১. মাতিকাৰণ্ণনা

১. ছ পঞ্ঞত্তিযো – খন্ধপঞ্ঞত্তি…পে… পুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি অযং তাৰ পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উদ্দেসো. তত্থ ছাতি গণনপরিচ্ছেদো. তেন যে ধম্মে ইধ পঞ্ঞপেতুকামো তেসং গণনৰসেন সংখেপতো পঞ্ঞত্তিপরিচ্ছেদং দস্সেতি. পঞ্ঞত্তিযোতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তত্থ ‘‘আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতী’’তি (সং. নি. ২.২০) আগতট্ঠানে পঞ্ঞাপনা দস্সনা পকাসনা পঞ্ঞত্তি নাম. ‘‘সুপঞ্ঞত্তং মঞ্চপীঠ’’ন্তি (পারা. ২৬৯) আগতট্ঠানে ঠপনা নিক্খিপনা পঞ্ঞত্তি নাম. ইধ উভযম্পি ৰট্টতি. ছ পঞ্ঞত্তিযোতি হি ছ পঞ্ঞাপনা, ছ দস্সনা পকাসনাতিপি; ছ ঠপনা নিক্খিপনাতিপি ইধ অধিপ্পেতমেৰ. নামপঞ্ঞত্তি হি তে তে ধম্মে দস্সেতিপি, তেন তেন কোট্ঠাসেন ঠপেতিপি.

খন্ধপঞ্ঞত্তীতিআদি পন সংখেপতো তাসং পঞ্ঞত্তীনং সরূপদস্সনং. তত্থ খন্ধানং ‘খন্ধা’তি পঞ্ঞাপনা দস্সনা পকাসনা ঠপনা নিক্খিপনা খন্ধপঞ্ঞত্তি নাম. আযতনানং আযতনানীতি, ধাতূনং ধাতুযোতি, সচ্চানং সচ্চানীতি, ইন্দ্রিযানং ইন্দ্রিযানীতি, পুগ্গলানং পুগ্গলাতি পঞ্ঞাপনা দস্সনা পকাসনা ঠপনা নিক্খিপনা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি নাম.

পাল়িমুত্তকেন পন অট্ঠকথানযেন অপরাপি ছ পঞ্ঞত্তিযো – ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, অৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, ৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, অৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতি. তত্থ কুসলাকুসলস্সেৰ সচ্চিকট্ঠপরমত্থৰসেন ৰিজ্জমানস্স সতো সম্ভূতস্স ধম্মস্স পঞ্ঞাপনা ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. তথা অৰিজ্জমানস্স লোকনিরুত্তিমত্তসিদ্ধস্স ইত্থিপুরিসাদিকস্স পঞ্ঞাপনা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. সব্বাকারেনপি অনুপলব্ভনেয্যস্স ৰাচাৰত্থুমত্তস্সেৰ পঞ্চমসচ্চাদিকস্স তিত্থিযানং অণুপকতিপুরিসাদিকস্স ৰা পঞ্ঞাপনাপি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৰ. সা পন সাসনাৰচরা ন হোতীতি ইধ ন গহিতা. ইতি ইমেসং ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানানং ৰিকপ্পনৰসেন সেসা ৰেদিতব্বা. ‘তেৰিজ্জো’, ‘ছল়ভিঞ্ঞো’তিআদীসু হি তিস্সো ৰিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চ ৰিজ্জমানা, পুগ্গলো অৰিজ্জমানো. তস্মা তিস্সো ৰিজ্জা অস্সাতি তেৰিজ্জো, ছ অভিঞ্ঞা অস্সাতি ছল়ভিঞ্ঞোতি এৰং ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানস্স পঞ্ঞাপনতো এৰরূপা ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. ‘ইত্থিরূপং’, ‘পুরিসরূপ’ন্তিআদীসু পন ইত্থিপুরিসা অৰিজ্জমানা, রূপং ৰিজ্জমানং. তস্মা ইত্থিযা রূপং ইত্থিরূপং, পুরিসস্স রূপং পুরিসরূপন্তি এৰং অৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানস্স পঞ্ঞাপনতো এৰরূপা অৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. চক্খুসম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সোতিআদীসু চক্খুসোতাদযোপি ফস্সোপি ৰিজ্জমানোযেৰ. তস্মা চক্খুম্হি সম্ফস্সো, চক্খুতো জাতো সম্ফস্সো, চক্খুস্স ৰা ফলভূতো সম্ফস্সো চক্খুসম্ফস্সোতি এৰং ৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানস্স পঞ্ঞাপনতো এৰরূপা ৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. খত্তিযপুত্তো, ব্রাহ্মণপুত্তো, সেট্ঠিপুত্তোতিআদীসু খত্তিযাদযোপি অৰিজ্জমানা, পুত্তোপি. তস্মা খত্তিযস্স পুত্তো খত্তিযপুত্তোতি এৰং অৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানস্স পঞ্ঞাপনতো এৰরূপা অৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নাম. তাসু ইমস্মিং পকরণে পুরিমা তিস্সোৰ পঞ্ঞত্তিযো লব্ভন্তি. ‘‘খন্ধপঞ্ঞত্তি…পে… ইন্দ্রিযপঞ্ঞত্তী’’তি ইমস্মিঞ্হি ঠানে ৰিজ্জমানস্সেৰ পঞ্ঞাপিতত্তা ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি লব্ভতি. ‘‘পুগ্গলপঞ্ঞত্তী’’তি পদে অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. পরতো পন ‘তেৰিজ্জো’, ‘ছল়ভিঞ্ঞো’তিআদীসু ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি লব্ভতীতি.

