২. দুতিযৰগ্গো

১. পরূপহারৰণ্ণনা

৩০৭. ইদানি পরূপহারকথা নাম হোতি. তত্থ যে অরহত্তং পটিজানন্তানং অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞীনং অধিমানিকানং কুহকানং ৰা অরহত্তং পটিজানন্তানং সুক্কৰিস্সট্ঠিং দিস্ৰা ‘‘মারকাযিকা দেৰতা অরহতো অসুচিং উপসংহরন্তী’’তি মঞ্ঞন্তি; সেয্যথাপি এতরহি পুব্বসেলিযা চ অপরসেলিযা চ; তে সন্ধায অত্থি অরহতোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. ইদানি যস্মা সুক্কৰিস্সট্ঠি নাম রাগসমুট্ঠানা হোতি, তস্মা অত্থি অরহতো রাগোতি অনুযোগো আরদ্ধো. সো সব্বোপি উত্তানত্থোযেৰ.

মারকাযিকা দেৰতা অত্তনোতিআদিপঞ্হে যস্মা তাসং দেৰতানং সুক্কৰিস্সট্ঠি নাম নত্থি, অঞ্ঞেসম্পি সুক্কং গহেত্ৰা ন উপসংহরন্তি, অরহতো পন সুক্কমেৰ নত্থি, তস্মা ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি.

নেৰ অত্তনোতিপঞ্হে পন নিম্মিনিত্ৰা উপসংহরন্তীতি লদ্ধিযা পটিজানাতি. লোমকূপেহীতিপঞ্হে সপ্পিতেলানং ৰিয লোমকূপেহি উপসংহরণাভাৰং দিস্ৰা পটিক্খিপতি.

৩০৮. হন্দ হীতি ৰচসাযত্থে নিপাতো. ‘‘অরহা নু খো অহং, নো’’তি এৰং ৰিমতিং গাহযিস্সামাতি এৰং ৰচসাযং কত্ৰা উপসংহরন্তীতি অত্থো. অত্থি অরহতো ৰিমতীতি পুট্ঠো অট্ঠৰত্থুকং ৰিচিকিচ্ছং সন্ধায পটিক্খিপতি, দুতিযং পুট্ঠো ইত্থিপুরিসানং নামগোত্তাদীসু সন্নিট্ঠানাভাৰং সন্ধায পটিজানাতি.

৩০৯. অত্থি তস্স আসযোতি তস্স সুক্কস্স উচ্চারপস্সাৰানং ৰিয পতিট্ঠানোকাসো অত্থীতি পুচ্ছতি.

৩১২. সধম্মকুসলস্সাতি অত্তনো অরহত্তধম্মমত্তেযেৰ কুসলস্স. পঞ্ঞাৰিমুত্তং সন্ধাযেৰং ৰদতি. পরধম্মকুসলস্সাতি সধম্মতো পরস্মিং অট্ঠসমাপত্তিধম্মেপি কুসলস্স. উভতোভাগৰিমুত্তং সন্ধাযেৰং ৰদতি. সেসমেত্থ পাল়িঅনুসারেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি.

পরূপহারকথাৰণ্ণনা.

২-৩-৪. অঞ্ঞাণাদিকথাৰণ্ণনা

৩১৪. ইদানি অঞ্ঞাণং, কঙ্খা, পরৰিতরণাতি তিস্সো কথা নাম হোন্তি. তত্থ যেসং ‘‘অরহতো ইত্থিপুরিসাদীনং নামগোত্তাদীসু ঞাণপ্পৰত্তিযা অভাৰেন অত্থি অঞ্ঞাণং, তত্থেৰ সন্নিট্ঠানাভাৰেন অত্থি কঙ্খা. যস্মা চ নেসং তানি ৰত্থূনি পরে ৰিতরন্তি পকাসেন্তি আচিক্খন্তি, তস্মা নেসং অত্থি পরৰিতরণা’’তি ইমা লদ্ধিযো, সেয্যথাপি এতরহি পুব্বসেলিযাদীনং; তেসং তা লদ্ধিযো ভিন্দিতুং তীসুপি কথাসু পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা চ পটিক্খেপো চ ইতরস্স. তত্থ সব্বেসুপি পঞ্হেসু চেৰ ৰিস্সজ্জনেসু চ পাল়িং অনুগন্ত্ৰাৰ অত্থো ৰেদিতব্বোতি.

