(১৭) ২. আঘাতৰগ্গো
১. পঠমআঘাতপটিৰিনযসুত্তৰণ্ণনা
১৬১. দুতিযস্স পঠমে আঘাতং পটিৰিনেন্তি ৰূপসমেন্তীতি আঘাতপটিৰিনযা. যত্থ ভিক্খুনো উপ্পন্নো আঘাতো সব্বসো পটিৰিনেতব্বোতি যত্থ আরম্মণে ভিক্খুনো আঘাতো উপ্পন্নো হোতি, তত্থ সো সব্বো ইমেহি পঞ্চহি পটিৰিনোদেতব্বোতি অত্থো. মেত্তা তস্মিং পুগ্গলে ভাৰেতব্বাতি তিকচতুক্কজ্ঝানৰসেন মেত্তা ভাৰেতব্বা. করুণাযপি এসেৰ নযো. উপেক্খা পন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানৰসেন ভাৰেতব্বা. যস্মা পন যং পুগ্গলং পস্সতো চিত্তং ন নিব্বাতি, তস্মিং মুদিতা ন সণ্ঠহতি, তস্মা সা ন ৰুত্তা. অসতিঅমনসিকারোতি যথা সো পুগ্গলো ন উপট্ঠাতি, কুট্টাদীহি অন্তরিতো ৰিয হোতি, এৰং তস্মিং অসতিঅমনসিকারো আপজ্জিতব্বো. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানমেৰ.
২. দুতিযআঘাতপটিৰিনযসুত্তৰণ্ণনা
১৬২. দুতিযে আঘাতো এতেসু পটিৰিনেতব্বোতি আঘাতপটিৰিনযা. আঘাতো এতেহি পটিৰিনেতব্বোতিপি আঘাতপটিৰিনযা. পটিৰিনযোতি হি পটিৰিনযৰত্থূনম্পি পটিৰিনযকারণানম্পি এতং অধিৰচনং, তদুভযম্পি ইধ ৰট্টতি. পঞ্চ হি পুগ্গলা পটিৰিনযৰত্থূ হোন্তি পঞ্চহি উপমাহি পঞ্চ পটিপত্তিযো পটিৰিনযকারণানি. লভতি চ কালেন কালং চেতসো ৰিৰরং চেতসো পসাদন্তি কালে কালে সমথৰিপস্সনাচিত্তস্স উপ্পন্নোকাসসঙ্খাতং ৰিৰরঞ্চেৰ সদ্ধাসম্পন্নভাৰসঙ্খাতং পসাদঞ্চ লভতি.
রথিযাযাতি অন্তরৰীথিযং. নন্তকন্তি পিলোতিকখণ্ডং. নিগ্গহেত্ৰাতি অক্কমিত্ৰা. যো তত্থ সারোতি যং তত্থ থিরট্ঠানং. তং পরিপাতেত্ৰাতি তং লুঞ্চিত্ৰা. এৰমেৰ খোতি এত্থ পংসুকূলিকো ৰিয মেত্তাৰিহারী দট্ঠব্বো, রথিযায নন্তকং ৰিয ৰেরিপুগ্গলো, দুব্বলট্ঠানং ৰিয অপরিসুদ্ধকাযসমাচারতা, থিরট্ঠানং ৰিয পরিসুদ্ধৰচীসমাচারতা, দুব্বলট্ঠানং ছড্ডেত্ৰা থিরট্ঠানং আদায গন্ত্ৰা সিব্বিত্ৰা রজিত্ৰা পারুপিত্ৰা ৰিচরণকালো ৰিয অপরিসুদ্ধকাযসমাচারতং অমনসিকত্ৰা পরিসুদ্ধৰচীসমাচারতং মনসিকত্ৰা ৰেরিম্হি চিত্তুপ্পাদং নিব্বাপেত্ৰা ফাসুৰিহারকালো দট্ঠব্বো.
