২. নিদ্দেসৰণ্ণনা

১. পঠমনযো সঙ্গহাসঙ্গহপদৰণ্ণনা

১. খন্ধপদৰণ্ণনা

৬. ইদানি পঞ্চক্খন্ধাদিৰসেন নিক্খিত্তমাতিকং ‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’তিআদীহি নযমাতিকাপদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৰা দস্সেতুং রূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহীতিআদিনা নযেন নিদ্দেসৰারো আরদ্ধো. তত্থ যস্মা ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদিকায নযমাতিকায ‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো’’তি নযমুখমাতিকা ঠপিতা, তস্মা রূপক্খন্ধাদীনং সঙ্গহং দস্সেতুং কতিহি খন্ধেহি কতিহাযতনেহি কতিহি ধাতূহীতি তীণি খন্ধাযতনধাতুপদানেৰ উদ্ধটানি. ‘চত্তারি সচ্চানী’তিআদীসু একম্পি ন পরামট্ঠং. যস্মা চ ‘‘সভাগো ৰিসভাগো’’তি এৰং লক্খণমাতিকা ঠপিতা, তস্মা ইমস্স পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে রূপক্খন্ধো একেন খন্ধেনাতিআদি ৰুত্তং. সভাগা হি তস্স এতে খন্ধাদযোতি. তত্থ একেন খন্ধেনাতি রূপক্খন্ধেনেৰ. যঞ্হি কিঞ্চি রূপং রূপক্খন্ধসভাগত্তা রূপক্খন্ধোত্ৰেৰ সঙ্গহং গচ্ছতীতি রূপক্খন্ধেনেৰ গণিতং, তং রূপক্খন্ধেনেৰ পরিচ্ছিন্নং. একাদসহাযতনেহীতি মনাযতনৰজ্জেহি. সব্বোপি হি রূপক্খন্ধো দসাযতনানি ধম্মাযতনেকদেসো চ হোতি, তস্মা একাদসহাযতনেহি গণিতো, পরিচ্ছিন্নো. একাদসহি ধাতূহীতি সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুৰজ্জাহি একাদসহি এতাসু হি অপরিযাপন্নং রূপং নাম নত্থি.

অসঙ্গহনযনিদ্দেসে কতিহি অসঙ্গহিতোতি সঙ্খেপেনেৰ পুচ্ছা কতা. ৰিস্সজ্জনে পনস্স যস্মা রূপক্খন্ধস্স ৰিসভাগা চত্তারো অরূপক্খন্ধা, একং মনাযতনং, সত্ত ৰিঞ্ঞাণধাতুযো; তস্মা চতূহি খন্ধেহীতিআদি ৰুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু সঙ্গহাসঙ্গহো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পন খন্ধনিদ্দেসে – ‘‘রূপক্খন্ধো কতিহি খন্ধেহী’’তিআদিম্হি তাৰ একমূলকে সঙ্গহনযে সরূপেনেৰ দস্সিতা পঞ্চ পুচ্ছা, পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি. অসঙ্গহনযে সঙ্খেপেন দস্সিতা পঞ্চ পুচ্ছা, পঞ্চ ৰিস্সজ্জনানি. ইমিনা উপাযেন দুকমূলকাদীসুপি পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি ৰেদিতব্বানি. রূপক্খন্ধমূলকাযেৰ চেত্থ দুকতিকচতুক্কা দস্সিতা. পঞ্চকে পন ‘‘রূপক্খন্ধো চ…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো চা’’তি এৰং ভেদতো চ, ‘‘পঞ্চক্খন্ধা কতিহি খন্ধেহী’’তি এৰং অভেদতো চাতি দ্ৰিধা পুচ্ছাৰিস্সজ্জনানি কতানি. এৰং পাল়িনযো ৰেদিতব্বোতি.

২. আযতনপদাদিৰণ্ণনা

২২. আযতনপদনিদ্দেসাদীসু আযতনপদনিদ্দেসে তাৰ চক্খাযতনং একেন খন্ধেনাতি একেন রূপক্খন্ধেনেৰ, একেন চক্খাযতনেনেৰ একায চক্খুধাতুযাৰ সঙ্গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. সোতাযতনাদীসুপি ইমিনাৰ নযেন সঙ্গহাসঙ্গহো ৰেদিতব্বো. অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰাতি এত্থ পন যস্মা অসঙ্খতং ধম্মাযতনং নাম নিব্বানং, তঞ্চ খন্ধসঙ্গহং ন গচ্ছতি; তস্মা ‘খন্ধতো ঠপেত্ৰা’তি ৰুত্তং. চতূহি খন্ধেহীতি রূপৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধেহি. নিব্বানৰজ্জঞ্হি ধম্মাযতনং এতেহি সঙ্গহিতং. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেন পন ঠপেত্ৰা ধম্মাযতনধম্মধাতুযো সেসাযতনধাতূহি চ তং ন সঙ্গয্হতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘একেন খন্ধেন, একাদসহাযতনেহি, সত্তরসহি ধাতূহি অসঙ্গহিত’’ন্তি. যথা চ তে হেট্ঠা রূপক্খন্ধমূলকা, এৰমিধাপি চক্খাযতনমূলকাৰ নযা ৰেদিতব্বা. দুকমত্তমেৰ পন পাল়িযং দস্সেত্ৰা ‘‘দ্ৰাদসাযতনানী’’তি অভেদতোৰ পুচ্ছাৰিস্সজ্জনং কতং. ধাতুনিদ্দেসেপি এসেৰ নযো.

৪০. সচ্চনিদ্দেসে – সব্বেপি দুকতিকচতুক্কা পাল়িযং দস্সিতা. যস্মা চ দুকতিকেসু সমুদযসচ্চসদিসমেৰ মগ্গসচ্চেপি ৰিস্সজ্জনং, তস্মা তং সমুদযানন্তরং ৰুত্তং.

৫০. ইন্দ্রিযনিদ্দেসে – জীৰিতিন্দ্রিযং দ্ৰীহি খন্ধেহীতি রূপজীৰিতিন্দ্রিযং রূপক্খন্ধেন, অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং সঙ্খারক্খন্ধেন সঙ্গহিতং. সেসং ৰুত্তনযানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং. পাল়িৰৰত্থানং পনেত্থ আযতনধাতুনিদ্দেসসদিসমেৰ.

৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৰণ্ণনা

৬১. পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে – ‘‘অৰিজ্জা কতিহি খন্ধেহী’’তি পুচ্ছং অনারভিত্ৰা অৰিজ্জা একেন খন্ধেনাতি এৰং ৰিস্সজ্জনমেৰ দস্সিতং. তত্থ সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি পটিসন্ধিযং পৰত্তে চ সব্বম্পি ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং. তেনেৰাহ – ‘‘সত্তহি ধাতূহি সঙ্গহিত’’ন্তি. নামরূপম্পি পটিসন্ধিপৰত্তিৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. তেনেৰেত্থ সদ্দাযতনম্পি সঙ্গহেত্ৰা একাদসহাযতনেহি সঙ্গহো দস্সিতো. ফস্সাদীসু খন্ধভেদো ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞেনেৰ হি একেন খন্ধেন ফস্সো সঙ্গহিতো, অঞ্ঞেন ৰেদনা, তণ্হাউপাদানকম্মভৰা পন সঙ্খারক্খন্ধেনেৰ সঙ্গহিতা. ভৰপদঞ্চেত্থ কম্মভৰাদীনং ৰসেন একাদসধা ৰিভত্তং. তত্থ কম্মভৰো ফস্সাদীহি সদিসৰিসজ্জনত্তা তেহি সদ্ধিং একতো দস্সিতো. উপপত্তিভৰকামভৰসঞ্ঞাভৰপঞ্চৰোকারভৰা অঞ্ঞমঞ্ঞসদিসৰিস্সজ্জনত্তা একতো দস্সিতা. যস্মা চেতে উপাদিন্নকধম্মাৰ তস্মা ‘‘একাদসহাযতনেহি সত্তরসহি ধাতূহী’’তি ৰুত্তং. সদ্দাযতনঞ্হি অনুপাদিন্নং, তং এত্থ ন গহিতং.

৬৮. রূপভৰনিদ্দেসে – পঞ্চহাযতনেহীতি চক্খুসোতমনরূপধম্মাযতনেহি. অট্ঠহি ধাতূহীতি চক্খুসোতচক্খুৰিঞ্ঞাণসোতৰিঞ্ঞাণরূপধম্মমনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূহি. অরূপভৰাদযোপি তযো সদিসৰিস্সজ্জনত্তাৰ একতো দস্সিতা. তথা অসঞ্ঞাভৰএকৰোকারভৰা. তত্থ দ্ৰীহাযতনেহীতি রূপাযতনধম্মাযতনেহি. ধাতূসুপি এসেৰ নযো. একতলৰাসিকানঞ্হি সেসব্রহ্মানং চক্খুসব্ভাৰতো তস্সারম্মণত্তা তত্থ রূপাযতনং উদ্ধটং.

৭১. জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহীতি রূপজাতি রূপক্খন্ধেন, অরূপজাতি সঙ্খারক্খন্ধেন. জরামরণেসুপি এসেৰ নযো. সোকাদীসুপি একেন খন্ধেনাতি সোকদুক্খদোমনস্সানি ৰেদনাক্খন্ধেন, পরিদেৰো রূপক্খন্ধেন, উপাযাসাদযো সঙ্খারক্খন্ধেনাতি এৰং খন্ধৰিসেসো ৰেদিতব্বো.

৭৩. ইদ্ধিপাদো দ্ৰীহীতি সঙ্খারৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি, মনাযতনধম্মাযতনেহি, ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূহি চ. ঝানং দ্ৰীহীতি ৰেদনাক্খন্ধসঙ্খারক্খন্ধেহি. অপ্পমঞ্ঞাদযো সদিসৰিস্সজ্জনত্তা একতো নিদ্দিট্ঠা. চিত্তং পন চেতনানন্তরং নিক্খিত্তম্পি অসদিসৰিস্সজ্জনত্তা পচ্ছা গহিতং. তত্থ অপ্পমঞ্ঞাদীসু একেন খন্ধেনাতি ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধেন, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধেন, সেসা সঙ্খারক্খন্ধেন সঙ্গহিতাতি এৰং খন্ধৰিসেসো ৰেদিতব্বো.

৭. তিকপদৰণ্ণনা

৭৭. এৰং অব্ভন্তরমাতিকায সঙ্গহং দস্সেত্ৰা ইদানি বাহিরমাতিকায সঙ্গহং দস্সেতুং কুসলা ধম্মাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ ৰেদনাত্তিকে তীহি ধাতূহীতি কাযৰিঞ্ঞাণমনোৰিঞ্ঞাণধম্মধাতূহি. সত্তহি ধাতূহীতি চক্খুসোতঘানজিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতূহি চেৰ মনোধাতুধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূহি চ. ৰিপাকত্তিকে অট্ঠহি ধাতূহীতি কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা সদ্ধিং তাহিযেৰ. ৰিপাকধম্মধম্মা পন সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকেহি সদ্ধিং সদিসৰিস্সজ্জনত্তা একতো গহিতা. যথা চেতে, এৰং সব্বতিকদুকপদেসু যং যং পদং যেন যেন পদেন সদ্ধিং সদিসৰিস্সজ্জনং হোতি, তং তং উপ্পটিপাটিযাপি তেন তেন সদ্ধিং গহেত্ৰা ৰিস্সজ্জিতং. তত্থ ৰুত্তানুসারেনেৰ সঙ্গহাসঙ্গহনযো ৰেদিতব্বোতি.

সঙ্গহাসঙ্গহপদৰণ্ণনা.

২. দুতিযনযো সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৭১. ইদানি সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং চক্খাযতনেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্রিদং লক্খণং – ইমস্মিঞ্হি ৰারে যং খন্ধপদেন সঙ্গহিতং হুত্ৰা আযতনধাতুপদেহি অসঙ্গহিতং, খন্ধাযতনপদেহি ৰা সঙ্গহিতং হুত্ৰা ধাতুপদেন অসঙ্গহিতং, তস্স খন্ধাদীহি অসঙ্গহং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং. তং পন রূপক্খন্ধাদীসু ন যুজ্জতি. রূপক্খন্ধেন হি রূপক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতো. সো চ অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থি. ৰেদনাক্খন্ধেন চ ৰেদনাক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতো. সোপি ধম্মাযতনধম্মধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থি. এৰং অসঙ্গহিততায অভাৰতো এতানি অঞ্ঞানি চ এৰরূপানি মনাযতনধম্মাযতনাদীনি পদানি ইমস্মিং ৰারে ন গহিতানি. যানি পন পদানি রূপেকদেসং অরূপেন অসম্মিস্সং, ৰিঞ্ঞাণেকদেসঞ্চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি, তানি ইধ গহিতানি. পরিযোসানে চ –

‘‘দসাযতনা সত্তরস ধাতুযো,

সত্তিন্দ্রিযা অসঞ্ঞাভৰো একৰোকারভৰো;

পরিদেৰো সনিদস্সনসপ্পটিঘং,

অনিদস্সনং পুনদেৰ সপ্পটিঘং উপাদা’’তি.

এৰং উদ্দানগাথায দস্সিতানেৰ. তস্মা তেসং ৰসেনেৰ সঙ্গহাসঙ্গহো ৰেদিতব্বো. পঞ্হৰসেন হি ইমস্মিং ৰারে আযতনধাতুৰসেনেৰ সদিসৰিস্সজ্জনে ৰীসতি ধম্মে সমোধানেত্ৰা একো পঞ্হো কতো, সত্ত ৰিঞ্ঞাণধাতুযো সমোধানেত্ৰা একো, সত্তিন্দ্রিযানি সমোধানেত্ৰা একো, দ্ৰে ভৰে সমোধানেত্ৰা একো, পরিদেৰেন চ সনিদস্সনসপ্পটিঘেহি চ একো, অনিদস্সনসপ্পটিঘেহি একো, সনিদস্সনেহি একো, সপ্পটিঘেহি চ উপাদাধম্মেহি চ একোতি অট্ঠ পঞ্হা কতা. তেসু খন্ধাদিৰিভাগো এৰং ৰেদিতব্বো সেয্যথিদং – পঠমপঞ্হে তাৰ চতূহি খন্ধেহীতি অরূপক্খন্ধেহি, দ্ৰীহাযতনেহীতি চক্খাযতনাদীসু একেকেন সদ্ধিং মনাযতনেন, অট্ঠহি ধাতূহীতি চক্খুধাতুআদীসু একেকায সদ্ধিং সত্তহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি.

