(২০) ৫. মহাৰগ্গো
১. সোতানুগতসুত্তৰণ্ণনা
১৯১. পঞ্চমস্স পঠমে সোতানুগতানন্তি পসাদসোতং ওদহিত্ৰা ঞাণসোতেন ৰৰত্থপিতানং. চত্তারো আনিসংসা পাটিকঙ্খাতি চত্তারো গুণানিসংসা পাটিকঙ্খিতব্বা. ইদং পন ভগৰতা অত্থুপ্পত্তিৰসেন আরদ্ধং. কতরঅত্থুপ্পত্তিৰসেনাতি? ভিক্খূনং ধম্মস্সৰনায অনুপসঙ্কমনঅত্থুপ্পত্তিৰসেন. পঞ্চসতা কির ব্রাহ্মণপব্বজিতা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো লিঙ্গৰচনৰিভত্তিপদব্যঞ্জনাদীহি কথেন্তো অম্হেহি ঞাতমেৰ কথেস্সতি, অঞ্ঞাতং কিং কথেস্সতী’’তি ধম্মস্সৰনত্থং ন গচ্ছন্তি. সত্থা তং পৰত্তিং সুত্ৰা তে পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘কস্মা এৰং করোথ, সক্কচ্চং ধম্মং সুণাথ, সক্কচ্চং ধম্মং সুণন্তানঞ্চ সজ্ঝাযন্তানঞ্চ ইমে এত্তকা আনিসংসা’’তি দস্সেন্তো ইমং দেসনং আরভি.
তত্থ ধম্মং পরিযাপুণাতীতি সুত্তং গেয্যন্তিআদিকং নৰঙ্গং সত্থুসাসনভূতং তন্তিধম্মং ৰল়ঞ্জেতি. সোতানুগতা হোন্তীতি সোতং অনুপ্পত্তা অনুপৰিট্ঠা হোন্তি. মনসানুপেক্খিতাতি চিত্তেন ওলোকিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধাতি অত্থতো চ কারণতো চ পঞ্ঞায সুট্ঠু পটিৰিদ্ধা পচ্চক্খং কতা. মুট্ঠস্সতি কালং কুরুমানোতি নযিদং বুদ্ধৰচনং অনুস্সরণসতিযা অভাৰেন ৰুত্তং, পুথুজ্জনকালকিরিযং পন সন্ধায ৰুত্তং. পুথুজ্জনো হি মুট্ঠস্সতি কালং করোতি নাম. উপপজ্জতীতি সুদ্ধসীলে পতিট্ঠিতো দেৰলোকে নিব্বত্ততি. ধম্মপদা প্লৰন্তীতি অন্তরাভৰে নিব্বত্তমুট্ঠস্সতিনো, যেপি পুব্বে সজ্ঝাযমূলিকা ৰাচাপরিচিতবুদ্ধৰচনধম্মা, তে সব্বে পসন্নে আদাসে ছাযা ৰিয প্লৰন্তি, পাকটা হুত্ৰা পঞ্ঞাযন্তি. দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদোতি বুদ্ধৰচনানুস্সরণসতিযা উপ্পাদো দন্ধো গরু. অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৰ ৰিসেসগামী হোতি, নিব্বানগামী হোতীতি অত্থো.