অঞ্ঞাণাদিকথাৰণ্ণনা.

৫. ৰচীভেদকথাৰণ্ণনা

৩২৬. ইদানি ৰচীভেদকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গক্খণে পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স দুক্খন্তি ৰাচা ভিজ্জতী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি পুব্বসেলিযাদীনং; তে সন্ধায সমাপন্নস্স অত্থি ৰচীভেদোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, লদ্ধিযং ঠত্ৰা পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. পুন সব্বত্থাতি তযো ভৰে সন্ধায পুট্ঠো অরূপং সন্ধায পটিক্খিপতি. সব্বদাতি কালৰসেন পুট্ঠো পঠমমগ্গক্খণে পঠমজ্ঝানিকসমাপত্তিতো অঞ্ঞং সব্বং সমাপত্তিকালং সন্ধায পটিক্খিপতি. সব্বেসং সমাপন্নানন্তি পুট্ঠো লোকিযসমাপত্তিযো সমাপন্নে সন্ধায পটিক্খিপতি. সব্বসমাপত্তীসূতি পুট্ঠো দুতিযজ্ঝানাদিকং লোকুত্তরং সব্বঞ্চ লোকিযসমাপত্তিং সন্ধায পটিক্খিপতি.

কাযভেদোতি অভিক্কমাদিৰসেন পৰত্তকাযৰিঞ্ঞত্তি. ইদং ‘‘যানি চিত্তানি ৰচীৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেন্তি, তানেৰ কাযৰিঞ্ঞত্তিং. এৰং সন্তে কস্মা কাযভেদোপি ন হোতী’’তি চোদনত্থং পুচ্ছতি. ইতরো লদ্ধিৰসেন পটিক্খিপতি চেৰ পটিজানাতি চ. ইদানি যদি সো মগ্গক্খণে ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰাচং ভাসতি, ‘‘সমুদযো’’তিআদিকম্পি ভাসেয্য. যদি ৰা তং ন ভাসতি, ইতরম্পি ন ভাসেয্যাতি চোদনত্থং দুক্খন্তি জানন্তোতিআদযো পঞ্হা ৰুত্তা. ইতরো পন অত্তনো লদ্ধিৰসেনেৰ পটিজানাতি চেৰ পটিক্খিপতি চ. লোকুত্তরং পঠমজ্ঝানং সমাপন্নো দুক্খদুক্খন্তি ৰিপস্সতীতি হিস্স লদ্ধি.

৩২৮. ঞাণন্তি লোকুত্তরং চতুসচ্চঞাণং. সোতন্তি সোতৰিঞ্ঞাণং অধিপ্পেতং, যেন তং সদ্দং সুণাতি. দ্ৰিন্নং ফস্সানন্তি সোতসম্ফস্সমনোসম্ফস্সানং.

৩২৯. নো ৰত রে ৰত্তব্বেতি যদি অৰিসেসেন যংকিঞ্চি সমাপন্নস্স নত্থি ৰচীভেদো, ন অৰিসেসেন ৰত্তব্বং ‘‘সমাপন্নস্স অত্থি ৰচীভেদো’’তি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ সদ্ধিং সুত্তসাধনায. যং পনেতেন ‘‘সিখিস্স আনন্দ, ভগৰতো’’তি পরিযোসানে সুত্তং আভতং, তত্থ যেন সমাপত্তিচিত্তেন সো ৰচীভেদো সমুট্ঠিতো, কাযভেদোপি তেন সমুট্ঠাতিযেৰ, ন চ তং লোকুত্তরং পঠমজ্ঝানচিত্তং, তস্মা অসাধকন্তি.

ৰচীভেদকথাৰণ্ণনা.