তত্রাযং নযো – চক্খাযতনেন হি খন্ধসঙ্গহেন রূপক্খন্ধো সঙ্গহিতো. তস্মিং সঙ্গহিতে রূপক্খন্ধে আযতনসঙ্গহেন চক্খাযতনমেৰেকং সঙ্গহিতং. সেসানি দস আযতনানি অসঙ্গহিতানি. ধাতুসঙ্গহেনপি তেন চক্খুধাতুযেৰেকা সঙ্গহিতা. সেসা দস ধাতুযো অসঙ্গহিতা. ইতি যানি তেন অসঙ্গহিতানি দসাযতনানি, তানি চক্খাযতনমনাযতনেহি দ্ৰীহি অসঙ্গহিতানি. যাপি তেন অসঙ্গহিতা দস ধাতুযো, তা চক্খুধাতুযা চেৰ সত্তহি চ ৰিঞ্ঞাণধাতূহি অসঙ্গহিতাতি. রূপাযতনাদীসুপি এসেৰ নযো.

১৭২. দুতিযপঞ্হে – যস্মা যায কাযচি ৰিঞ্ঞাণধাতুযা সঙ্গহিতো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো মনাযতনেন অসঙ্গহিতো নাম নত্থি, তস্মা আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি ৰুত্তং. এত্থ পন চতূহি খন্ধেহীতি রূপাদীহি চতূহি. একাদসহাযতনেহীতি মনাযতনৰজ্জেহি. দ্ৰাদসহি ধাতূহীতি যথানুরূপা ছ ৰিঞ্ঞাণধাতুযো অপনেত্ৰা সেসাহি দ্ৰাদসহি. চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা হি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযেৰ সঙ্গহিতা, ইতরা অসঙ্গহিতা. সোতৰিঞ্ঞাণধাতুআদীসুপি এসেৰ নযো.

১৭৩. ততিযপঞ্হে – চক্খুন্দ্রিযাদীনং ৰিস্সজ্জনং চক্খাযতনাদিসদিসমেৰ. ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযেসু পন ধম্মাযতনেন সদ্ধিং দ্ৰে আযতনানি, ধম্মধাতুযা চ সদ্ধিং অট্ঠ ধাতুযো ৰেদিতব্বা.

১৭৪. চতুত্থপঞ্হে – তীহাযতনেহীতি রূপাযতনধম্মাযতনমনাযতনেহি. তেসু হি ভৰেসু রূপাযতনধম্মাযতনৰসেন দ্ৰেৰ আযতনানি তেহি সঙ্গহিতানি. সেসানি নৰ রূপাযতনানি তেহেৰ চ দ্ৰীহি, মনাযতনেন চাতি তীহি অসঙ্গহিতানি নাম হোন্তি. নৰহি ধাতূহীতি রূপধাতুধম্মধাতূহি সদ্ধিং সত্তহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি.

১৭৫. পঞ্চমপঞ্হে – দ্ৰীহাযতনেহীতি পঠমপদং সন্ধায সদ্দাযতনমনাযতনেহি. দুতিযপদং সন্ধায রূপাযতনমনাযতনেহি. ধাতুযোপি তেসংযেৰ একেকেন সদ্ধিং সত্ত ৰিঞ্ঞাণধাতুযো ৰেদিতব্বা.

১৭৬. ছট্ঠপঞ্হে – দসহাযতনেহীতি রূপাযতনধম্মাযতনৰজ্জেহি. সোল়সহি ধাতূহীতি রূপধাতুধম্মধাতুৰজ্জেহেৰ. কথং? অনিদস্সনসপ্পটিঘা হি ধম্মা নাম নৰ ওল়ারিকাযতনানি. তেহি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতে রূপক্খন্ধে, আযতনসঙ্গহেন তানেৰ নৰাযতনানি সঙ্গহিতানি. রূপাযতনধম্মাযতনানি অসঙ্গহিতানি. ধাতুসঙ্গহেনপি তা এৰ নৰ ধাতুযো সঙ্গহিতা. রূপধাতুধম্মধাতুযো অসঙ্গহিতা. ইতি যানি তেহি অসঙ্গহিতানি দ্ৰে আযতনানি, তানি রূপাযতনৰজ্জেহি নৰহি ওল়ারিকাযতনেহি, মনাযতনেন চাতি দসহি অসঙ্গহিতানি. যাপি তেহি অসঙ্গহিতা দ্ৰে ধাতুযো, তা রূপধাতুৰজ্জাহি নৰহি ওল়ারিকধাতূহি, সত্তহি চ ৰিঞ্ঞাণধাতূহীতি সোল়সহি অসঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা.

১৭৭. সত্তমপঞ্হে – দ্ৰীহাযতনেহীতি রূপাযতনমনাযতনেহি. অট্ঠহি ধাতূহীতি রূপধাতুযা সদ্ধিং সত্তহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি.

১৭৮. অট্ঠমপঞ্হে – একাদসহাযতনেহীতি সপ্পটিঘধম্মে সন্ধায ধম্মাযতনৰজ্জেহি, উপাদাধম্মে সন্ধায ফোট্ঠব্বাযতনৰজ্জেহি. ধাতূসুপি এসেৰ নযো. অত্থযোজনা পনেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বাতি.

সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা.

৩. ততিযনযো অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৭৯. ইদানি অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং ৰেদনাক্খন্ধেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্রিদং লক্খণং – ইমস্মিঞ্হি ৰারে যং খন্ধপদেন অসঙ্গহিতং হুত্ৰা আযতনধাতুপদেহি সঙ্গহিতং, তস্স খন্ধাদীহি সঙ্গহং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং. তং পন রূপক্খন্ধৰিঞ্ঞাণক্খন্ধচক্খাযতনাদীসু ন যুজ্জতি. রূপক্খন্ধেন হি চত্তারো খন্ধা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তেসু তেন একধম্মোপি আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতো নাম নত্থি. ননু চ ৰেদনাদযো ধম্মাযতনেন সঙ্গহিতাতি? সঙ্গহিতা. ন পন রূপক্খন্ধোৰ ধম্মাযতনং, রূপক্খন্ধতো হি সুখুমরূপমত্তং ধম্মাযতনং ভজতি. তস্মা যে ধম্মাযতনেন সঙ্গহিতা, ন তে রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতা নাম. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেনপি ইতরে চত্তারো খন্ধা অসঙ্গহিতা. তেসু তেন একোপি আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতো নাম নত্থি. এৰং সঙ্গহিততায অভাৰতো এতানি অঞ্ঞানি চ এৰরূপানি চক্খাযতনাদীনি পদানি ইমস্মিং ৰারে ন গহিতানি. যানি পন পদানি ৰিঞ্ঞাণেন ৰা ওল়ারিকরূপেন ৰা অসম্মিস্সং ধম্মাযতনেকদেসং দীপেন্তি, তানি ইধ গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –

‘‘তযো খন্ধা তথা সচ্চা, ইন্দ্রিযানি চ সোল়স;

পদানি পচ্চযাকারে, চুদ্দসূপরি চুদ্দস.