ইদ্ধিমা চেতোৰসিপ্পত্তোতি ইদ্ধিসম্পন্নো চিত্তস্স ৰসিভাৰপত্তো খীণাসৰো. অযং ৰা সো ধম্মৰিনযোতি এত্থ ৰিভাৰনত্থো ৰা-সদ্দো. যত্থাতি যস্মিং ধম্মৰিনযে. ব্রহ্মচরিযং অচরিন্তি ব্রহ্মচরিযৰাসং ৰসিং. ইদম্পি বুদ্ধৰচনং মযা পুব্বে ৰল়ঞ্জিতন্তি বুদ্ধৰচনানুস্সরণৰসেনেতং ৰুত্তং. দেৰপুত্তোতি পঞ্চালচণ্ডো ৰিয হত্থকমহাব্রহ্মা ৰিয সনঙ্কুমারব্রহ্মা ৰিয চ একো ধম্মকথিকদেৰপুত্তো. ওপপাতিকো ওপপাতিকং সারেতীতি পঠমং উপ্পন্নো দেৰপুত্তো পচ্ছা উপ্পন্নং সারেতি. সহপংসুকীল়িকাতি এতেন নেসং দীঘরত্তং কতপরিচযভাৰং দস্সেতি. সমাগচ্ছেয্যুন্তি সালায ৰা রুক্খমূলে ৰা সম্মুখীভাৰং গচ্ছেয্যুং. এৰং ৰদেয্যাতি সালায ৰা রুক্খমূলে ৰা পঠমতরং নিসিন্নো পচ্ছা আগতং এৰং ৰদেয্য. সেসমেত্থ পাল়িনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
২. ঠানসুত্তৰণ্ণনা
১৯২. দুতিযে ঠানানীতি কারণানি. ঠানেহীতি কারণেহি. সোচেয্যন্তি সুচিভাৰো. সংৰসমানোতি একতো ৰসমানো. ন সন্ততকারীতি ন সততকারী. ন সন্ততৰুত্তি সীলেসূতি সততং সব্বকালং সীলজীৰিতং ন জীৰতীতি অত্থো. সংৰোহারমানোতি কথেন্তো. একেন একো ৰোহরতীতি একেন সদ্ধিং একো হুত্ৰা কথেতি. ৰোক্কমতীতি ওক্কমতি. পুরিমৰোহারা পচ্ছিমৰোহারন্তি পুরিমকথায পচ্ছিমকথং, পুরিমকথায চ পচ্ছিমকথা, পচ্ছিমকথায চ পুরিমকথা ন সমেতীতি অত্থো.
ঞাতিব্যসনেনাতিআদীসু ঞাতীনং ব্যসনং ঞাতিব্যসনং, ঞাতিৰিনাসোতি অত্থো. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. রোগব্যসনে পন রোগোযেৰ আরোগ্যৰিনাসনতো ব্যসনং রোগব্যসনং. অনুপরিৰত্তন্তীতি অনুবন্ধন্তি. লাভো চাতিআদীসু একং অত্তভাৰং লাভো অনুপরিৰত্ততি, একং অলাভোতি এৰং নযো নেতব্বো. সাকচ্ছাযমানোতি পঞ্হপুচ্ছনৰিস্সজ্জনৰসেন সাকচ্ছং করোন্তো. যথাতি যেনাকারেন. উম্মগ্গোতি পঞ্হুম্মগ্গো. অভিনীহারোতি পঞ্হাভিসঙ্খরণৰসেন চিত্তস্স অভিনীহারো. সমুদাহারোতি পঞ্হপুচ্ছনং. সন্তন্তি পচ্চনীকসন্ততায সন্তং কত্ৰা ন কথেতীতি অত্থো. পণীতন্তি অতপ্পকং. অতক্কাৰচরন্তি যথা তক্কেন নযগ্গাহেন গহেতুং সক্কা হোতি, এৰং ন কথেতীতি অত্থো. নিপুণন্তি সণ্হং. পণ্ডিতৰেদনীযন্তি পণ্ডিতেহি জানিতব্বকং. সেসং সব্বত্থ ৰুত্তানুসারেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৩. ভদ্দিযসুত্তৰণ্ণনা
১৯৩. ততিযে উপসঙ্কমীতি ভুত্তপাতরাসো হুত্ৰা মালাগন্ধৰিলেপনং গহেত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিস্সামীতি উপসঙ্কমি. মা অনুস্সৰেনাতিআদীসু অনুস্সৰৰচনেন মম কথং মা গণ্হথাতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সারম্ভোতি করণুত্তরিযলক্খণো সারম্ভো. অলোভাদযো লোভাদিপটিপক্খৰসেন ৰেদিতব্বা. কুসলধম্মূপসম্পদাযাতি কুসলধম্মানং সম্পাদনত্থায, পটিলাভত্থাযাতি ৰুত্তং হোতি. ইমে চেপি, ভদ্দিয, মহাসালাতি পুরতো ঠিতে সালরুক্খে দস্সেন্তো এৰমাহ. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থত্তা চ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. সত্থরি পন দেসনং ৰিনিৰট্টেন্তে ভদ্দিযো সোতাপন্নো জাতোতি.