অট্ঠকথামুত্তকেন পন আচরিযনযেন অপরাপি ছ পঞ্ঞত্তিযো – উপাদাপঞ্ঞত্তি, উপনিধাপঞ্ঞত্তি, সমোধানপঞ্ঞত্তি, উপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তি, তজ্জাপঞ্ঞত্তি, সন্ততিপঞ্ঞত্তীতি. তত্থ যো রূপৰেদনাদীহি একত্তেন ৰা অঞ্ঞত্তেন ৰা রূপৰেদনাদযো ৰিয সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন অনুপলব্ভসভাৰোপি রূপৰেদনাদিভেদে খন্ধে উপাদায নিস্সায কারণং কত্ৰা সম্মতো সত্তো. তানি তানি অঙ্গানি উপাদায রথো গেহং মুট্ঠি উদ্ধনন্তি চ; তে তেযেৰ রূপাদযো উপাদায ঘটো পটো; চন্দসূরিযপরিৰত্তাদযো উপাদায কালো, দিসা; তং তং ভূতনিমিত্তঞ্চেৰ ভাৰনানিসংসঞ্চ উপাদায নিস্সায কারণং কত্ৰা সম্মতং তেন তেনাকারেন উপট্ঠিতং উগ্গহনিমিত্তং পটিভাগনিমিত্তন্তি অযং এৰরূপা উপাদাপঞ্ঞত্তি নাম. পঞ্ঞপেতব্বট্ঠেন চেসা পঞ্ঞত্তি নাম, ন পঞ্ঞাপনট্ঠেন. যা পন তস্সত্থস্স পঞ্ঞাপনা, অযং অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৰ.

যা পঠমদুতিযাদীনি উপনিধায দুতিযং ততিযন্তিআদিকা, অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ উপনিধায দীঘং রস্সং, দূরং, সন্তিকন্তিআদিকা পঞ্ঞাপনা; অযং উপনিধাপঞ্ঞত্তি নাম. অপিচেসা উপনিধাপঞ্ঞত্তি – তদঞ্ঞাপেক্খূপনিধা, হত্থগতূপনিধা, সম্পযুত্তূপনিধা, সমারোপিতূপনিধা, অৰিদূরগতূপনিধা, পটিভাগূপনিধা, তব্বহুলূপনিধা, তব্বিসিট্ঠূপনিধাতিআদিনা ভেদেন অনেকপ্পকারা.

