সম্পটিচ্ছ. কিলেসসম্পযুত্তঞ্হি চিত্তং অৰিমুত্তং, ৰিপ্পযুত্তং ৰিমুত্তং. ৰিমুচ্চমানং নামাতি পরমত্থতো ততিযা কোটি নত্থীতি.
ৰিমুচ্চমানকথাৰণ্ণনা.
৫. অট্ঠমককথাৰণ্ণনা
৩৬৮. ইদানি অট্ঠমককথা নাম হোতি. তত্থ যেসং অনুলোমগোত্রভুমগ্গক্খণে কিলেসানং সমুদাচারাভাৰতো অট্ঠমকস্স সোতাপত্তিমগ্গট্ঠপুগ্গলস্স দ্ৰে পরিযুট্ঠানা পহীনাতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানঞ্চেৰ সম্মিতিযানঞ্চ; তেসং অঞ্ঞতরং সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, মগ্গক্খণতো পট্ঠায দিট্ঠিযা অনুপ্পত্তিং সন্ধায পটিঞ্ঞা ইতরস্স. ততো যস্মা দিট্ঠি নামেসা সোতাপন্নস্সেৰ পহীনা, ন মগ্গট্ঠস্স, তস্মা অট্ঠমকো পুগ্গলো সোতাপন্নোতি অনুযোগো সকৰাদিস্স. ৰিচিকিচ্ছাপঞ্হেপি এসেৰ নযো. অনুসযপঞ্হে পরিযুট্ঠানতো অঞ্ঞো অনুসযোতি তেসং লদ্ধি, তস্মা ‘‘ন হেৰ’’ন্তি পটিক্খিত্তং.
সীলব্বতপরামাসপঞ্হেপি সীলব্বতপরামাসপরিযুট্ঠানন্তি ৰোহারং ন পস্সতি, তস্মা পটিক্খিপতি. পরিযুট্ঠানমেৰস্স পহীনন্তি লদ্ধি.
৩৬৯. মগ্গো ভাৰিতোতি পঞ্হে তস্মিং খণে ভাৰেতি, ন ভাৰিতো. তস্মা পটিক্খিপতি. অমগ্গেনাতিআদিঅনুযোগে পঠমমগ্গেনেৰ পহীনভাৰং সন্ধায পটিক্খিপতি. যদি হি অমগ্গেন পহীযেথ, গোত্রভুপুগ্গলাদীনম্পি পহীযেথাতি আপজ্জনতো. উপ্পজ্জিস্সতীতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স, ৰিস্সজ্জনং সকৰাদিস্স. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
অট্ঠমককথাৰণ্ণনা.
৬. অট্ঠমকস্স ইন্দ্রিযকথাৰণ্ণনা
৩৭১. ইদানি অট্ঠমকস্স ইন্দ্রিযকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘অট্ঠমকো মগ্গক্খণে ইন্দ্রিযানি পটিলভতি নাম, নো চস্স পটিলদ্ধানি হোন্তী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায নত্থি সদ্ধিন্দ্রিযন্তি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. নত্থি সদ্ধাতি পুট্ঠো পন সদ্ধিন্দ্রিযতো সদ্ধায নানত্তং সল্লক্খেত্ৰা পটিক্খিপতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. যথা পন যস্স অত্থি মনো, তস্স মনিন্দ্রিযম্পি অত্থি; এৰং যস্স সদ্ধাদযো অত্থি, তস্স অত্থি সদ্ধিন্দ্রিযাদীনিপীতি দীপনত্থং অত্থি মনো অত্থি মনিন্দ্রিযন্তিআদি আরদ্ধং. তং সব্বং উত্তানত্থমেৰ সদ্ধিং সুত্তসাধনেনাতি.
অট্ঠমকস্স ইন্দ্রিযকথাৰণ্ণনা.
৭. দিব্বচক্খুকথাৰণ্ণনা
৩৭৩. ইদানি দিব্বচক্খুকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং চতুত্থজ্ঝানধম্মূপত্থদ্ধং মংসচক্খুমেৰ দিব্বচক্খু নাম হোতীতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানঞ্চেৰ সম্মিতিযানঞ্চ; তে সন্ধায মংসচক্খুন্তি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স.
পুন ‘‘মংসচক্খু দিব্বচক্খু, দিব্বচক্খু মংসচক্খূ’’তি পুট্ঠো তং মত্তমেৰ তং ন হোতীতি পটিক্খিপতি. যাদিসন্তিআদিপুচ্ছাসুপি উভিন্নং একসভাৰাভাৰেনেৰ পটিক্খিপতি.