৪. সামুগিযাসুত্তৰণ্ণনা
১৯৪. চতুত্থে সামুগিযাতি সামুগনিগমৰাসিনো. ব্যগ্ঘপজ্জাতি তে আলপন্তো এৰমাহ. কোলনগরস্স হি কোলরুক্খে হারেত্ৰা কতত্তা কোলনগরন্তি চ ব্যগ্ঘপথে মাপিতত্তা ব্যগ্ঘপজ্জন্তি চ দ্ৰে নামানি. এতেসঞ্চ পুব্বপুরিসা তত্থ ৰসিংসূতি ব্যগ্ঘপজ্জৰাসিতায ব্যগ্ঘপজ্জৰাসিনো ব্যগ্ঘপজ্জাতি ৰুচ্চন্তি. তে আলপন্তো এৰমাহ. পারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানীতি পারিসুদ্ধিঅত্থায পধানিযঙ্গানি পদহিতব্বৰীরিযস্স অঙ্গানি, কোট্ঠাসাতি অত্থো. সীলপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি সীলপরিসোধনৰীরিযস্সেতং নামং. তঞ্হি সীলপারিসুদ্ধিপরিপূরণত্থায পধানিযঙ্গন্তি সীলপারিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি তস্মিং তস্মিং ঠানে ৰিপস্সনাপঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামি. যো তত্থ ছন্দোতিআদীসু যো তস্মিং অনুগ্গণ্হনে কত্তুকামতাছন্দোতি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সতিসম্পজঞ্ঞং পনেত্থ সতিং উপট্ঠপেত্ৰা ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰীরিযপগ্গহনত্থং ৰুত্তং. রজনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৰিরাজেতীতি রাগপচ্চযেসু ইট্ঠারম্মণেসু যথা চিত্তং ৰিরজ্জতি, এৰং করোতি. ৰিমোচনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৰিমোচেতীতি যেহি আরম্মণেহি চিত্তং ৰিমোচেতব্বং, তেসু যথা ৰিমুচ্চতি, এৰং করোতি. ৰিরাজেত্ৰাতি এত্থ মগ্গক্খণে ৰিরাজেতি নাম, ফলক্খণে ৰিরত্তং নাম হোতি. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. সম্মাৰিমুত্তিং ফুসতীতি হেতুনা নযেন অরহত্তফলৰিমুত্তিং ঞাণফস্সেন ফুসতীতি.
৫. ৰপ্পসুত্তৰণ্ণনা
১৯৫. পঞ্চমে ৰপ্পোতি দসবলস্স চূল়পিতা সক্যরাজা. নিগণ্ঠসাৰকোতি ৰেসালিযং সীহসেনাপতি ৰিয নাল়ন্দাযং উপালিগহপতি ৰিয চ নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স উপট্ঠাকো. কাযেন সংৰুতোতি কাযদ্ৰারস্স সংৰুতত্তা পিহিতত্তা কাযেন সংৰুতো নাম. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. অৰিজ্জাৰিরাগাতি অৰিজ্জায খযৰিরাগেন. ৰিজ্জুপ্পাদাতি মগ্গৰিজ্জায উপ্পাদেন. তং ঠানন্তি তং কারণং. অৰিপক্কৰিপাকন্তি অলদ্ধৰিপাকৰারং. ততোনিদানন্তি তংহেতু তপ্পচ্চযা. দুক্খৰেদনিযা আসৰা অস্সৰেয্যুন্তি দুক্খৰেদনায পচ্চযভূতা কিলেসা অস্সৰেয্যুং, তস্স পুরিসস্স উপ্পজ্জেয্যুন্তি অত্থো. অভিসম্পরাযন্তি দুতিযে অত্তভাৰে. কাযসমারম্ভপচ্চযাতি কাযকম্মপচ্চযেন. আসৰাতি কিলেসা. ৰিঘাতপরিল়াহাতি এত্থ ৰিঘাতোতি দুক্খং. পরিল়াহোতি কাযিকচেতসিকো পরিল়াহো. ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকরোতীতি ঞাণৰজ্ঝং কম্মং ঞাণফস্সেন ফুসিত্ৰা ফুসিত্ৰা খযং গমেতি, ৰিপাকৰজ্ঝং কম্মং ৰিপাকফস্সেন ফুসিত্ৰা ফুসিত্ৰা খযং গমেতি. নিজ্জরাতি কিলেসজীরণকপটিপদা. সেসৰারেসুপি এসেৰ নযো. ইধ ঠত্ৰা অযং ভিক্খু খীণাসৰো কাতব্বো, চত্তারি মহাভূতানি নীহরিত্ৰা চতুসচ্চৰৰত্থানং দস্সেত্ৰা যাৰ অরহত্তফলং কম্মট্ঠানং কথেতব্বং.