‘‘সমতিংস পদা হোন্তি, গোচ্ছকেসু দসস্ৰথ;

দুৰে চূল়ন্তরদুকা, অট্ঠ হোন্তি মহন্তরা’’তি.

এতেসু পন পদেসু সদিসৰিস্সজ্জনানি পদানি একতো কত্ৰা সব্বেপি দ্ৰাদস পঞ্হা ৰুত্তা. তেসু এৰং খন্ধৰিভাগো ৰেদিতব্বো. আযতনধাতূসু পন ভেদো নত্থি. তত্থ পঠমপঞ্হে তাৰ – তীহি খন্ধেহীতি রূপসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধেহি. আযতনধাতুযো পন ধম্মাযতনধম্মধাতুৰসেন ৰেদিতব্বা.

তত্রাযং নযো – ৰেদনাক্খন্ধেন হি নিব্বানঞ্চ সুখুমরূপসঞ্ঞাসঙ্খারা চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা হুত্ৰা আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. তেসু নিব্বানং খন্ধসঙ্গহং ন গচ্ছতি, সেসা রূপসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধেহি সঙ্গহং গচ্ছন্তি. আযতনধাতুসঙ্গহং পন নিব্বানম্পি গচ্ছতেৰ. তেন ৰুত্তং – ‘‘অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰা তীহি খন্ধেহি, একেনাযতনেন, একায ধাতুযা সঙ্গহিতা’’তি. সঞ্ঞাক্খন্ধপক্খে পনেত্থ সঞ্ঞং অপনেত্ৰা ৰেদনায সদ্ধিং তযো খন্ধা সঙ্খারাদীসু সঙ্খারক্খন্ধং অপনেত্ৰা রূপৰেদনাসঞ্ঞাৰসেন তযো খন্ধা ৰেদিতব্বা.

১৮০. দুতিযে – চতূহি খন্ধেহীতি ৰিঞ্ঞাণৰজ্জেহি. তে হি নিরোধেন খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা হুত্ৰা আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা.

১৮১. ততিযে – দ্ৰীহীতি ৰেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি. রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযেন হি ৰেদনাসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণক্খন্ধা চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তেসু পন ৰেদনাসঞ্ঞাৰ আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহী’’তি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ খন্ধভেদো ৰেদিতব্বো. ইতো পরঞ্হি খন্ধানং নামমত্তমেৰ ৰক্খাম.

১৮২. চতুত্থে – তীহি খন্ধেহীতি ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযেসু ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারেহি, ৰেদনাপঞ্চকে রূপসঞ্ঞাসঙ্খারেহি; সদ্ধিন্দ্রিযাদীসু ফস্সপরিযোসানেসু রূপৰেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি. ৰেদনায ৰেদনাক্খন্ধসদিসোৰ তণ্হুপাদানকম্মভৰেসু সঙ্খারক্খন্ধসদিসোৰ ৰিনিচ্ছযো.

১৮৩. পঞ্চমে – জাতিজরামরণেসু জীৰিতিন্দ্রিযসদিসোৰ. ঝানেন পন নিব্বানং সুখুমরূপং সঞ্ঞা চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা হুত্ৰা আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. তস্মা তং সন্ধায রূপক্খন্ধসঞ্ঞাক্খন্ধানং ৰসেন দ্ৰে খন্ধা ৰেদিতব্বা.

১৮৪. ছট্ঠে – সোকাদিত্তযে ৰেদনায সদিসো. উপাযাসাদীসু সঙ্খারসদিসো. পুন ৰেদনায ৰেদনাক্খন্ধসদিসো, সঞ্ঞায সঞ্ঞাক্খন্ধসদিসো, চেতনাদীসু সঙ্খারক্খন্ধসদিসো ৰিনিচ্ছযো. ইমিনা উপাযেন সত্তমপঞ্হাদীসুপি সঙ্গহাসঙ্গহো ৰেদিতব্বোতি.

অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা.

৪. চতুত্থনযো সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৯১. ইদানি সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং সমুদযসচ্চেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যং খন্ধাদীহি সঙ্গহিতেন খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহিতং, পুন তস্সেৰ খন্ধাদীহি সঙ্গহং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং. তং খন্ধাযতনধাতূসু একম্পি সকলকোট্ঠাসং গহেত্ৰা ঠিতপদেসু ন যুজ্জতি. সকলেন হি খন্ধাদিপদেন অঞ্ঞং খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহিতং নাম নত্থি, যং অত্তনো সঙ্গাহকং সঙ্গণ্হিত্ৰা পুন তেনেৰ সঙ্গহং গচ্ছেয্য. তস্মা তথারূপানি পদানি ইমস্মিং ৰারে ন গহিতানি. যানি পন পদানি সঙ্খারেকদেসং ৰা অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি – ৰেদনেকদেসং ৰা সুখুমরূপং ৰা সদ্দেকদেসং ৰা, তানি ইধ গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –

‘‘দ্ৰে সচ্চা পন্নরসিন্দ্রিযা, একাদস পটিচ্চপদা;

উদ্ধং পুন একাদস, গোচ্ছকপদমেত্থ তিংসৰিধ’’ন্তি.

পঞ্হা পনেত্থ দ্ৰেযেৰ হোন্তি. তত্থ যং পুচ্ছায উদ্ধটং পদং, তদেৰ যেহি ধম্মেহি খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহিতং, তে ধম্মে সন্ধায সব্বত্থ একেন খন্ধেনাতিআদি ৰুত্তং. তত্রাযং নযো – সমুদযসচ্চেন হি তণ্হাৰজ্জা সেসা সঙ্খারা খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. পুন তেহি তণ্হাৰ সঙ্গহিতা. সা তণ্হা পুন সঙ্খারেহেৰ খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি. এসেৰ নযো সব্বত্থ. অরূপধম্মপুচ্ছাসু পনেত্থ সঙ্খারক্খন্ধো ৰা ৰেদনাক্খন্ধো ৰা একো খন্ধো নাম. রূপধম্মপুচ্ছাসু রূপক্খন্ধো. পরিদেৰপুচ্ছায সদ্দাযতনং একং আযতনং নাম. সদ্দধাতু একা ধাতু নাম, সেসট্ঠানেসু ধম্মাযতনধম্মধাতুৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বোতি.

সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা.

৫. পঞ্চমনযো অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

১৯৩. ইদানি অসঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং রূপক্খন্ধেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যং খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতেন খন্ধাদিৰসেন অসঙ্গহিতং, পুন তস্সেৰ খন্ধাদীহি অসঙ্গহং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং. তং পঞ্চক্খন্ধগ্গাহকেসু দুক্খসচ্চাদীসু ৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সুখুমরূপগ্গাহকেসু অনিদস্সনঅপ্পটিঘাদীসু চ পদেসু ন যুজ্জতি. তাদিসেন হি পদেন নিব্বানং খন্ধসঙ্গহমত্তং ন গচ্ছেয্য. সেসা খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতধম্মা নাম নত্থি. তস্মা তথারূপানি পদানি ইমস্মিং ৰারে ন গহিতানি. যানি পন পঞ্চক্খন্ধে ৰিঞ্ঞাণঞ্চ সুখুমরূপেন সদ্ধিং একতো ন দীপেন্তি, তানি ইধ গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –

‘‘সব্বে খন্ধা তথাযতনধাতুযো সচ্চতো তযো;

ইন্দ্রিযানিপি সব্বানি, তেৰীসতি পটিচ্চতো.