ৰিসযোতিআদীসু উভিন্নম্পি রূপাযতনমেৰ ৰিসযো. মংসচক্খু পন আপাথগতমেৰ পস্সতি. ইতরং অনাপাথগতং তিরোপব্বতাদিগতম্পি. দিব্বচক্খুস্স চ অতিসুখুমম্পি রূপং গোচরো, ন তাদিসং ইতরস্সাতি এৰমেতেসং আনুভাৰগোচরা অসদিসা.
উপাদিণ্ণং হুত্ৰা অনুপাদিণ্ণং হোতীতি পুট্ঠো যস্মা মংসচক্খু উপাদিণ্ণং, দিব্বচক্খু অনুপাদিণ্ণং, ন চ মংসচক্খুমেৰ দিব্বচক্খূতি ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো যস্মা ‘‘মংসচক্খুস্স উপ্পাদো, মগ্গো দিব্বস্স চক্খুনো’’তি ৰচনং নিস্সায মংসচক্খুপচ্চযা দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, তঞ্চ রূপাৰচরিকানং চতুন্নং মহাভূতানং পসাদোতি ইচ্ছতি, তস্মা পটিজানাতি. কামাৰচরং হুত্ৰাতি পুট্ঠোপি যস্মা ন মংসচক্খুমেৰ দিব্বচক্খূতি ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো রূপাৰচরজ্ঝানপচ্চযেন উপ্পন্নত্তা রূপাৰচরং নাম জাতন্তি পটিজানাতি.
রূপাৰচরং হুত্ৰা অরূপাৰচরন্তি পুট্ঠোপি ততো পরং ভাৰনায অরূপাৰচরক্খণে রূপাৰচরচিত্তস্স অভাৰা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো অরূপাৰচরিকানং চতুন্নং মহাভূতানং পসাদো হুত্ৰা উপ্পজ্জতীতি লদ্ধিযা পটিজানাতি. অপরিযাপন্নভাৰং পনস্স ন ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতিযেৰ.
৩৭৪. দিব্বচক্খুং ধম্মুপত্থদ্ধন্তি কামাৰচরধম্মেন উপত্থম্ভিতং হুত্ৰা. পুন ধম্মুপত্থদ্ধন্তি লোকুত্তরধম্মেন উপত্থদ্ধং. দ্ৰেৰ চক্খূনীতি পুট্ঠো কিঞ্চাপি দিব্বচক্খুনো ধম্মুপত্থদ্ধস্স পঞ্ঞাচক্খুভাৰং ন ইচ্ছতি, পঞ্ঞাচক্খুস্স পন অত্থিতায পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো মংসচক্খু ধম্মুপত্থদ্ধং দিব্বচক্খু হোতীতি লদ্ধিৰসেন পটিজানাতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
দিব্বচক্খুকথাৰণ্ণনা.
৮. দিব্বসোতকথাৰণ্ণনা
৩৭৫. ইদানি দিব্বসোতকথা নাম হোতি. তত্থ একংযেৰ সোতন্তি পুট্ঠো দ্ৰিন্নং অত্থিতায পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো যস্মা তদেৰ ধম্মুপত্থদ্ধং দিব্বসোতং নাম হোতি, তস্মা পটিজানাতি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰাতি.
দিব্বসোতকথাৰণ্ণনা.
৯. যথাকম্মূপগতঞাণকথাৰণ্ণনা
৩৭৭. ইদানি যথাকম্মূপগতঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতী’’তি (দী. নি. ১.২৪৬; পটি. ম. ১.১০৬) সুত্তং অযোনিসো গহেত্ৰা যথাকম্মূপগতঞাণমেৰ দিব্বচক্খুন্তি লদ্ধি, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. পুন যথাকম্মূপগতঞ্চ মনসি করোতীতি পুট্ঠো একচিত্তস্স আরম্মণদ্ৰযাভাৰা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো নানাচিত্তৰসেন পটিজানাতি. পুন লেসোকাসং অদত্ৰা দ্ৰিন্নং ফস্সানন্তি পুট্ঠো পটিক্খিপতি. ইতি যথা ইমিনা যথাকম্মূপগতপদেন, এৰমেৰ ইমে ৰত ভোন্তো, সত্তাতিআদিপদেহিপি সদ্ধিং যোজনাসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
৩৭৮. আযস্মা সারিপুত্তো যথাকম্মূপগতং ঞাণং জানাতীতি ইদং সকৰাদী যস্মা থেরো অপ্পিচ্ছতায অভিঞ্ঞাঞাণানি ন ৰল়ঞ্জেতীতি একচ্চে ন জানন্তি, তানি পনস্স নেৰ অত্থীতি মঞ্ঞন্তি, তস্মা তং ‘‘দিব্বচক্খুনো অলাভী থেরো’’তি মঞ্ঞমানং পুচ্ছতি. তেনেৰ কারণেন ‘‘অত্থাযস্মতো সারিপুত্তস্স দিব্বচক্খূ’’তি পরতো পুট্ঠো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো যংকিঞ্চি সাৰকেন পত্তব্বং, সব্বং তং থেরেন অনুপ্পত্তন্তি পটিজানাতি. ইদানিস্স ৰিক্খেপং করোন্তো সকৰাদী ননু আযস্মা সারিপুত্তোতিআদিমাহ. ইমঞ্হি গাথং থেরো ৰল়ঞ্জনপণিধিযা এৰ অভাৰেন আহ, ন অভিঞ্ঞাঞাণস্স অভাৰেন. পরৰাদী পন অভাৰেনেৰাতি অত্থং সল্লক্খেতি. তস্মা তস্স লদ্ধিযা থেরস্স যথাকম্মূপগতঞাণমেৰ অত্থি, নো দিব্বচক্খু. তেন ৰুত্তং ‘‘তেন হি ন ৰত্তব্বং যথাকম্মূপগতঞাণং দিব্বচক্খূ’’তি.