ইদানি পন তস্স খীণাসৰস্স সততৰিহারে দস্সেতুং এৰং সম্মা ৰিমুত্তচিত্তস্সাতিআদিমাহ. তত্থ সম্মা ৰিমুত্তচিত্তস্সাতি হেতুনা কারণেন সম্মা ৰিমুত্তস্স. সততৰিহারাতি নিচ্চৰিহারা নিবদ্ধৰিহারা. নেৰ সুমনো হোতীতি ইট্ঠারম্মণে রাগৰসেন ন সোমনস্সজাতো হোতি. ন দুম্মনোতি অনিট্ঠারম্মণে পটিঘৰসেন ন দোমনস্সজাতো হোতি. উপেক্খকো ৰিহরতি সতো সম্পজানোতি সতিসম্পজঞ্ঞপরিগ্গহিতায মজ্ঝত্তাকারলক্খণায উপেক্খায তেসু আরম্মণেসু উপেক্খকো মজ্ঝত্তো হুত্ৰা ৰিহরতি.
কাযপরিযন্তিকন্তি কাযন্তিকং কাযপরিচ্ছিন্নং, যাৰ পঞ্চদ্ৰারকাযো পৰত্ততি, তাৰ পৰত্তং পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনন্তি অত্থো. জীৰিতপরিযন্তিকন্তি জীৰিতন্তিকং জীৰিতপরিচ্ছিন্নং, যাৰ জীৰিতং পৰত্ততি, তাৰ পৰত্তং মনোদ্ৰারিকৰেদনন্তি অত্থো. তত্থ পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনা পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৰা পঠমং নিরুজ্ঝতি, মনোদ্ৰারিকৰেদনা পঠমং উপ্পজ্জিত্ৰা পচ্ছা নিরুজ্ঝতি. সা হি পটিসন্ধিক্খণে ৰত্থুরূপস্মিংযেৰ পতিট্ঠাতি. পঞ্চদ্ৰারিকা পৰত্তে পঞ্চদ্ৰারৰসেন পৰত্তমানা পঠমৰযে ৰীসতিৰস্সকালে রজ্জনদুস্সনমুয্হনৰসেন অধিমত্তা বলৰতী হোতি, পণ্ণাসৰস্সকালে ঠিতা হোতি, সট্ঠিৰস্সকালতো পট্ঠায পরিহাযমানা, অসীতিনৰুতিৰস্সকালে মন্দা হোতি. তদা হি সত্তা ‘‘চিররত্তং একতো নিসীদিম্হা নিপজ্জিম্হা’’তি ৰদন্তেপি ন জানামাতি ৰদন্তি. অধিমত্তানিপি রূপাদিআরম্মণানি ন পস্সাম, সুগন্ধদুগ্গন্ধং ৰা সাদুঅসাদুং ৰা থদ্ধমুদুকং ৰাতি ন জানামাতিপি ৰদন্তি. ইতি নেসং পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনা ভগ্গা হোতি, মনোদ্ৰারিকা পৰত্ততি. সাপি অনুপুব্বেন পরিহাযমানা মরণসমযে হদযকোটিংযেৰ নিস্সায পৰত্ততি. যাৰ পনেসা পৰত্ততি, তাৰ সত্তো জীৰতীতি ৰুচ্চতি. যদা নপ্পৰত্ততি, তদা ‘‘মতো নিরুদ্ধো’’তি ৰুচ্চতি.