সেৰালপণকপরিযোনদ্ধাতি সেৰালেন চ উদকপপ্পটকেন চ পটিচ্ছন্না. ঘম্মপরেতোতি ঘম্মেন অনুগতো. কিলন্তোতি মগ্গকিলন্তো. তসিতোতি তণ্হাভিভূতো. পিপাসিতোতি পানীযং পাতুকামো. অপৰিযূহিত্ৰাতি অপনেত্ৰা. পিৰিত্ৰাতি পসন্নউদকং পিৰিত্ৰা. এৰমেৰ খোতি এত্থ ঘম্মাভিতত্তো পুরিসো ৰিয মেত্তাৰিহারী দট্ঠব্বো, সেৰালপণকং ৰিয অপরিসুদ্ধৰচীসমাচারতা, পসন্নউদকং ৰিয পরিসুদ্ধকাযসমাচারতা, সেৰালপণকং অপব্যূহিত্ৰা পসন্নোদকং পিৰিত্ৰা গমনং ৰিয অপরিসুদ্ধৰচীসমাচারতং অমনসিকত্ৰা পরিসুদ্ধকাযসমাচারতং মনসিকত্ৰা ৰেরিম্হি চিত্তুপ্পাদং নিব্বাপেত্ৰা ফাসুৰিহারকালো দট্ঠব্বো.
খোভেস্সামীতি চালেস্সামি. লোল়েস্সামীতি আকুলং করিস্সামি. অপেয্যম্পি তং করিস্সামীতি পিৰিতুং অসক্কুণেয্যং করিস্সামি. চতুক্কুণ্ডিকোতি জাণূহি চ হত্থেহি চ ভূমিযং পতিট্ঠানেন চতুক্কুণ্ডিকো হুত্ৰা. গোপীতকং পিৰিত্ৰাতি গাৰিযো ৰিয মুখেন আকড্ঢেন্তো পিৰিত্ৰা. এৰমেৰ খোতি এত্থ ঘম্মাভিতত্তো পুরিসো ৰিয মেত্তাৰিহারী দট্ঠব্বো, গোপদং ৰিয ৰেরিপুগ্গলো, গোপদে পরিত্তউদকং ৰিয তস্সব্ভন্তরে পরিত্তগুণো, চতুক্কুণ্ডিকস্স গোপীতকং পিৰিত্ৰা পক্কমনং ৰিয তস্স অপরিসুদ্ধকাযৰচীসমাচারতং অমনসিকত্ৰা যং সো কালেন কালং ধম্মস্সৰনং নিস্সায চেতসো ৰিৰরপ্পসাদসঙ্খাতং পীতিপামোজ্জং লভতি, তং মনসিকত্ৰা চিত্তুপ্পাদনিব্বাপনং ৰেদিতব্বং.
আবাধিকোতি ইরিযাপথভঞ্জনকেন ৰিসভাগাবাধেন আবাধিকো. পুরতোপিস্সাতি পুরতোপি ভৰেয্য. অনযব্যসনন্তি অৰড্ঢিৰিনাসং. এৰমেৰ খোতি এত্থ সো অনাথগিলানো ৰিয সব্বকণ্হধম্মসমন্নাগতো পুগ্গলো, অদ্ধানমগ্গো ৰিয অনমতগ্গসংসারো, পুরতো চ পচ্ছতো চ গামানং দূরভাৰো ৰিয নিব্বানস্স দূরভাৰো, সপ্পাযভোজনানং অলাভো ৰিয সামঞ্ঞফলভোজনানং অলাভো, সপ্পাযভেসজ্জানং অলাভো ৰিয সমথৰিপস্সনানং অভাৰো, পতিরূপউপট্ঠাকানং অলাভো ৰিয ওৰাদানুসাসনীহি কিলেসতিকিচ্ছকানং অভাৰো, গামন্তনাযকস্স অলাভো ৰিয নিব্বানসম্পাপকস্স তথাগতস্স ৰা তথাগতসাৰকস্স ৰা অলদ্ধভাৰো, অঞ্ঞতরস্স পুরিসস্স দিস্ৰা কারুঞ্ঞুপট্ঠানং ৰিয তস্মিং পুগ্গলে মেত্তাৰিহারিকস্স কারুঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৰা চিত্তনিব্বাপনং ৰেদিতব্বং.