৬. দুক্খাহারকথাৰণ্ণনা

৩৩৪. ইদানি দুক্খাহারকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘দুক্খং দুক্খন্তি ৰাচং ভাসন্তো দুক্খে ঞাণং আহরতি, তং দুক্খাহারো নাম ৰুচ্চতি. তঞ্চ পনেতং মগ্গঙ্গং মগ্গপরিযাপন্ন’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায দুক্খাহারোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. যে কেচীতি পঠমপঞ্হে অৰিপস্সকে সন্ধায পটিক্খিপতি, দুতিযপঞ্হে ৰিপস্সকে সন্ধায পটিজানাতি, তং পনস্স লদ্ধিমত্তমেৰ. তস্মা ‘‘সব্বে তে’’তি ৰাদস্স ভিন্দনত্থং বালপুথুজ্জনাতিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৰাতি.

দুক্খাহারকথাৰণ্ণনা.

৭. চিত্তট্ঠিতিকথাৰণ্ণনা

৩৩৫. ইদানি চিত্তট্ঠিতিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং সমাপত্তিচিত্তঞ্চেৰ ভৰঙ্গচিত্তঞ্চ অনুপ্পবন্ধেন পৰত্তমানং দিস্ৰা ‘‘একমেৰ চিত্তং চিরং তিট্ঠতী’’তি লদ্ধি সেয্যথাপি এতরহি হেট্ঠা ৰুত্তপ্পভেদানং অন্ধকানং, তংলদ্ধিৰিসোধনত্থং একং, চিত্তং দিৰসং তিট্ঠতীতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. উপড্ঢদিৰসো উপ্পাদক্খণোতি এত্থ ঠিতিক্খণং অনামসিত্ৰা ‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা, উপ্পাদৰযধম্মিনো’’তি (সং. নি. ১.১৮৬; ২.১৪৩) দেসনানযেন উপ্পাদৰযৰসেনেৰ পুচ্ছা কতা.

তে ধম্মা চিত্তেন লহুপরিৰত্তাতি পুট্ঠো চিত্ততো লহুতরপরিৰত্তিনো ধম্মে অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো যস্স চিত্তস্স দীঘট্ঠিতিং ইচ্ছতি, তং সন্ধায পটিজানাতি. যাৰতাযুকং তিট্ঠতীতি পঞ্হে ‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, কপ্পা তিট্ঠন্তি যে মরূ’’তিআদিৰচনৰসেন (মহানি. ১০) আরুপ্পতো অঞ্ঞত্র পটিক্খিপতি, আরুপ্পে পটিজানাতি. মুহুত্তং মুহুত্তং উপ্পজ্জতীতি পঞ্হে পরৰাদিস্স ‘‘উপ্পাদৰযধম্মিনো’’তিআদিসুত্তৰিরোধভযেন পটিজানাতি. ঠিতিং পনস্স লদ্ধিৰসেন ইচ্ছতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

চিত্তট্ঠিতিকথাৰণ্ণনা.

৮. কুক্কুল়কথাৰণ্ণনা

৩৩৮. ইদানি কুক্কুল়কথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, আদিত্তং (সং. নি. ৪.২৮; মহাৰ. ৫৪) সব্বে সঙ্খারা দুক্খা’’তিআদীনি (ধ. প. ২৭৮) সুত্তানি অযোনিসো গহেত্ৰা ‘‘নিপ্পরিযাযেনেৰ সব্বে সঙ্খারা কুক্কুল়া ৰীতচ্চিতঙ্গারসম্মিস্সা ছারিকনিরযসদিসা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি গোকুলিকানং; তেসং নানপ্পকারসুখসন্দস্সনেন তং লদ্ধিং ৰিৰেচেতুং পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. তত্থ অনোধিং কত্ৰাতি ওধিং মরিযাদং কোট্ঠাসং অকরিত্ৰা, অৰিসেসেন সব্বেযেৰাতি অত্থো. সেসং সব্বং পাল়িনযেনেৰ ৰেদিতব্বং সদ্ধিং সুত্তসাধনাযাতি.

কুক্কুল়কথাৰণ্ণনা.

