১. পঠমনযো সঙ্গহাসঙ্গহপদৰণ্ণনা

১. খন্ধপদৰণ্ণনা

৬. ইদানি পঞ্চক্খন্ধাদিৰসেন নিক্খিত্তমাতিকং ‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’তিআদীহি নযমাতিকাপদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা দস্সেতুং রূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহীতিআদিনা নযেন নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো. তত্থ যস্মা ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদিকায নযমাতিকায ‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো’’তি নযমুখমাতিকা ঠপিতা, তস্মা রূপক্খন্ধাদীনং সঙ্গহং দস্সেতুং কতিহি খন্ধেহি কতিহাযতনেহি কতিহি ধাতূহীতি তীণি খন্ধাযতনধাতুপদানেৰ উদ্ধটানি. ‘চত্তারি সচ্চানী’তিআদীসু একম্পি ন পরামট্ঠং. যস্মা চ ‘‘সভাগো ৰিসভাগো’’তি এৰং লক্খণমাতিকা ঠপিতা, তস্মা ইমস্স পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে রূপক্খন্ধো একেন খন্ধেনাতিআদি ৰুত্তং. সভাগা হি তস্স এতে খন্ধাদযোতি. তত্থ একেন খন্ধেনাতি রূপক্খন্ধেনেৰ. যঞ্হি কিঞ্চি রূপং রূপক্খন্ধসভাগত্তা রূপক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি রূপক্খন্ধেনেৰ গণিতং, তং রূপক্খন্ধেনেৰ পরিচ্ছিন্নং. একাদসহাযতনেহীতি মনাযতনৰজ্জেহি. সব্বোপি হি রূপক্খন্ধো দসাযতনানি ধম্মাযতনেকদেসো চ হোতি, তস্মা একাদসহাযতনেহি গণিতো, পরিচ্ছিন্নো. একাদসহি ধাতূহীতি সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুৰজ্জাহি একাদসহি এতাসু হি অপরিযাপন্নং রূপং নাম নত্থি.

অসঙ্গহনযনিদ্দেসে কতিহি অসঙ্গহিতোতি সঙ্খেপেনেৰ পুচ্ছা কতা. ৰিস্সজ্জনে পনস্স যস্মা রূপক্খন্ধস্স ৰিসভাগা চত্তারো অরূপক্খন্ধা, একং মনাযতনং, সত্ত ৰিঞ্ঞাণধাতুযো; তস্মা চতূহি খন্ধেহীতিআদি ৰুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু সঙ্গহাসঙ্গহো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পন খন্ধনিদ্দেসে – ‘‘রূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহী’’তিআদিম্হি তাৰ একমূলকে সঙ্গহনযে সরূপেনেৰ দস্সিতা পঞ্চ পুচ্ছা, পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি. অসঙ্গহনযে সঙ্খেপেন দস্সিতা পঞ্চ পুচ্ছা, পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি. ইমিনা উপাযেন দুকমূলকাদীসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি ৰেদিতব্বানি. রূপক্খন্ধমূলকাযেৰ চেত্থ দুকতিকচতুক্কা দস্সিতা. পঞ্চকে পন ‘‘রূপক্খন্ধো চ…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো চা’’তি এৰং ভেদতো চ, ‘‘পঞ্চক্খন্ধা কতিহি খন্ধেহী’’তি এৰং অভেদতো চাতি দ্ৰিধা পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি কতানি. এৰং পাল়িনযো ৰেদিতব্বোতি.

২. আযতনপদাদিৰণ্ণনা

২২. আযতনপদনিদ্দেসাদীসু আযতনপদনিদ্দেসে তাৰ চক্খাযতনং একেন খন্ধেনাতি একেন রূপক্খন্ধেনেৰ, একেন চক্খাযতনেনেৰ একায চক্খুধাতুযাৰ সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. সোতাযতনাদীসুপি ইমিনাৰ নযেন সঙ্গহাসঙ্গহো ৰেদিতব্বো. অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰাতি এত্থ পন যস্মা অসঙ্খতং ধম্মাযতনং নাম নিব্বানং, তঞ্চ খন্ধসঙ্গহং ন গচ্ছতি; তস্মা ‘খন্ধতো ঠপেত্ৰা’তি ৰুত্তং. চতূহি খন্ধেহীতি রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধেহি. নিব্বানৰজ্জঞ্হি ধম্মাযতনং এতেহি সঙ্গহিতং. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেন পন ঠপেত্ৰা ধম্মাযতনধম্মধাতুযো সেসাযতনধাতূহি চ তং ন সঙ্গয্হতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘একেন খন্ধেন, একাদসহাযতনেহি, সত্তরসহি ধাতূহি অসঙ্গহিত’’ন্তি. যথা চ তে হেট্ঠা রূপক্খন্ধমূলকা, এৰমিধাপি চক্খাযতনমূলকাৰ নযা ৰেদিতব্বা. দুকমত্তমেৰ পন পাল়িযং দস্সেত্ৰা ‘‘দ্ৰাদসাযতনানী’’তি অভেদতোৰ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং কতং. ধাতুনিদ্দেসেপি এসেৰ নযো.

৪০. সচ্চনিদ্দেসে – সব্বেপি দুকতিকচতুক্কা পাল়িযং দস্সিতা. যস্মা চ দুকতিকেসু সমুদযসচ্চসদিসমেৰ মগ্গসচ্চেপি ৰিস্সজ্জনং, তস্মা তং সমুদযানন্তরং ৰুত্তং.