অচ্ছোদকাতি পসন্নোদকা. সাতোদকাতি মধুরোদকা. সীতোদকাতি তনুসীতসলিলা. সেতকাতি ঊমিভিজ্জনট্ঠানেসু সেতৰণ্ণা. সুপতিত্থাতি সমতিত্থা. এৰমেৰ খোতি এত্থ ঘম্মাভিতত্তো পুরিসো ৰিয মেত্তাৰিহারী দট্ঠব্বো, সা পোক্খরণী ৰিয পরিসুদ্ধসব্বদ্ৰারো পুরিসো, ন্হত্ৰা পিৰিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা রুক্খচ্ছাযায নিপজ্জিত্ৰা যথাকামং গমনং ৰিয তেসু দ্ৰারেসু যং ইচ্ছতি, তং আরম্মণং কত্ৰা চিত্তনিব্বাপনং ৰেদিতব্বং. ততিযচতুত্থানি হেট্ঠা ৰুত্তনযানেৰ.
৫. পঞ্হপুচ্ছাসুত্তৰণ্ণনা
১৬৫. পঞ্চমে পরিভৰন্তি পরিভৰন্তো, এৰং পরিভৰিস্সামীতি পরিভৰনত্থায পুচ্ছতীতি অত্থো. অঞ্ঞাতুকামোতি জানিতুকামো হুত্ৰা.
৬. নিরোধসুত্তৰণ্ণনা
১৬৬. ছট্ঠে অত্থেতং ঠানন্তি অত্থি এতং কারণং. নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞং আরাধেয্যাতি নো চে ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অরহত্তং পাপুণেয্য. কবল়ীকারাহারভক্খানং দেৰানন্তি কামাৰচরদেৰানং. অঞ্ঞতরং মনোমযং কাযন্তি ঝানমনেন নিব্বত্তং অঞ্ঞতরং সুদ্ধাৰাসব্রহ্মকাযং. উদাযীতি লাল়ুদাযী. সো হি ‘‘মনোময’’ন্তি সুত্ৰা ‘‘আরুপ্পে ন ভৰিতব্ব’’ন্তি পটিবাহি. থেরো ‘‘সারিপুত্তো কিং জানাতি, যস্স সম্মুখা এৰং ভিক্খূ ৰচনং পটিক্কোসন্তী’’তি এৰং বালানং লদ্ধিউপ্পত্তিপটিবাহনত্থং তং ৰচনং অনধিৰাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি.
অত্থি নামাতি অমরিসনত্থে নিপাতো. তেনেৰ চেত্থ ‘‘অজ্ঝুপেক্খিস্সথা’’তি অনাগতৰচনং কতং. অযঞ্হেত্থত্থো – আনন্দ, তুম্হে থেরং ভিক্খুং ৰিহেঠিযমানং অজ্ঝুপেক্খথ, ন ৰো এতং মরিসযামি ন সহামি নাধিৰাসেমীতি. কস্মা পন ভগৰা আনন্দথেরংযেৰ এৰমাহাতি? ধম্মভণ্ডাগারিকত্তা. ধম্মভণ্ডাগারিকস্স হি এৰং ৰদন্তো পটিবাহিতুং ভারো. অপিচেস সারিপুত্তত্থেরস্স পিযসহাযো, তেনাপিস্স এস ভারো. তত্থ কিঞ্চাপি ভগৰা আনন্দত্থেরং গরহন্তো এৰমাহ, ন পনেসা তস্সেৰ গরহা, সম্মুখীভূতানং সব্বেসংযেৰ গরহাতি ৰেদিতব্বা. ৰিহারন্তি গন্ধকুটিং.