তত্থ দুতিযং ততিযন্তিআদিকাৰ তদঞ্ঞং অপেক্খিত্ৰা ৰুত্ততায তদঞ্ঞাপেক্খূপনিধা নাম. ছত্তপাণি, সত্থপাণীতিআদিকা হত্থগতং উপনিধায ৰুত্ততায হত্থগতূপনিধা নাম. কুণ্ডলী, সিখরী, কিরিটীতিআদিকা সম্পযুত্তং উপনিধায ৰুত্ততায সম্পযুত্তূপনিধা নাম. ধঞ্ঞসকটং, সপ্পিকুম্ভোতিআদিকা সমারোপিতং উপনিধায ৰুত্ততায সমারোপিতূপনিধা নাম. ইন্দসালগুহা, পিযঙ্গুগুহা, সেরীসকন্তিআদিকা অৰিদূরগতং উপনিধায ৰুত্ততায অৰিদূরগতূপনিধা নাম. সুৰণ্ণৰণ্ণো, উসভগামীতিআদিকা পটিভাগং উপনিধায ৰুত্ততায পটিভাগূপনিধা নাম. পদুমস্সরো, ব্রাহ্মণগামোতিআদিকা তব্বহুলং উপনিধায ৰুত্ততায তব্বহুলূপনিধা নাম. মণিকটকং, ৰজিরকটকন্তিআদিকা তব্বিসিট্ঠং উপনিধায ৰুত্ততায তব্বিসিট্ঠূপনিধা নাম.

যা পন তেসং তেসং সমোধানমপেক্খিত্ৰা তিদণ্ডং, অট্ঠপদং, ধঞ্ঞরাসি, পুপ্ফরাসীতিআদিকা পঞ্ঞাপনা, অযং সমোধানপঞ্ঞত্তি নাম. যা পুরিমস্স পুরিমস্স উপনিক্খিপিত্ৰা দ্ৰে, তীণি, চত্তারীতিআদিকা পঞ্ঞাপনা, অযং উপনিক্খিত্তপঞ্ঞত্তি নাম. যা তং তং ধম্মসভাৰং অপেক্খিত্ৰা পথৰী, তেজো, কক্খল়তা, উণ্হতাতিআদিকা পঞ্ঞাপনা, অযং তজ্জাপঞ্ঞত্তি নাম. যা পন সন্ততিৰিচ্ছেদাভাৰং অপেক্খিত্ৰা আসীতিকো, নাৰুতিকোতিআদিকা পঞ্ঞাপনা, অযং সন্ততিপঞ্ঞত্তি নাম. এতাসু পন তজ্জাপঞ্ঞত্তি ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৰ. সেসা অৰিজ্জমানপক্খঞ্চেৰ, অৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপক্খঞ্চ ভজন্তি.

অট্ঠকথামুত্তকেন আচরিযনযেনেৰ অপরাপি ছ পঞ্ঞত্তিযো – কিচ্চপঞ্ঞত্তি, সণ্ঠানপঞ্ঞত্তি, লিঙ্গপঞ্ঞত্তি, ভূমিপঞ্ঞত্তি, পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি, অসঙ্খতপঞ্ঞত্তীতি. তত্থ ভাণকো, ধম্মকথিকোতিআদিকা কিচ্চৰসেন পঞ্ঞাপনা কিচ্চপঞ্ঞত্তি নাম. কিসো, থূলো, পরিমণ্ডলো, চতুরস্সোতিআদিকা সণ্ঠানৰসেন পঞ্ঞাপনা সণ্ঠানপঞ্ঞত্তি নাম. ইত্থী, পুরিসোতিআদিকা লিঙ্গৰসেন পঞ্ঞাপনা লিঙ্গপঞ্ঞতি নাম. কামাৰচরা, রূপাৰচরা, অরূপাৰচরা, কোসলকা, মাধুরাতিআদিকা ভূমিৰসেন পঞ্ঞাপনা ভূমিপঞ্ঞত্তি নাম. তিস্সো, নাগো, সুমনোতিআদিকা পচ্চত্তনামকরণমত্তৰসেন পঞ্ঞাপনা পচ্চত্তপঞ্ঞত্তি নাম. নিরোধো, নিব্বানন্তিআদিকা অসঙ্খতধম্মস্স পঞ্ঞাপনা অসঙ্খতপঞ্ঞত্তি নাম. তত্থ একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তি অসঙ্খতপঞ্ঞত্তি চ ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযেৰ, কিচ্চপঞ্ঞত্তি ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপক্খং ভজতি. সেসা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিযো নাম.