যথাকম্মূপগতঞাণকথাৰণ্ণনা.
১০. সংৰরকথাৰণ্ণনা
৩৭৯. ইদানি সংৰরকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং তাৰতিংসে দেৰে উপাদায ততুত্তরি দেৰেসু যস্মা তে পঞ্চ ৰেরানি ন সমাচরন্তি, তস্মা সংৰরো অত্থীতি লদ্ধি, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, ৰেরসমুদাচারং অপস্সতো পটিঞ্ঞা ইতরস্স. ততো যস্মা সংৰরো নাম সংৰরিতব্বে অসংৰরে সতি হোতি, তস্মা অসংৰরপুচ্ছা সকৰাদিস্স, দেৰেসু পাণাতিপাতাদীনং অভাৰেন পটিক্খেপো ইতরস্স.
অত্থি মনুস্সেসূতিআদি সংৰরে সতি অসংৰরস্স অসংৰরে চ সতি সংৰরস্স পৰত্তিদস্সনত্থং ৰুত্তং.
৩৮০. পাণাতিপাতা ৰেরমণীতি আদিপঞ্হেসু পাণাতিপাতাদীনং অসমাচরণৰসেন পটিঞ্ঞা, পাণাতিপাতাদীনং নত্থিতায পটিক্খেপো ৰেদিতব্বো. পটিলোমপঞ্হা উত্তানত্থাযেৰ.
অৰসানে নত্থি দেৰেসু সংৰরোতিপঞ্হে পাণাতিপাতাদীনি কত্ৰা পুন ততো সংৰরাভাৰং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. ততো ছলৰসেন যদি সংৰরো নত্থি, সব্বে দেৰা পাণাতিপাতিনোতিআদিপুচ্ছা পরৰাদিস্স. দেৰানং ৰেরসমুদাচারস্স অভাৰেন পটিক্খেপো সকৰাদিস্স. নহেৰন্তি ৰচনমত্তং গহেত্ৰা লদ্ধিপতিট্ঠাপনং পরৰাদিস্স. এৰং পতিট্ঠিতা পন লদ্ধি অপ্পতিট্ঠিতাৰ হোতীতি.
সংৰরকথাৰণ্ণনা.
১১. অসঞ্ঞকথাৰণ্ণনা
৩৮১. ইদানি অসঞ্ঞকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰচনতো ৰিনা ৰিঞ্ঞাণেন পটিসন্ধি নাম নত্থি. ‘‘সঞ্ঞুপ্পাদা চ পন তে দেৰা তম্হা কাযা চৰন্তী’’তি ৰচনতো অসঞ্ঞসত্তানম্পি চুতিপটিসন্ধিক্খণে সঞ্ঞা অত্থীতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. ততো নং সকৰাদী ‘‘কিং তে তং ঠানং সঞ্ঞাভৰো’’তিআদীহি চোদেতুং সঞ্ঞাভৰো সঞ্ঞাগতীতিআদিমাহ. তং সব্বং ততো পরঞ্চ পাল়িনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
অসঞ্ঞকথাৰণ্ণনা.
১২. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকথাৰণ্ণনা
৩৮৪. ইদানি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি ৰচনতো ন ৰত্তব্বং ‘‘তস্মিং ভৰে সঞ্ঞা অত্থী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সেসমেত্থ সব্বং পাল়িনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.
নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকথাৰণ্ণনা.
ততিযো ৰগ্গো.