অনচ্ছরিযন্তি ন অচ্ছরিযং. যথাতি কারণৰচনং. আযস্মন্তংযেৰেত্থ উপৰানং পটিভাসেয্যাতি এত্থ ভগৰতা চ এৰং এতদেৰ কারণং আরব্ভ উদাহটে আযস্মতোযেৰ উপৰানস্স পটিৰচনং পটিভাতু উপট্ঠাতূতি দীপেতি. সারজ্জং ওক্কন্তন্তি দোমনস্সং অনুপৰিট্ঠং. সীলৰাতিআদীহি খীণাসৰসীলাদীনিযেৰ কথিতানি. খণ্ডিচ্চেনাতিআদীনি সক্কারাদীনং কারণপুচ্ছাৰসেন ৰুত্তানি. কিং খণ্ডিচ্চাদীহি কারণেহি তং তং সব্রহ্মচারিং সক্করেয্যুন্তি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো.
৭. চোদনাসুত্তৰণ্ণনা
১৬৭. সত্তমে চোদকেনাতি ৰত্থুসন্দস্সনা আপত্তিসন্দস্সনা সংৰাসপ্পটিক্খেপো সামীচিপ্পটিক্খেপোতি চতূহি চোদনাৰত্থূহি চোদযমানেন. কালেন ৰক্খামি নো অকালেনাতি এত্থ চুদিতকস্স কালো কথিতো, ন চোদকস্স. পরং চোদেন্তেন হি পরিসমজ্ঝে ৰা উপোসথপৰারণগ্গে ৰা আসনসালাভোজনসালাদীসু ৰা ন চোদেতব্বো, দিৰাট্ঠানে নিসিন্নকালে ‘‘করোতাযস্মা ওকাসং, অহং আযস্মন্তং ৰত্তুকামো’’তি এৰং ওকাসং কারেত্ৰা চোদেতব্বো. পুগ্গলং পন উপপরিক্খিত্ৰা যো লোলপুগ্গলো অভূতং ৰত্ৰা ভিক্খূনং অযসং আরোপেতি, সো ওকাসকম্মং ৰিনাপি চোদেতব্বো. ভূতেনাতি তচ্ছেন সভাৰেন. সণ্হেনাতি মট্ঠেন মুদুকেন. অত্থসংহিতেনাতি অত্থকামতায হিতকামতায উপেতেন. অৰিপ্পটিসারো উপদহাতব্বোতি অমঙ্কুভাৰো উপনেতব্বো. অলং তে অৰিপ্পটিসারাযাতি যুত্তং তে অমঙ্কুভাৰায. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি. অট্ঠমং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা পাকটমেৰ.
৯. খিপ্পনিসন্তিসুত্তৰণ্ণনা
১৬৯. নৰমে খিপ্পং নিসামযতি উপধারেতীতি খিপ্পনিসন্তি. সুগ্গহিতং কত্ৰা গণ্হাতীতি সুগ্গহিতগ্গাহী. অত্থকুসলোতি অট্ঠকথায ছেকো. ধম্মকুসলোতি পাল়িযং ছেকো. নিরুত্তিকুসলোতি নিরুত্তিৰচনেসু ছেকো. ব্যঞ্জনকুসলোতি অক্খরপ্পভেদে ছেকো. পুব্বাপরকুসলোতি অত্থপুব্বাপরং, ধম্মপুব্বাপরং, অক্খরপুব্বাপরং, ব্যঞ্জনপুব্বাপরং, অনুসন্ধিপুব্বাপরন্তি ইমস্মিং পঞ্চৰিধে পুব্বাপরে ছেকো. তত্থ অত্থপুব্বাপরকুসলোতি হেট্ঠা অত্থেন উপরি অত্থং জানাতি, উপরি অত্থেন হেট্ঠা অত্থং জানাতি. কথং? সো হি হেট্ঠা অত্থং ঠপেত্ৰা উপরি অত্থে ৰুত্তে ‘‘হেট্ঠা অত্থো অত্থী’’তি জানাতি. উপরি অত্থং ঠপেত্ৰা হেট্ঠা