২. ইদানি যাসং পঞ্ঞত্তীনং উদ্দেসৰারে সঙ্খেপতো সরূপদস্সনং কতং, সঙ্খেপতোযেৰ তাৰ তাসং ৰত্থুং ৰিভজিত্ৰা দস্সনৰসেন তা দস্সেতুং কিত্তাৰতাতিআদিমাহ. তত্থ পুচ্ছায তাৰ এৰমত্থো ৰেদিতব্বো – যা অযং খন্ধানং ‘খন্ধা’তি পঞ্ঞাপনা, দস্সনা, ঠপনা, সা কিত্তকেন হোতীতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পরতো কিত্তাৰতা আযতনানন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. ৰিস্সজ্জনেপি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো – যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো পঞ্চক্খন্ধাতি ৰা পভেদতো ‘‘রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৰা; তত্রাপি রূপক্খন্ধো কামাৰচরো, সেসা চতুভূমিকাতি ৰা এৰরূপং পঞ্ঞাপনং হোতি; এত্তকেন খন্ধানং ‘খন্ধা’তি পঞ্ঞত্তি হোতি.

৩. তথা যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো দ্ৰাদসাযতনানীতি ৰা, পভেদতো ‘‘চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতন’’ন্তি ৰা; তত্রাপি দসাযতনা কামাৰচরা, দ্ৰাযতনা চতুভূমিকাতি ৰা, এৰরূপং পঞ্ঞাপনং হোতি; এত্তকেন আযতনানং আযতনানীতি পঞ্ঞত্তি হোতি.

৪. যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো অট্ঠারস ধাতুযোতি ৰা, পভেদতো ‘‘চক্খুধাতু…পে… মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ৰা; তত্রাপি সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা, দ্ৰে ধাতুযো চতুভূমিকাতি ৰা এৰরূপং পঞ্ঞাপনং হোতি; এত্তকেন ধাতূনং ধাতূতি পঞ্ঞত্তি হোতি.

৫. যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো চত্তারি সচ্চানীতি ৰা, পভেদতো ‘‘দুক্খসচ্চং…পে… নিরোধসচ্চ’’ন্তি ৰা; তত্রাপি দ্ৰে সচ্চা লোকিযা, দ্ৰে সচ্চা লোকুত্তরাতি ৰা এৰরূপং পঞ্ঞাপনং হোতি; এত্তকেন সচ্চানং ‘সচ্চানী’তি পঞ্ঞত্তি হোতি.

৬. যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো বাৰীসতিন্দ্রিযানীতি ৰা, পভেদতো ‘‘চক্খুন্দ্রিযং…পে… অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিয’’ন্তি ৰা; তত্রাপি দসিন্দ্রিযানি কামাৰচরানি, নৰিন্দ্রিযানি মিস্সকানি, তীণি ইন্দ্রিযানি লোকুত্তরানীতি ৰা এৰরূপং পঞ্ঞাপনং হোতি; এত্তকেন ইন্দ্রিযানং ইন্দ্রিযানীতি পঞ্ঞত্তি হোতি. এত্তাৰতা সঙ্খেপতো ৰত্থুং ৰিভজিত্ৰা দস্সনৰসেন পঞ্চ পঞ্ঞত্তিযো দস্সিতা হোন্তি.

৭. ইদানি ৰিত্থারতো ৰত্থুং ৰিভজিত্ৰা দস্সনৰসেন পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং দস্সেতুং সমযৰিমুত্তো অসমযৰিমুত্তোতিআদিমাহ. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি তিলে ৰিসারযমানেন ৰিয, ৰাকে হীরযমানেন ৰিয চ, হেট্ঠা ৰিভঙ্গপ্পকরণে ইমাসং পঞ্চন্নং পঞ্ঞত্তীনং ৰত্থুভূতা খন্ধাদযো নিপ্পদেসেন কথিতাতি তেন তে ইধ একদেসেনেৰ কথেসি. ছট্ঠা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি হেট্ঠা অকথিতাৰ. ইধাপি উদ্দেসৰারে একদেসেনেৰ কথিতা; তস্মা তং ৰিত্থারতো কথেতুকামো সমযৰিমুত্তো অসমযৰিমুত্তোতি এককতো পট্ঠায যাৰ দসকা মাতিকং ঠপেসীতি.

মাতিকাৰণ্ণনা.