২. অনুসযৰগ্গো
৩. কুলসুত্তৰণ্ণনা
১৩. দুতিযস্স ততিযে নালন্তি ন যুত্তং নানুচ্ছৰিকং. ন মনাপেনাতি ন মনম্হি অপ্পনকেন আকারেন নিসিন্নাসনতো পচ্চুট্ঠেন্তি, অনাদরমেৰ দস্সেন্তি. সন্তমস্স পরিগুহন্তীতি ৰিজ্জমানম্পি দেয্যধম্মং এতস্স নিগুহন্তি পটিচ্ছাদেন্তি. অসক্কচ্চং দেন্তি নো সক্কচ্চন্তি লূখং ৰা হোতু পণীতং ৰা, অসহত্থা অচিত্তীকারেন দেন্তি, নো চিত্তীকারেন.
৪. পুগ্গলসুত্তৰণ্ণনা
১৪. চতুত্থে উভতোভাগৰিমুত্তোতি দ্ৰীহি ভাগেহি ৰিমুত্তো, অরূপসমাপত্তিযা রূপকাযতো ৰিমুত্তো, মগ্গেন নামকাযতো. সো চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনং একেকতো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা অরহত্তং পত্তানং চতুন্নং, নিরোধা ৰুট্ঠায অরহত্তং পত্তঅনাগামিনো চ ৰসেন পঞ্চৰিধো হোতি. পাল়ি পনেত্থ ‘‘কতমো চ পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো? ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি (পু. প. ২০৮) এৰং অট্ঠৰিমোক্খলাভিনো ৰসেন আগতা.
পঞ্ঞায ৰিমুত্তোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তো. সো সুক্খৰিপস্সকো, চতূহি ঝানেহি ৰুট্ঠায অরহত্তং পত্তা চত্তারো চাতি ইমেসং ৰসেন পঞ্চৰিধো হোতি. পাল়ি পনেত্থ অট্ঠৰিমোক্খপটিক্খেপৰসেনেৰ আগতা. যথাহ – ‘‘ন হেৰ খো অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো পঞ্ঞাৰিমুত্তো’’তি.
ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকতোতি কাযসক্খী. সো ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকরোতি. সো সোতাপত্তিফলট্ঠং আদিং কত্ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গট্ঠা ছব্বিধো হোতি. তেনাহ – ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা একচ্চে আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো কাযসক্খী’’তি (পু. প. ২০৮).
দিট্ঠন্তং পত্তোতি দিট্ঠিপ্পত্তো. তত্রিদং সঙ্খেপলক্খণং – দুক্খা সঙ্খারা, সুখো নিরোধোতি ঞাতং হোতি দিট্ঠং ৰিদিতং সচ্ছিকতং ফুসিতং পঞ্ঞাযাতি দিট্ঠিপ্পত্তো. ৰিত্থারতো পন সোপি কাযসক্খী ৰিয ছব্বিধো হোতি. তেনেৰাহ – ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি, তথাগতপ্পৰেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায ৰোদিট্ঠা হোন্তি ৰোচরিতা পঞ্ঞায…পে… অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তো’’তি.
সদ্ধায ৰিমুত্তোতি সদ্ধাৰিমুত্তো. সোপি ৰুত্তনযেনেৰ ছব্বিধো হোতি. তেনাহ – ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি…পে… ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি, তথাগতপ্পৰেদিতা চস্স ধম্মা পঞ্ঞায ৰোদিট্ঠা হোন্তি ৰোচরিতা পঞ্ঞায…পে… নো চ খো যথাদিট্ঠিপ্পত্তস্স. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তো’’তি. এতস্স হি সদ্ধাৰিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে সদ্দহন্তস্স ৰিয ওকপ্পেন্তস্স ৰিয অধিমুচ্চন্তস্স ৰিয চ কিলেসক্খযো হোতি, দিট্ঠিপ্পত্তস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে কিলেসচ্ছেদকঞাণং অদন্ধং তিখিণং সূরং হুত্ৰা ৰহতি. তস্মা যথা নাম নাতিতিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং ন হোতি, অসি সীঘং ন ৰহতি, সদ্দো সুয্যতি, বলৰতরো ৰাযামো কাতব্বো হোতি, এৰরূপা সদ্ধাৰিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গভাৰনা. যথা পন সুনিসিতেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং হোতি, অসি সীঘং ৰহতি, সদ্দো ন সুয্যতি, বলৰৰাযামকিচ্চং ন হোতি, এৰরূপা পঞ্ঞাৰিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গভাৰনা ৰেদিতব্বা.