অত্থে ৰুত্তেপি ‘‘উপরি অত্থো অত্থী’’তি জানাতি. উভতো ঠপেত্ৰা মজ্ঝে অত্থে ৰুত্তে ‘‘উভতো অত্থো অত্থী’’তি জানাতি. মজ্ঝে অত্থং ঠপেত্ৰা উভতোভাগেসু অত্থে ৰুত্তে ‘‘মজ্ঝে অত্থো অত্থী’’তি জানাতি. ধম্মপুব্বাপরাদীসুপি এসেৰ নযো. অনুসন্ধিপুব্বাপরে পন সীলং আদিং কত্ৰা আরদ্ধে সুত্তন্তে মত্থকে ছসু অভিঞ্ঞাসু আগতাসু ‘‘যথানুসন্ধিং যথানুপরিচ্ছেদং সুত্তন্তো গতো’’তি জানাতি. দিট্ঠিৰসেন আরদ্ধে উপরি সচ্চেসু আগতেসুপি ‘‘যথানুসন্ধিনা গতো’’তি জানাতি. কলহভণ্ডনৰসেন আরদ্ধে উপরি সারণীযধম্মেসু আগতেসুপি, দ্ৰত্তিংসতিরচ্ছানকথাৰসেন আরদ্ধে উপরি দসকথাৰত্থূসু (অ. নি. ১০.৬৯; উদা.৩১) আগতেসুপি ‘‘যথানুসন্ধিনা গতো’’তি জানাতীতি.
১০. ভদ্দজিসুত্তৰণ্ণনা
১৭০. দসমে অভিভূতি অভিভৰিত্ৰা ঠিতো জেট্ঠকো. অনভিভূতোতি অঞ্ঞেহি অনভিভূতো. অঞ্ঞদত্থূতি একংসৰচনে নিপাতো. দস্সনৰসেন দসো, সব্বং পস্সতীতি অধিপ্পাযো. ৰসৰত্তীতি সব্বং জনং ৰসে ৰত্তেতি. যথা পস্সতোতি ইট্ঠারম্মণং ৰা হোতু অনিট্ঠারম্মণং ৰা, যেনাকারেন তং পস্সন্তস্স. অনন্তরা আসৰানং খযো হোতীতি অনন্তরাযেৰ অরহত্তং উপ্পজ্জতি. যথা সুণতোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অথ ৰা যং চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নিরন্তরমেৰ ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, তং তস্স অরহত্তং চক্খুৰিঞ্ঞাণানন্তরং নাম হোতি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ইদং দস্সনানং অগ্গন্তি. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো.
যথা সুখিতস্সাতি যেন মগ্গসুখেন সুখিতস্স. অনন্তরা আসৰানং খযো হোতীতি সমনন্তরমেৰ অরহত্তং উপ্পজ্জতি. ইদং সুখানং অগ্গন্তি ইদং মগ্গসুখং সুখানং উত্তমং. যথা সঞ্ঞিস্সাতি ইধাপি মগ্গসঞ্ঞাৰ অধিপ্পেতা. যথা ভূতস্সাতি যস্মিং ভৰে যস্মিং অত্তভাৰে ঠিতস্স. অনন্তরাতি অনন্তরাযেন অরহত্তং উপ্পজ্জতি. ইদং ভৰানং অগ্গন্তি অযং পচ্ছিমো অত্তভাৰো ভৰানং অগ্গং নাম. অথ ৰা যথা ভূতস্সাতি যেহি খন্ধেহি মগ্গক্খণে ভূতস্স ৰিজ্জমানস্স. অনন্তরা আসৰানং খযো হোতীতি মগ্গানন্তরমেৰ ফলং উপ্পজ্জতি. ইদং ভৰানং অগ্গন্তি ইদং মগ্গক্খণে খন্ধপঞ্চকং ভৰানং অগ্গং নামাতি.
আঘাতৰগ্গো দুতিযো.