৯. অনুপুব্বাভিসমযকথাৰণ্ণনা

৩৩৯. ইদানি অনুপুব্বাভিসমযকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং –

‘‘অনুপুব্বেন মেধাৰী, থোকং থোকং খণে খণে;

কম্মারো রজতস্সেৰ, নিদ্ধমে মলমত্তনো’’তি. (ধ. প. ২৩৯) –

আদীনি সুত্তানি অযোনিসো গহেত্ৰা ‘‘সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো একচ্চে কিলেসে দুক্খদস্সনেন পজহতি, একচ্চে সমুদযনিরোধমগ্গদস্সনেন, তথা সেসাপীতি এৰং সোল়সহি কোট্ঠাসেহি অনুপুব্বেন কিলেসপ্পহানং কত্ৰা অরহত্তপটিলাভো হোতী’’তি এৰরূপা নানাভিসমযলদ্ধি উপ্পন্না, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকসব্বত্থিকসম্মিতিযভদ্রযানিকানং; তেসং লদ্ধিৰিৰেচনত্থং অনুপুব্বাভিসমযোতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. অনুপুব্বেন সোতাপত্তিমগ্গন্তি পুট্ঠো পন একস্স মগ্গস্স বহুভাৰাপত্তিভযেন পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো দুক্খদস্সনাদিৰসেন পটিজানাতি. তানি ৰা চত্তারিপি ঞাণানি একো সোতাপত্তিমগ্গোযেৰাতি পটিজানাতি, ফলং পন একমেৰ ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি. সকদাগামিমগ্গাদীসুপি এসেৰ নযো.

৩৪৪. মগ্গে দিট্ঠে ফলে ঠিতোতি পঞ্হে যস্মা দুক্খদস্সনাদীহি দস্সনং অপরিনিট্ঠিতং, মগ্গদস্সনেন পরিনিট্ঠিতং নাম হোতি, তদা সো ফলে ঠিতোতি সঙ্খং গচ্ছতি, তস্মা পটিজানাতি.

৩৪৫. দুক্খে দিট্ঠে চত্তারি সচ্চানীতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স, একাভিসমযৰসেন পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. পুন দুক্খসচ্চং চত্তারি সচ্চানীতি অনুযোগে চতুন্নম্পি নানাসভাৰত্তা পটিক্খেপো তস্সেৰ.

রূপক্খন্ধে অনিচ্চতো দিট্ঠেতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, সমুদ্দতো একবিন্দুস্স রসে পটিৰিদ্ধে সেসউদকস্স পটিৰেধো ৰিয একধম্মে অনিচ্চাদিতো পটিৰিদ্ধে সব্বেপি পটিৰিদ্ধা হোন্তীতি লদ্ধিযা পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স.

চতূহি ঞাণেহীতি দুক্খে ঞাণাদীহি. অট্ঠহি ঞাণেহীতি সাৰকানং সাধারণেহি সচ্চঞাণেহি চেৰ পটিসম্ভিদাঞাণেহি চ. দ্ৰাদসহি ঞাণেহীতি দ্ৰাদসঙ্গপটিচ্চসমুপ্পাদঞাণেহি. চতুচত্তারীসায ঞাণেহীতি ‘‘জরামরণে ঞাণং, জরামরণসমুদযে ঞাণ’’ন্তি এৰং নিদানৰগ্গে ৰুত্তঞাণেহি. সত্তসত্ততিযা ঞাণেহীতি ‘‘জরামরণং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্ম’’ন্তি (সং. নি. ২.২০) এৰং তত্থেৰ ৰুত্তঞাণেহি. সেসমেত্থ পাল়িনযেনেৰ ৰেদিতব্বং সদ্ধিং সুত্তসাধনেনাতি.

অনুপুব্বাভিসমযকথাৰণ্ণনা.

১০. ৰোহারকথাৰণ্ণনা

৩৪৭. ইদানি ৰোহারকথা নাম হোতি. তত্থ বুদ্ধো ভগৰা লোকুত্তরেন ৰোহারেন ৰোহরতীতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৰাদিস্স, লদ্ধিৰসেন পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. লোকুত্তরে সোতেতিআদীনি তস্স অযুত্তৰাদীভাৰদীপনত্থং ৰুত্তানি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ‘‘সদ্দাযতনমেৰ তে লোকুত্তরং, উদাহু সোতাদীনিপী’’তি.