ধম্মং অনুস্সরতীতি ধম্মানুসারী. ধম্মোতি পঞ্ঞা, পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং মগ্গং ভাৰেতীতি অত্থো. সদ্ধানুসারিম্হিপি এসেৰ নযো. উভোপেতে সোতাপত্তিমগ্গট্ঠাযেৰ. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি, পঞ্ঞাৰাহিং পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অরিযমগ্গং ভাৰেতি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ধম্মানুসারী. যস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি, সদ্ধাৰাহিং সদ্ধাপুব্বঙ্গমং অরিযমগ্গং ভাৰেতি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সদ্ধানুসারী’’তি (পু. প. ২০৮). অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেসা উভতোভাগৰিমুত্তাদিকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৭১, ৮৮৯) পঞ্ঞাভাৰনাধিকারে ৰুত্তা. তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বাতি.
৫. উদকূপমাসুত্তৰণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে উদকূপমাতি নিমুজ্জনাদিআকারং গহেত্ৰা উদকেন উপমিতা. সকিং নিমুগ্গোতি একৰারমেৰ নিমুগ্গো. একন্তকাল়কেহীতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিং সন্ধায ৰুত্তং. উম্মুজ্জতীতি উট্ঠহতি. সাধূতি সোভনা ভদ্দকা. হাযতিযেৰাতি চঙ্কৰারে আসিত্তউদকং ৰিয পরিহাযতেৰ. উম্মুজ্জিত্ৰা ৰিপস্সতি ৰিলোকেতীতি উট্ঠহিত্ৰা গন্তব্বদিসং ৰিপস্সতি ৰিলোকেতি. পতরতীতি গন্তব্বদিসাভিমুখো তরতি নাম. পটিগাধপ্পত্তো হোতীতি উট্ঠায ৰিলোকেত্ৰা পতরিত্ৰা একস্মিং ঠানে পতিট্ঠাপত্তো নাম হোতি, তিট্ঠতি ন পুনাগচ্ছতি. তিণ্ণো পারঙ্গতো থলে তিট্ঠতীতি সব্বকিলেসোঘং তরিত্ৰা পরতীরং গন্ত্ৰা নিব্বানথলে পতিট্ঠিতো নাম হোতি. ইমস্মিং সুত্তে ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.
৬. অনিচ্চানুপস্সীসুত্তৰণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে অনিচ্চাতি এৰং পঞ্ঞায ফরন্তো অনুপস্সতীতি অনিচ্চানুপস্সী. অনিচ্চাতি এৰং সঞ্ঞা অস্সাতি অনিচ্চসঞ্ঞী. অনিচ্চাতি এৰং ঞাণেন পটিসংৰেদিতা অস্সাতি অনিচ্চপটিসংৰেদী. সততন্তি সব্বকালং. সমিতন্তি যথা পুরিমচিত্তেন পচ্ছিমচিত্তং সমিতং সমুপগতং ঘট্টিতং হোতি, এৰং. অব্বোকিণ্ণন্তি নিরন্তরং অঞ্ঞেন চেতসা অসংমিস্সং. চেতসা অধিমুচ্চমানোতি চিত্তেন সন্নিট্ঠাপযমানো. পঞ্ঞায পরিযোগাহমানোতি ৰিপস্সনাঞাণেন অনুপৰিসমানো.
অপুব্বং অচরিমন্তি অপুরে অপচ্ছা একক্খণেযেৰ. ইধ সমসীসী কথিতো. সো চতুব্বিধো হোতি রোগসমসীসী, ৰেদনাসমসীসী, ইরিযাপথসমসীসী, জীৰিতসমসীসীতি. তত্থ যস্স অঞ্ঞতরেন রোগেন ফুট্ঠস্স সতো রোগৰূপসমো চ আসৰক্খযো চ একপ্পহারেনেৰ হোতি, অযং রোগসমসীসী নাম. যস্স পন অঞ্ঞতরং ৰেদনং ৰেদযতো ৰেদনাৰূপসমো চ আসৰক্খযো চ একপ্পহারেনেৰ হোতি, অযং ৰেদনাসমসীসী নাম. যস্স পন ঠানাদীসু ইরিযাপথেসু অঞ্ঞতরসমঙ্গিনো ৰিপস্সন্তস্স ইরিযাপথস্স পরিযোসানঞ্চ আসৰক্খযো চ একপ্পহারেনেৰ হোতি, অযং ইরিযাপথসমসীসী নাম. যস্স পন উপক্কমতো ৰা সরসতো ৰা জীৰিতপরিযাদানঞ্চ আসৰক্খযো চ একপ্পহারেনেৰ হোতি, অযং জীৰিতসমসীসী নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. তত্থ কিঞ্চাপি আসৰপরিযাদানং মগ্গচিত্তেন, জীৰিতপরিযাদানং চুতিচিত্তেন হোতীতি উভিন্নং একক্খণে সম্ভৰো নাম নত্থি. যস্মা পনস্স আসৰেসু খীণমত্তেসু পচ্চৰেক্খণৰারানন্তরমেৰ জীৰিতপরিযাদানং গচ্ছতি, অন্তরং ন পঞ্ঞাযতি, তস্মা এৰং ৰুত্তং.