‘‘পরতো সোল়স পদা, তেচত্তালীসকং তিকে;

গোচ্ছকে সত্ততি দ্ৰে চ, সত্ত চূল়ন্তরে পদা.

‘‘মহন্তরে পদা ৰুত্তা, অট্ঠারস ততো পরং;

অট্ঠারসেৰ ঞাতব্বা, সেসা ইধ ন ভাসিতা’’তি.

পঞ্হা পনেত্থ সদিসৰিস্সজ্জনানং ৰসেন সমোধানেত্ৰা কতিহি সদ্ধিং সব্বেপি চতুত্তিংস হোন্তি. তত্থ যং পুচ্ছায উদ্ধটং পদং, তদেৰ যেহি খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতং, তে ধম্মে সন্ধায একেন খন্ধেনাতিআদি ৰুত্তং.

তত্রাযং নযো – রূপক্খন্ধেন হি চত্তারো খন্ধা নিব্বানঞ্চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. আযতনধাতুসঙ্গহেন পন ঠপেত্ৰা ৰিঞ্ঞাণং অৰসেসা সঙ্গহিতাতি ৰিঞ্ঞাণমেৰ তীহিপি খন্ধসঙ্গহাদীহি অসঙ্গহিতং নাম. পুন তেন ৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং নিব্বানেন চত্তারো খন্ধা খন্ধাদিসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তে সব্বেপি পুন ৰিঞ্ঞাণেনেৰ খন্ধাদিসঙ্গহেন অসঙ্গহিতাতি একেন খন্ধেন, একেনাযতনেন, সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা নাম হোন্তি. অথ ৰা – যদেতং রূপক্খন্ধেন ৰিঞ্ঞাণমেৰ তীহি খন্ধাদিসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং, তেহিপি ৰিঞ্ঞাণধম্মেহি তে রূপধম্মাৰ তীহি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতা. পুন তে রূপধম্মা ৰিঞ্ঞাণেনেৰ তীহি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতা. ৰিঞ্ঞাণঞ্চ খন্ধতো একো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো হোতি, আযতনতো একং মনাযতনং, ধাতুতো সত্ত ৰিঞ্ঞাণধাতুযো. তস্মা ‘‘একেন খন্ধেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ যং পুচ্ছায উদ্ধটং পদং, তদেৰ যেহি ধম্মেহি খন্ধাদিৰসেন অসঙ্গহিতং, তেসং ধম্মানং ৰসেন খন্ধাদযো ৰেদিতব্বা. তত্থ দুতিযপঞ্হে তাৰ – রূপৰিঞ্ঞাণানং ৰসেন ৰেদিতব্বা. ৰেদনাদযো হি রূপৰিঞ্ঞাণেহেৰ খন্ধাদিসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা. তে চ দ্ৰে খন্ধা একাদসাযতনানি সত্তরস ধাতুযো হোন্তি.

১৯৫. ততিযপঞ্হে – ৰিঞ্ঞাণং রূপাদীহি চতূহি অসঙ্গহিতন্তি তেসং ৰসেন খন্ধাদযো ৰেদিতব্বা.

১৯৬. চতুত্থপঞ্হে – চক্খাযতনং ৰেদনাদীহি চতূহীতি ইমিনা নযেন সব্বত্থ খন্ধাদযো ৰেদিতব্বা. পরিযোসানে – রূপঞ্চ ধম্মাযতনন্তি উদ্দানগাথায দস্সিতধম্মাযেৰ অঞ্ঞেনাকারেন সঙ্খিপিত্ৰা দস্সিতাতি.

অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা.

৬. ছট্ঠনযো সম্পযোগৰিপ্পযোগপদৰণ্ণনা

২২৮. ইদানি সম্পযোগৰিপ্পযোগপদং ভাজেতুং রূপক্খন্ধোতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যং লব্ভতি যঞ্চ ন লব্ভতি তং সব্বং পুচ্ছায গহিতং. ৰিস্সজ্জনে পন যং ন লব্ভতি, তং নত্থীতি পটিক্খিত্তং. চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৰিপ্পযোগো; সভাগো ৰিসভাগোতি হি ৰচনতো চতূহি অরূপক্খন্ধেহেৰ সভাগানং একসন্তানস্মিং একক্খণে উপ্পন্নানং অরূপক্খন্ধানংযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগো লব্ভতি. রূপধম্মানং পন রূপেন নিব্বানেন ৰা, নিব্বানস্স চ রূপেন সদ্ধিং সম্পযোগো নাম নত্থি. তথা রূপনিব্বানানং অরূপক্খন্ধেহি, ৰিসভাগা হি তে তেসং. যথা চ অরূপক্খন্ধানং রূপনিব্বানেহি, এৰং ভিন্নসন্তানেহি নানাক্খণিকেহি অরূপধম্মেহিপি সদ্ধিং নত্থিযেৰ. তেপি হি তেসং সন্তানক্খণৰিসভাগতায ৰিসভাগাযেৰ. অযং পন ৰিসভাগতা সঙ্গহট্ঠেন ৰিরুজ্ঝনতো সঙ্গহনযে নত্থি. গণনূপগমত্তঞ্হি সঙ্গহট্ঠো. সম্পযোগনযে পন অত্থি, একুপ্পাদতাদিলক্খণঞ্হি সম্পযোগট্ঠোতি. এৰমেত্থ যস্স একধম্মেনপি সম্পযোগলক্খণং ন যুজ্ঝতি, তস্স পুচ্ছায সঙ্গহং কত্ৰাপি নত্থীতি পটিক্খেপো কতো. যস্স ৰিপ্পযোগলক্খণং যুজ্জতি, তস্স ৰিপ্পযোগো দস্সিতো. যানি পন পদানি সত্তসু ৰিঞ্ঞাণধাতূসু একাযপি অৰিপ্পযুত্তে রূপেন নিব্বানেন ৰা মিস্সকধম্মে দীপেন্তি, তানি সব্বথাপি ইধ ন যুজ্জন্তীতি ন গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –

‘‘ধম্মাযতনং ধম্মধাতু, দুক্খসচ্চঞ্চ জীৰিতং;

সল়াযতনং নামরূপং, চত্তারো চ মহাভৰা.

‘‘জাতিজরা চ মরণং, তিকেস্ৰেকূনৰীসতি;

গোচ্ছকেসু চ পঞ্ঞাস, অট্ঠ চূল়ন্তরে পদা.

‘‘মহন্তরে পন্নরস, অট্ঠারস ততো পরে;

তেৰীস পদসতং এতং, সম্পযোগে ন লব্ভতী’’তি.