৫০. ইন্দ্রিযনিদ্দেসে – জীৰিতিন্দ্রিযং দ্ৰীহি খন্ধেহীতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং রূপক্খন্ধেন, অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং সঙ্খারক্খন্ধেন সঙ্গহিতং. সেসং ৰুত্তনযানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং. পাল়িৰৰত্থানং পনেত্থ আযতনধাতুনিদ্দেসসদিসমেৰ.

৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৰণ্ণনা

৬১. পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে – ‘‘অৰিজ্জা কতিহি খন্ধেহী’’তি পুচ্ছং অনারভিত্ৰা অৰিজ্জা একেন খন্ধেনাতি এৰং ৰিস্সজ্জনমেৰ দস্সিতং. তত্থ সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি পটিসন্ধিযং পৰত্তে চ সব্বম্পি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং. তেনেৰাহ – ‘‘সত্তহি ধাতূহি সঙ্গহিত’’ন্তি. নামরূপম্পি পটিসন্ধিপৰত্তিৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. তেনেৰেত্থ সদ্দাযতনম্পি সঙ্গহেত্ৰা একাদসহাযতনেহি সঙ্গহো দস্সিতো. ফস্সাদীসু খন্ধভেদো ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞেনেৰ হি একেন খন্ধেন ফস্সো সঙ্গহিতো, অঞ্ঞেন ৰেদনা, তণ্হাউপাদানকম্মভৰা পন সঙ্খারক্খন্ধেনেৰ সঙ্গহিতা. ভৰপদঞ্চেত্থ কম্মভৰাদীনং ৰসেন একাদসধা ৰিভত্তং. তত্থ কম্মভৰো ফস্সাদীহি সদিসৰিসজ্জনত্তা তেহি সদ্ধিং একতো দস্সিতো. উপপত্তিভৰকামভৰসঞ্ঞাভৰপঞ্চৰোকারভৰা অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৰিস্সজ্জনত্তা একতো দস্সিতা. যস্মা চেতে উপাদিন্নকধম্মাৰ তস্মা ‘‘একাদসহাযতনেহি সত্তরসহি ধাতূহী’’তি ৰুত্তং. সদ্দাযতনঞ্হি অনুপাদিন্নং, তং এত্থ ন গহিতং.

৬৮. রূপভৰনিদ্দেসে – পঞ্চহাযতনেহীতি চক্খুসোতমনরূপধম্মাযতনেহি. অট্ঠহি ধাতূহীতি চক্খুসোতচক্খুৰিঞ্ঞাণসোতৰিঞ্ঞাণরূপধম্মমনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূহি. অরূপভৰাদযোপি তযো সদিসৰিস্সজ্জনত্তাৰ একতো দস্সিতা. তথা অসঞ্ঞাভৰএকৰোকারভৰা. তত্থ দ্ৰীহাযতনেহীতি রূপাযতনধম্মাযতনেহি. ধাতূসুপি এসেৰ নযো. একতলৰাসিকানঞ্হি সেসব্রহ্মানং চক্খুসব্ভাৰতো তস্সারম্মণত্তা তত্থ রূপাযতনং উদ্ধটং.

৭১. জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহীতি রূপজাতি রূপক্খন্ধেন, অরূপজাতি সঙ্খারক্খন্ধেন. জরামরণেসুপি এসেৰ নযো. সোকাদীসুপি একেন খন্ধেনাতি সোকদুক্খদোমনস্সানি ৰেদনাক্খন্ধেন, পরিদেৰো রূপক্খন্ধেন, উপাযাসাদযো সঙ্খারক্খন্ধেনাতি এৰং খন্ধৰিসেসো ৰেদিতব্বো.

৭৩. ইদ্ধিপাদো দ্ৰীহীতি সঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি, মনাযতনধম্মাযতনেহি, ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূহি চ. ঝানং দ্ৰীহীতি ৰেদনাক্খন্ধসঙ্খারক্খন্ধেহি. অপ্পমঞ্ঞাদযো সদিসৰিস্সজ্জনত্তা একতো নিদ্দিট্ঠা. চিত্তং পন চেতনানন্তরং নিক্খিত্তম্পি অসদিসৰিস্সজ্জনত্তা পচ্ছা গহিতং. তত্থ অপ্পমঞ্ঞাদীসু একেন খন্ধেনাতি ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধেন, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধেন, সেসা সঙ্খারক্খন্ধেন সঙ্গহিতাতি এৰং খন্ধৰিসেসো ৰেদিতব্বো.

৭. তিকপদৰণ্ণনা

৭৭. এৰং অব্ভন্তরমাতিকায সঙ্গহং দস্সেত্ৰা ইদানি বাহিরমাতিকায সঙ্গহং দস্সেতুং কুসলা ধম্মাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ ৰেদনাত্তিকে তীহি ধাতূহীতি কাযৰিঞ্ঞাণমনোৰিঞ্ঞাণধম্মধাতূহি. সত্তহি ধাতূহীতি চক্খুসোতঘানজিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতূহি চেৰ মনোধাতুধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূহি চ. ৰিপাকত্তিকে অট্ঠহি ধাতূহীতি কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা সদ্ধিং তাহিযেৰ. ৰিপাকধম্মধম্মা পন সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকেহি সদ্ধিং সদিসৰিস্সজ্জনত্তা একতো গহিতা. যথা চেতে, এৰং সব্বতিকদুকপদেসু যং যং পদং যেন যেন পদেন সদ্ধিং সদিসৰিস্সজ্জনং হোতি, তং তং উপ্পটিপাটিযাপি তেন তেন সদ্ধিং গহেত্ৰা ৰিস্সজ্জিতং. তত্থ ৰুত্তানুসারেনেৰ সঙ্গহাসঙ্গহনযো ৰেদিতব্বোতি.

সঙ্গহাসঙ্গহপদৰণ্ণনা.