হঞ্চি বুদ্ধস্স ভগৰতো ৰোহারো লোকিযে সোতে পটিহঞ্ঞতীতি এত্থ যদি সো লোকুত্তরে পটিহঞ্ঞেয্য. লোকুত্তরো সিযাতি এৰমত্থো ন গহেতব্বো. লোকিযে পটিহঞ্ঞমানস্স পন লোকুত্তরতা নাম নত্থীতি অযমেত্থাধিপ্পাযো. লোকিযেন ৰিঞ্ঞাণেনাতি এত্থাপি লোকিযেনেৰাতি অত্থো. ইতরথা অনেকন্ততা সিযা. লোকুত্তরঞ্হি লোকিযেনপি ঞাণেন ঞাযতী. এৰং সব্বং যথানুরূপতো ৰেদিতব্বং. সব্বে তে মগ্গং ভাৰেন্তীতি পঞ্হেসু যে মগ্গং নপ্পটিলভন্তি, তে সন্ধায পটিক্খিপতি. যে পটিলভন্তি, তে সন্ধায পটিজানাতি.

৩৫১. সোৰণ্ণমযাযাতি সুৰণ্ণমযায. ইদং পরৰাদিস্স উদাহরণং.

এল়ণ্ডিযাযাতি এল়ণ্ডমযায. ইদং সকৰাদিস্স উদাহরণং. লোকিযং ৰোহরন্তস্স লোকিযোতি অযম্পি একা লদ্ধি. সা এতরহি একচ্চানং অন্ধকানং লদ্ধি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

ৰোহারকথাৰণ্ণনা.

১১. নিরোধকথাৰণ্ণনা

৩৫৩. ইদানি নিরোধকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং অপ্পটিসঙ্খানিরোধঞ্চ পটিসঙ্খানিরোধঞ্চ দ্ৰেপি একতো কত্ৰা নিরোধসচ্চন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি মহিসাসকানঞ্চেৰ অন্ধকানঞ্চ; তে সন্ধায দ্ৰে নিরোধাতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্স. দ্ৰে দুক্খনিরোধাতি পঞ্হেসু যস্মা দ্ৰে দুক্খসচ্চানি ন ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি. যস্মা দ্ৰীহাকারেহি দুক্খং নিরুজ্ঝতীতি ইচ্ছতি, তস্মা পটিজানাতি. দ্ৰে নিরোধসচ্চানীতিপঞ্হেসু দ্ৰিন্নং দুক্খসচ্চানং নিরোধৰসেনঅনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি. দ্ৰীহাকারেহি দুক্খস্স নিরুজ্ঝনতো পটিজানাতি. দ্ৰে তাণানীতিআদীসুপি এসেৰ নযো.

অত্থি দ্ৰিন্নং নিব্বানানন্তিআদীসু পুচ্ছাসু উচ্চনীচতাদীনি অপস্সন্তো পটিক্খিপতি.

অপ্পটিসঙ্খানিরুদ্ধেতি যে পটিসঙ্খায লোকুত্তরেন ঞাণেন অনিরুদ্ধা সুদ্ধপকতিকত্তা ৰা উদ্দেসপরিপুচ্ছাদীনং ৰা ৰসেন ন সমুদাচরণতো নিরুদ্ধাতি ৰুচ্চন্তি, তে সঙ্খারে. পটিসঙ্খা নিরোধেন্তীতি. লোকুত্তরঞাণেন নিরোধেন্তি অনুপ্পত্তিভাৰং গমেন্তি. ননু অপ্পটিসঙ্খানিরুদ্ধা সঙ্খারাতি পুচ্ছা পরৰাদিস্স. তত্থ ভগ্গানং পুন অভঞ্জনতো অপ্পটিসঙ্খানিরুদ্ধানং ৰা অরিযমগ্গে উপ্পন্নে তথা নিরুজ্ঝনতোৰ সকৰাদী অচ্চন্তভগ্গতং পটিজানাতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

নিরোধকথাৰণ্ণনা.

দুতিযো ৰগ্গো.