ধম্মাযতনঞ্হি রূপনিব্বানমিস্সকত্তা তস্মিং অপরিযাপন্নেন ৰিঞ্ঞাণেনপি ন সক্কা সম্পযুত্তন্তি ৰত্তুং. যস্মা পনেত্থ ৰেদনাদযো ৰিঞ্ঞাণেন সম্পযুত্তা, তস্মা ৰিপ্পযুত্তন্তিপি ন সক্কা ৰত্তুং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. এৰং সব্বত্থাপি এতানি ন যুজ্জন্তীতি ইধ ন গহিতানি. সেসানি খন্ধাদীনি যুজ্জন্তীতি তানি গহেত্ৰা একেকৰসেন চ সমোধানেন চ পঞ্হৰিস্সজ্জনং কতং. তেসু পঞ্হেসু, পঠমে – একেনাযতনেনাতি মনাযতনেন. কেহিচীতি ধম্মাযতনধম্মধাতুপরিযাপন্নেহি ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারেহি.

২২৯. দুতিযে – তীহীতি পুচ্ছিতং পুচ্ছিতং ঠপেত্ৰা সেসেহি. কেহিচি সম্পযুত্তোতি ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাসঙ্খারেহি. ইতরেপি অত্তানং ঠপেত্ৰা ইতরেহি. কেহিচি ৰিপ্পযুত্তোতি রূপনিব্বানেহি. এৰং সব্বত্থ রূপস্স ৰিপ্পযোগে ধম্মাযতনধম্মধাতূসু অরূপং, অরূপস্স ৰিপ্পযোগে রূপং দট্ঠব্বং. ততিযপঞ্হো উত্তানত্থোৰ.

২৩১. চতুত্থে – ‘কতিহি খন্ধেহী’তিআদিং অৰত্ৰা সম্পযুত্তন্তি নত্থীতি ৰুত্তং. তং পন খন্ধাদীনংযেৰ ৰসেন ৰেদিতব্বং. পরতোপি এৰরূপেসু পঞ্হেসু এসেৰ নযো. আদিপঞ্হস্মিঞ্হি সরূপতো দস্সেত্ৰা পরতো পাল়ি সংখিত্তা. ইমিনা নযেন সব্বত্থ অত্থযোজনা ৰেদিতব্বা. যত্থ পন নাতিপাকটা ভৰিস্সতি, তত্থ নং পাকটং কত্ৰাৰ গমিস্সাম.

২৩৪. সোল়সহি ধাতূহীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু তাৰ অত্তানং ঠপেত্ৰা ছহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি, দসহি চ রূপধাতূহি. সেসাসুপি এসেৰ নযো.

২৩৫. তীহি খন্ধেহীতি সঙ্খারক্খন্ধং ঠপেত্ৰা সেসেহি. একায ধাতুযাতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা. সমুদযমগ্গানঞ্হি অঞ্ঞায ধাতুযা সম্পযোগো নত্থি. একেন খন্ধেনাতি সঙ্খারক্খন্ধেন. একেনাযতনেনাতি ধম্মাযতনেন. একায ধাতুযাতি ধম্মধাতুযা. এতেসু হি তং সচ্চদ্ৰযং কেহিচি সম্পযুত্তং.

২৩৮. সুখিন্দ্রিযাদিপঞ্হে – তীহীতি সঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণেহি. একায ধাতুযাতি কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা, মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা চ. ছহি ধাতূহীতি কাযৰিঞ্ঞাণধাতুৰজ্জাহি.

২৪৫. রূপভৰপঞ্হে – সব্বেসম্পি অরূপক্খন্ধানং অরূপাযতনানঞ্চ অত্থিতায ন কেহিচীতি ৰুত্তং. ঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণধাতূনং পন নত্থিতায তীহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তোতি ৰুত্তং.

২৫৬. অধিমোক্খপঞ্হে – দ্ৰীহি ধাতূহীতি মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূহি. পন্নরসহীতি সেসাহি দসহি রূপধাতূহি, পঞ্চহি চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি.

২৫৭. কুসলপঞ্হে – কুসলেহি চতুন্নম্পি খন্ধানং গহিতত্তা সম্পযোগো পটিক্খিত্তো.

২৫৮. ৰেদনাত্তিকপঞ্হে – একেন খন্ধেনাতি ৰেদনাক্খন্ধেনেৰ. পন্নরসহীতি চক্খুসোতঘানজিৰ্হাৰিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতূহি চেৰ রূপধাতূহি চ. একাদসহীতি কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা সদ্ধিং রূপধাতূহি.

২৬২. নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মপঞ্হে – পঞ্চহীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি. অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযপঞ্হে – ছহীতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰজ্জাহি. সৰিতক্কসৰিচারপঞ্হে – পন্নরসহীতি পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি সদ্ধিং রূপধাতূহি. অৰিতক্কৰিচারমত্তপঞ্হে – একেন খন্ধেনাতিআদি সঙ্খারক্খন্ধৰসেনেৰ ৰেদিতব্বং. দুতিযজ্ঝানৰিচারঞ্হি ঠপেত্ৰা সেসা অৰিতক্কৰিচারমত্তা নাম. পীতিং ঠপেত্ৰা সেসা পীতিসহগতা. তত্থ ৰিচারো ৰিচারেন, পীতি চ পীতিযা ন সম্পযুত্তাতি সঙ্খারক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূসু কেহিচি সম্পযুত্তা নাম. সোল়সহীতি ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰজ্জাহেৰ. অৰিতক্কঅৰিচারপঞ্হে – একায ধাতুযাতি মনোধাতুযা. সুখসহগতা উপেক্খাসহগতা চ ৰেদনাত্তিকে ৰুত্তাৰ. দস্সনেনপহাতব্বাদযো কুসলসদিসাৰ.

২৭১. পরিত্তারম্মণং ৰিপাকধম্মসদিসং. একায ধাতুযাতি ধম্মধাতুযা. কেহিচীতি যে তত্থ পরিত্তারম্মণা ন হোন্তি, তেহি. ধম্মধাতু পন পরিত্তারম্মণানং ছন্নং চিত্তুপ্পাদানং ৰসেন চতূহি খন্ধেহি সঙ্গহিতত্তা পঠমপটিক্খেপমেৰ ভজতি. মহগ্গতারম্মণাদযো কুসলসদিসাৰ.

২৭৩. অনুপ্পন্নেসু – পঞ্চহি ধাতূহীতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি. তানি হি একন্তেন উপ্পাদিধম্মভূতানেৰ, উপ্পন্নকোট্ঠাসম্পি পন ভজন্তি. পচ্চুপ্পন্নারম্মণাদযো পরিত্তারম্মণসদিসাৰ. হেতুআদযো সমুদযসদিসাৰ. সহেতুকা চেৰ ন চ হেতূপি পীতিসহগতসদিসাৰ. তথা পরামাসসম্পযুত্তা. অনুপাদিন্না অনুপ্পন্নসদিসাৰ. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

সম্পযোগৰিপ্পযোগপদৰণ্ণনা.

