৯. তণ্হাসুত্তৰণ্ণনা
১৯৯. নৰমে জালিনিন্তি জালসদিসং. যথা হি জালং সমন্ততো সংসিব্বিতং আকুলব্যাকুলং, এৰং তণ্হাপীতি জালসদিসত্তা জালিনীতি ৰুত্তা. তযো ৰা ভৰে অজ্ঝোত্থরিত্ৰা ঠিতায এতিস্সা তত্থ তত্থ অত্তনো কোট্ঠাসভূতং জালং অত্থীতিপি জালিনী. সরিতন্তি তত্থ তত্থ সরিত্ৰা সংসরিত্ৰা ঠিতং. ৰিসটন্তি পত্থটং ৰিক্খিত্তং. ৰিসত্তিকন্তি তত্থ তত্থ ৰিসত্তং লগ্গং লগিতং. অপিচ ‘‘ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা’’তিআদিনাপি (মহানি. ৩; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ২২) নযেনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উদ্ধস্তোতি উপরি ধংসিতো. পরিযোনদ্ধোতি সমন্তা ৰেঠিতো. তন্তাকুলকজাতোতি তন্তং ৰিয আকুলজাতো. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকারানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং হোতি, এৰং সত্তা ইমায তণ্হায পরিযোনদ্ধা আকুলব্যাকুলা ন সক্কোন্তি অত্তনো নিস্সরণমগ্গং উজুং কাতুং. গুলাগুণ্ঠিকজাতোতি গুলাগুণ্ঠিকং ৰুচ্চতি পেসকারকঞ্জিযসুত্তং. গুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৰকোতিপি একে. যথা তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করন্তি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. মুঞ্জপব্বজভূতোতি মুঞ্জতিণং ৰিয পব্বজতিণং ৰিয চ ভূতো, তাদিসো জাতো. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৰা কতরজ্জুং জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৰা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং. তম্পি চ পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কা ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায তণ্হাজালং পদালেত্ৰা অত্তনো নিস্সরণমগ্গং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. এৰমযং লোকো তণ্হাজালেন পরিযোনদ্ধো অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি. তত্থ অপাযোতি নিরয-তিরচ্ছানযোনি-পেত্তিৰিসয-অসুরকাযা. সব্বেপি হি তে ৰড্ঢিসঙ্খাতস্স আযস্স অভাৰতো অপাযাতি ৰুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৰতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতো. ইতরো পন –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতি.
তং সব্বং নাতিৰত্ততি নাতিক্কমতি, অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৰং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানো তীসু ভৰেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৰসু সত্তাৰাসেসু মহাসমুদ্দে ৰাতক্খিত্তনাৰা ৰিয যন্তে যুত্তগোণো ৰিয চ পরিব্ভমতিযেৰ.
অজ্ঝত্তিকস্স উপাদাযাতি অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদঞ্হি উপযোগত্থে সামিৰচনং. বাহিরস্স উপাদাযাতি বাহিরং খন্ধপঞ্চকং উপাদায, ইদম্পি উপযোগত্থে সামিৰচনং. অস্মীতি, ভিক্খৰে, সতীতি, ভিক্খৰে, যদেতং অজ্ঝত্তং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন সমূহগ্গাহতো অস্মীতি হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইত্থস্মীতি হোতীতিআদীসু পন এৰং সমূহতো অহন্তি গহণে সতি ততো অনুপনিধায চ উপনিধায চাতি দ্ৰিধা গহণং হোতি. তত্থ অনুপনিধাযাতি অঞ্ঞং আকারং অনুপগম্ম সকভাৰমেৰ আরম্মণং কত্ৰা ইত্থস্মীতি হোতি, খত্তিযাদীসু ইদংপকারো অহন্তি এৰং তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন হোতীতি অত্থো. ইদং তাৰ অনুপনিধায গহণং. উপনিধায গহণং পন দুৰিধং হোতি সমতো চ অসমতো চ. তং দস্সেতুং এৰংস্মীতি অঞ্ঞথাস্মীতি চ ৰুত্তং. তত্থ এৰংস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথাযং খত্তিযো যথাযং ব্রাহ্মণো, এৰমহম্পীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, যথাযং খত্তিযো যথাযং ব্রাহ্মণো, ততো অঞ্ঞথা অহং, হীনো ৰা অধিকো ৰাতি অত্থো. ইমানি তাৰ পচ্চুপ্পন্নৰসেন চত্তারি তণ্হাৰিচরিতানি.
অসস্মীতি সতস্মীতি ইমানি পন দ্ৰে যস্মা অত্থীতি অসং, নিচ্চস্সেতং অধিৰচনং. সীদতীতি সতং, অনিচ্চস্সেতং অধিৰচনং. তস্মা সস্সতুচ্ছেদৰসেন ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. ইতো পরানি সন্তি এৰমাদীনি চত্তারি সংসযপরিৰিতক্কৰসেন ৰুত্তানি. সন্তি হোতীতি এৰমাদীসু অহং সিযন্তি হোতীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. অধিপ্পাযো পনেত্থ পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বো. অপিহং সন্তিআদীনি পন চত্তারি অপি নাম অহং ভৰেয্যন্তি এৰং পত্থনাকপ্পনৰসেন ৰুত্তানি. তানিপি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. ভৰিস্সন্তিআদীনি পন চত্তারি অনাগতৰসেন ৰুত্তানি. তেসম্পি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰমেতে –
‘‘দ্ৰে দিট্ঠিসীসা সীসঞ্ঞে, চত্তারো সীসমূলকা;
তযো তযোতি এতানি, অট্ঠারস ৰিভাৰযে.
এতেসু হি অসস্মি, সতস্মীতি এতে দ্ৰে দিট্ঠিসীসা নাম. অস্মি, সন্তি, অপিহং সন্তি, ভৰিস্সন্তি এতে চত্তারো সুদ্ধসীসা এৰ. ইত্থস্মীতিআদযো তযো তযোতি দ্ৰাদস সীসমূলকা নামাতি এৰমেতে দ্ৰে দিট্ঠিসীসা চত্তারো সুদ্ধসীসা দ্ৰাদস সীসমূলকাতি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতধম্মা ৰেদিতব্বা. ইমানি তাৰ অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি. বাহিরস্স উপাদায তণ্হাৰিচরিতেসুপি এসেৰ নযো. ইমিনাতি ইমিনা রূপেন ৰা…পে… ৰিঞ্ঞাণেন ৰাতি এস ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. সেসং তাদিসমেৰ.
ইতি এৰরূপানি অতীতানি ছত্তিংসাতি একমেকস্স পুগ্গলস্স অতীতে অদ্ধনি ছত্তিংস. অনাগতানি ছত্তিংসাতি একমেকস্সেৰ পুগ্গলস্স চ অনাগতে অদ্ধনি ছত্তিংস. পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংসাতি একস্স ৰা পুগ্গলস্স যথাসম্ভৰতো বহূনং ৰা পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধনি ছত্তিংসাৰ. সব্বসত্তানং পন নিযমেনেৰ অতীতে অদ্ধনি ছত্তিংস, অনাগতে ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নে ছত্তিংস. অনন্তা হি অসদিসতণ্হামানদিট্ঠিভেদা সত্তা. অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতং হোন্তীতি এত্থ পন অট্ঠসতসঙ্খাতং তণ্হাৰিচরিতং হোতীতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.