অন্তরাপরিনিব্বাযীতি যো পঞ্চসু সুদ্ধাৰাসেসু যত্থ কত্থচি উপ্পন্নো নিব্বত্তক্খণে ৰা থোকং অতিক্কমিত্ৰা ৰা ৰেমজ্ঝে ঠত্ৰা ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, তস্সেতং নামং. উপহচ্চপরিনিব্বাযীতি যো তত্থেৰ আযুৰেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি. অসঙ্খারপরিনিব্বাযীতি যো তেসংযেৰ পুগ্গলানং অসঙ্খারেনেৰ অপ্পযোগেন কিলেসে খেপেতি. সসঙ্খারপরিনিব্বাযীতি যো সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলেসে খেপেতি. উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি যো হেট্ঠা চতূসু সুদ্ধাৰাসেসু যত্থ কত্থচি নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো অনুপুব্বেন অকনিট্ঠে উপ্পজ্জিত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি.
৭-৯. দুক্খানুপস্সীসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৭-১৯. সত্তমে দুক্খানুপস্সীতি পীল়নাকারং দুক্খতো অনুপস্সন্তো. অট্ঠমে অনত্তানুপস্সীতি অৰসৰত্তনাকারং অনত্তাতি অনুপস্সন্তো. নৰমে সুখানুপস্সীতি সুখন্তি এৰং ঞাণেন অনুপস্সন্তো.
১০. নিদ্দসৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা
২০. দসমে নিদ্দসৰত্থূনীতি নিদ্দসাদিৰত্থূনি, ‘‘নিদ্দসো ভিক্খু, নিব্বীসো, নিত্তিংসো, নিচ্চত্তালীসো, নিপ্পঞ্ঞাসো’’তি এৰং ৰচনকারণানি. অযং কির পঞ্হো তিত্থিযসমযে উপ্পন্নো. তিত্থিযা হি দসৰস্সকালে মতং নিগণ্ঠং নিদ্দসোতি ৰদন্তি. সো কির পুন দসৰস্সো ন হোতি. ন কেৰলঞ্চ দসৰস্সো, নৰৰস্সোপি একৰস্সোপি ন হোতি. এতেনেৰ নযেন ৰীসতিৰস্সাদিকালেপি মতং নিগণ্ঠং ‘‘নিব্বীসো নিত্তিংসো নিচ্চত্তালীসো নিপ্পঞ্ঞাসো’’তি ৰদন্তি. আযস্মা আনন্দো গামে ৰিচরন্তো তং কথং সুত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা ভগৰতো আরোচেসি. ভগৰা আহ – ‘‘ন ইদং, আনন্দ, তিত্থিযানং অধিৰচনং, মম সাসনে খীণাসৰস্সেতং অধিৰচনং. খীণাসৰো হি দসৰস্সকালে পরিনিব্বুতো পুন দসৰস্সো ন হোতি. ন কেৰলঞ্চ দসৰস্সোৰ, নৰৰস্সোপি…পে… একৰস্সোপি. ন কেৰলঞ্চ একৰস্সোৰ, একাদসমাসিকোপি…পে… একমাসিকোপি একমুহুত্তিকোপি ন হোতিযেৰ’’. কস্মা? পুন পটিসন্ধিযা অভাৰা. নিব্বীসাদীসুপি এসেৰ নযো. ইতি ভগৰা ‘‘মম সাসনে খীণাসৰস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি ৰত্ৰা যেহি কারণেহি নিদ্দসো হোতি, তানি দস্সেতুং ইমং দেসনং আরভি.
তত্থ ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. সিক্খাসমাদানে তিব্বচ্ছন্দো হোতীতি সিক্খাত্তযপূরণে বলৰচ্ছন্দো হোতি. আযতিঞ্চ সিক্খাসমাদানে অৰিগতপেমোতি অনাগতে পুনদিৰসাদীসুপি সিক্খাপূরণে অৰিগতপেমেনেৰ সমন্নাগতো হোতি. ধম্মনিসন্তিযাতি ধম্মনিসামনায. ৰিপস্সনাযেতং অধিৰচনং. ইচ্ছাৰিনযেতি তণ্হাৰিনযে. পটিসল্লানেতি একীভাৰে. ৰীরিযারম্ভেতি কাযিকচেতসিকস্স ৰীরিযস্স পূরণে. সতিনেপক্কেতি সতিযঞ্চেৰ নিপকভাৰে. দিট্ঠিপটিৰেধেতি মগ্গদস্সনে. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
অনুসযৰগ্গো দুতিযো.