৭. সত্তমনযো সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩০৬. ইদানি সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদং ভাজেতুং ৰেদনাক্খন্ধেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্রিদং লক্খণং – ইমস্মিঞ্হি ৰারে পুচ্ছায উদ্ধটপদেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তেসং খন্ধাদীহি ৰিপ্পযোগং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং. তং পন রূপক্খন্ধাদীসু ন যুজ্জতি. রূপক্খন্ধেন হি সম্পযুত্তা নাম নত্থি. তস্মা তঞ্চ অঞ্ঞানি চ এৰরূপানি পদানি ইমস্মিং ৰারে ন গহিতানি. যানি পন পদানি ধম্মধাতুযা সম্পযুত্তে ধম্মে ৰিঞ্ঞাণঞ্চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি, তানি ইধ গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –

‘‘চত্তারো খন্ধাযতনঞ্চ একং,

দ্ৰে ইন্দ্রিযা ধাতুপদানি সত্ত;

তযো পটিচ্চা অথ ফস্সসত্তকং,

তিকে তযো সত্ত মহন্তরে চ.

‘‘একং সৰিতক্কং, সৰিচারমেকং;

যুত্তং উপেক্খায চ একমেৰা’’তি.

পরিযোসানে – খন্ধা চতুরোতিআদিনাপি অযমেৰত্থো সঙ্গহিতো. তত্থ যানি পদানি সদিসৰিস্সজ্জনানি, তানি উপ্পটিপাটিযাপি সমোধানেত্ৰা তত্থ ৰেদনাক্খন্ধাদিকা পঞ্হা কতা. তেসু এৰং খন্ধাদিৰিভাগো ৰেদিতব্বো. ৰেদনাক্খন্ধাদিপঞ্হে তাৰ – একেনাতি মনাযতনেন. সত্তহীতি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি. কেহিচীতি ধম্মাযতনে ৰেদনাদীহি. ৰিঞ্ঞাণধাতুপঞ্হে – তে ধম্মা ন কেহিচীতি তে পুচ্ছায উদ্ধটপদং ৰিঞ্ঞাণধাতুং ঠপেত্ৰা সেসা ছ ৰিঞ্ঞাণধাতুধম্মা, রূপং, নিব্বানঞ্চ. তেহি সব্বেসং খন্ধাযতনানং সঙ্গহিতত্তা ন কেহিচি খন্ধেহি আযতনেহি ৰা ৰিপ্পযুত্তা. একায ধাতুযাতি যা যা পুচ্ছায উদ্ধটা হোতি তায তায.

৩০৯. উপেক্খিন্দ্রিযপঞ্হে – পঞ্চহীতি উপেক্খাসম্পযুত্তাহি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদীহি. ইমিনা নযেন সব্বত্থ পুচ্ছায উদ্ধটপদেনেৰ সদ্ধিং ৰিপ্পযুত্তানং ৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি.

সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা.

৮. অট্ঠমনযো ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩১৭. ইদানি ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদং ভাজেতুং রূপক্খন্ধেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ সব্বাপি পুচ্ছা মোঘপুচ্ছাৰ. রূপক্খন্ধেন হি ৰিপ্পযুত্তা নাম চত্তারো খন্ধা, তেসং অঞ্ঞেহি সম্পযোগো নত্থি. ৰেদনাক্খন্ধেন ৰিপ্পযুত্তং রূপং নিব্বানঞ্চ, তস্স চ কেনচি সম্পযোগো নত্থি. এৰং সব্বপদেসু. ৰিপ্পযুত্তানং পন সম্পযোগাভাৰো ৰেদিতব্বো. ইতি পুচ্ছায মোঘত্তা সব্বৰিস্সজ্জনেসু নত্থি নত্থিইচ্চেৰ ৰুত্তন্তি.

ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা.

৯. নৰমনযো সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩১৯. ইদানি সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদং ভাজেতুং ৰেদনাক্খন্ধেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যং খন্ধাদিৰসেন সম্পযুত্তং, পুন তস্সেৰ খন্ধাদীহি সম্পযোগং পুচ্ছিত্ৰা ৰিস্সজ্জনং কতং. তং রূপেন ৰা রূপমিস্সকেহি ৰা সব্বরূপক্খন্ধসঙ্গাহকেহি ৰা পদেহি সদ্ধিং ন যুজ্জতি. রূপেন হি রূপমিস্সকেন ৰা অঞ্ঞেসং সম্পযোগো নত্থি. সব্বরূপক্খন্ধসঙ্গাহকেহি সব্বেসং সম্পযোগারহানং খন্ধাদীনং গহিতত্তা অঞ্ঞংযেৰ নত্থি, যং তেন সহ সম্পযোগং গচ্ছেয্য. তস্মা তথারূপানি পদানি ইধ ন গহিতানি. যানি পন পদানি রূপেন অসম্মিস্সং অরূপেকদেসং দীপেন্তি, তানি ইধ গহিতানি. তেসং ইদমুদ্দানং –

‘‘অরূপক্খন্ধা চত্তারো, মনাযতনমেৰ চ;

ৰিঞ্ঞাণধাতুযো সত্ত, দ্ৰে সচ্চা চুদ্দসিন্দ্রিযা.

‘‘পচ্চযে দ্ৰাদস পদা, ততো উপরি সোল়স;

তিকেসু অট্ঠ গোচ্ছকে, তেচত্তালীসমেৰ চ.

‘‘মহন্তরদুকে সত্ত, পদা পিট্ঠিদুকেসু ছ;

নৰমস্স পদস্সেতে, নিদ্দেসে সঙ্গহং গতা’’তি.

সব্বপঞ্হেসু পন যে ধম্মা পুচ্ছায উদ্ধটা, তে যেহি সম্পযুত্তা হোন্তি, তেসং ৰসেন খন্ধাদিভেদো ৰেদিতব্বো. ৰেদনাক্খন্ধেন হি ইতরে তযো খন্ধা সম্পযুত্তা, পুন তেহি ৰেদনাক্খন্ধো সম্পযুত্তো. সো তেহি সঞ্ঞাদীহি তীহি খন্ধেহি, একেন মনাযতনেন, সত্তহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি, একস্মিং ধম্মাযতনে, ধম্মধাতুযা চ, কেহিচি সঞ্ঞাসঙ্খারেহেৰ সম্পযুত্তো. এসেৰ নযো সব্বত্থাতি.

সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদৰণ্ণনা.

১০. দসমনযো ৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৩৫৩. ইদানি ৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদং ভাজেতুং রূপক্খন্ধেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যে সম্পযোগৰিপ্পযোগপদনিদ্দেসে রূপক্খন্ধাদযো ধম্মা উদ্ধটা, সব্বপুচ্ছাসু তেযেৰ উদ্ধটা. সদিসৰিস্সজ্জনানং পন একতো গহিতত্তা পদানি অঞ্ঞায পটিপাটিযা আগতানি. তত্থ যং পদং পুচ্ছায উদ্ধটং, তং যেহি ধম্মেহি ৰিপ্পযুত্তং, তেসং ৰসেন খন্ধাদিৰিভাগো ৰেদিতব্বো. রূপক্খন্ধেন হি ৰেদনাদযো ৰিপ্পযুত্তা, তেহি চ রূপক্খন্ধো ৰিপ্পযুত্তো. নিব্বানং পন সুখুমরূপগতিকমেৰ. সো রূপক্খন্ধো চতূহি খন্ধেহি, একেন মনাযতনেন সত্তহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি, ধম্মাযতনধম্মধাতূসু, কেহিচি ৰেদনাদীহি ধম্মেহেৰ ৰিপ্পযুত্তো. এসেৰ নযো সব্বত্থাতি.

ৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা.

১১. একাদসমনযো সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৪০৯. ইদানি সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদং ভাজেতুং সমুদযসচ্চেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যে সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে সমুদযসচ্চাদযোৰ ধম্মা উদ্ধটা, সব্বপুচ্ছাসু তেযেৰ উদ্ধটা. সদিসৰিস্সজ্জনানং পন একতো গহিতত্তা পদানি অঞ্ঞায পটিপাটিযা আগতানি. তত্থ যে ধম্মা পুচ্ছায উদ্ধটপদেন খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, তেসং যেহি সম্পযোগো ৰা ৰিপ্পযোগো ৰা হোতি, তেসং ৰসেন খন্ধাদিৰিভাগো ৰেদিতব্বো.

তত্রাযং নযো – সমুদযসচ্চেন তাৰ সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্না ধম্মা খন্ধাদিসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. তে চ সেসেহি তীহি খন্ধেহি, একেন মনাযতনেন, সত্তহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি, সঙ্খারক্খন্ধে ধম্মাযতনধম্মধাতূসু চ ঠপেত্ৰা তণ্হং সেসেহি সম্পযুত্তত্তা কেহিচি সম্পযুত্তা নাম. একেন পন রূপক্খন্ধেন, দসহি রূপাযতনেহি, রূপধাতূহি চ ৰিপ্পযুত্তা, একস্মিং ধম্মাযতনে ধম্মধাতুযা চ, রূপনিব্বানেহি ৰিপ্পযুত্তত্তা কেহিচি ৰিপ্পযুত্তা নাম. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বোতি.

সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা.

১২. দ্ৰাদসমনযো সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

৪১৭. ইদানি সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং ৰেদনাক্খন্ধেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যে সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদনিদ্দেসে ৰেদনাক্খন্ধাদযো ধম্মা উদ্ধটা, সব্বপুচ্ছাসু তেযেৰ উদ্ধটা. তত্থ যে ধম্মা পুচ্ছায উদ্ধটপদেন সম্পযুত্তা, তেসং যেহি সঙ্গহো ৰা অসঙ্গহো ৰা হোতি, তেসং ৰসেন খন্ধাদিভেদো ৰেদিতব্বো.

তত্রাযং নযো – ৰেদনাক্খন্ধো হি সঞ্ঞাদীহি সম্পযুত্তো. তে সঞ্ঞাদযো তীহি সঞ্ঞাদিক্খন্ধেহি, দ্ৰীহি ধম্মাযতনমনাযতনেহি, ধম্মধাতুযা চেৰ, সত্তহি চ ৰিঞ্ঞাণধাতূহীতি অট্ঠহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, সেসাহি খন্ধাযতনধাতূহি অসঙ্গহিতা. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বোতি.

সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা.

১৩. তেরসমনযো অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা

৪৪৮. ইদানি অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদং ভাজেতুং রূপক্খন্ধেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যে পঞ্চমে অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে রূপক্খন্ধেন সদিসপঞ্হা ধম্মা, যে চ অরূপভৰেন সদিসা, তেযেৰ উদ্ধটা. সেসা পন ন রুহন্তীতি ন উদ্ধটা. ৰেদনাক্খন্ধেন হি খন্ধাদিৰসেন পন রূপারূপধম্মা অসঙ্গহিতা হোন্তি. তেসঞ্চ সম্পযোগো নাম নত্থি. তস্মা যানি পদানি রুহন্তি, তানেৰ সদিসৰিস্সজ্জনেহি সদ্ধিং সমোধানেত্ৰা উদ্ধটানি. তত্থ যে ধম্মা পুচ্ছায উদ্ধটধম্মেহি খন্ধাদিৰসেন অসঙ্গহিতা, তে যেহি সম্পযুত্তা চ ৰিপ্পযুত্তা চ, তেসং ৰসেন খন্ধাদিৰিভাগো ৰেদিতব্বো.

তত্রাযং নযো – রূপক্খন্ধেন তাৰ ৰিঞ্ঞাণমেৰ তীহি সঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং. তং ৰেদনাদীহি তীহি খন্ধেহি, ধম্মাযতনধম্মধাতূসু চ ৰেদনাদীহেৰ সম্পযুত্তং. একেন রূপক্খন্ধেন, দসহি রূপাযতনরূপধাতূহি, ধম্মাযতনধম্মধাতূসু চ রূপনিব্বানধম্মেহি ৰিপ্পযুত্তং. তং সন্ধায তে ধম্মা তীহি খন্ধেহীতিআদি ৰুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বোতি.

অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদৰণ্ণনা.

১৪. চুদ্দসমনযো ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা

৪৫৬. ইদানি ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদং ভাজেতুং রূপক্খন্ধেনাতিআদি আরদ্ধং. তত্থ যেসং পদানং ৰিপ্পযোগো ন রুহতি, তানি ইমস্মিং ৰারে ন গহিতানি. কানি পন তানীতি? ধম্মাযতনাদীনি. ধম্মাযতনস্স হি খন্ধাদীসু একেনাপি ৰিপ্পযোগো ন রুহতি. ধম্মধাতুআদীসুপি এসেৰ নযো. তেসং ইদমুদ্দানং –

‘‘ধম্মাযতনং ধম্মধাতু, জীৰিতিন্দ্রিযমেৰ চ;

নামরূপপদঞ্চেৰ, সল়াযতনমেৰ চ.

‘‘জাতিআদিত্তযং একং, পদং ৰীসতিমে তিকে;

তিকাৰসানিকং একং, সত্ত চূল়ন্তরে পদা.

‘‘দসেৰ গোচ্ছকে হোন্তি, মহন্তরম্হি চুদ্দস;

ছ পদানি ততো উদ্ধং সব্বানিপি সমাসতো;

পদানি চ ন লব্ভন্তি, চত্তালীসঞ্চ সত্ত চা’’তি.

পরিযোসানে চ – ধম্মাযতনং ধম্মধাতূতি গাথাপি ইমমেৰত্থং দীপেতুং ৰুত্তা. ইমানি পন ঠপেত্ৰা সেসানি সব্বানিপি লব্ভন্তি. তেসু খন্ধাদিৰিভাগো ৰুত্তনযানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বোতি.

ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদৰণ্ণনা.

নিগমনকথা

এত্তাৰতা চ –

ধাতুপ্পভেদকুসলো, যং ধাতুকথং তথাগতো আহ;

তস্সা নযমুখভেদ-প্পকাসনং নিট্ঠিতং হোতি.

ইমিনা নযমুখভেদ-প্পকাসনেন হি ৰিভাৰিনা সক্কা;

ঞাতুং সব্বেপি নযা, সঙ্খেপকথাৰ ইতি ৰুত্তা.

একেকস্স পন সচে, পদস্স ৰিত্থারমেৰ ভাসেয্যং;

ৰচনঞ্চ অতিৰিয বহুং, ভৰেয্য অত্থো চ অৰিসেসো.

ইতি ঊনভাণৰারদ্ৰযায, যং তন্তিযা মযা এতং;

কুরুনা পত্তং পুঞ্ঞং, সুখায তং হোতু লোকস্সাতি.

ধাতুকথা-অট্ঠকথা নিট্ঠিতা.

নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স