স্ৰাযমত্থো ৰাপিযা দীপেতব্বো – যথা হি পুরিসো পঞ্চউদকমগ্গসম্পন্নং ৰাপিং করেয্য. পঠমং দেৰে ৰুট্ঠে পঞ্চহি উদকমগ্গেহি উদকং পৰিসিত্ৰা অন্তোৰাপিযং আৰাটে পূরেয্য. পুনপ্পুনং দেৰে ৰস্সন্তে উদকমগ্গে পূরেত্ৰা গাৰুতড্ঢযোজনমত্তং ওত্থরিত্ৰা উদকং তিট্ঠেয্য ততো ততো ৰিস্সন্দমানং. অথ নিদ্ধমনতুম্বে ৰিৰরিত্ৰা খেত্তেসু কম্মে কযিরমানে উদকং নিক্খমন্তং, সস্সপাককালে উদকং নিক্খন্তং উদকং পরিহীনং, ‘‘মচ্ছে গণ্হামা’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জেয্য. ততো কতিপাহেন আৰাটেসুযেৰ উদকং সণ্ঠহেয. যাৰ পন তং আৰাটেসু হোতি, তাৰ মহাৰাপিযং উদকং অত্থীতি সঙ্খং গচ্ছতি. যদা পন তত্থ ছিজ্জতি, তদা ‘‘ৰাপিযং উদকং নত্থী’’তি ৰুচ্চতি. এৰং সম্পদমিদং ৰেদিতব্বং.
পঠমং দেৰে ৰস্সন্তে পঞ্চহি মগ্গেহি উদকে পৰিসন্তে আৰাটানং পূরণকালো ৰিয হি পঠমমেৰ পটিসন্ধিক্খণে মনোদ্ৰারিকৰেদনায ৰত্থুরূপে পতিট্ঠিতকালো, পুনপ্পুনং দেৰে ৰস্সন্তে পঞ্চমগ্গানং পূরণকালো ৰিয পৰত্তে পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনায পৰত্তি, গাৰুতড্ঢযোজনমত্তং অজ্ঝোত্থরণং ৰিয পঠমৰযে ৰীসতিৰস্সকালে রজ্জনাদিৰসেন তস্স অধিমত্তবলৰভাৰো, যাৰ ৰাপিতো উদকং ন নিগ্গচ্ছতি, তাৰ পূরায ৰাপিযা ঠিতকালো ৰিয পঞ্ঞাসৰস্সকালে তস্স ঠিতকালো, নিদ্ধমনতুম্বেসু ৰিৰটেসু কম্মে কযিরমানে উদকস্স নিক্খমনকালো ৰিয সট্ঠিৰস্সকালতো পট্ঠায তস্স পরিহানি, উদকে ভট্ঠে উদকমগ্গেসু পরিত্তউদকস্স ঠিতকালো ৰিয অসীতিনৰুতিকালে পঞ্চদ্ৰারিকৰেদনায মন্দকালো, আৰাটেসুযেৰ উদকস্স পতিট্ঠিতকালো ৰিয হদযৰত্থুকোটিং নিস্সায মনোদ্ৰারে ৰেদনায পৰত্তিকালো, আৰাটেসু পরিত্তেপি উদকে সতি ‘‘ৰাপিযং উদকং অত্থী’’তি ৰত্তব্বকালো ৰিয যাৰ সা পৰত্ততি, তাৰ ‘‘সত্তো জীৰতী’’তি ৰুচ্চতি. যথা পন আৰাটেসু উদকে ছিন্নে ‘‘নত্থি ৰাপিযং উদক’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং মনোদ্ৰারিকৰেদনায অপ্পৰত্তমানায সত্তো মতোতি ৰুচ্চতি. ইমং ৰেদনং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদিযমানো’’তি.
কাযস্স ভেদাতি কাযস্স ভেদেন. উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানাতি জীৰিতক্খযতো উদ্ধং. ইধেৰাতি পটিসন্ধিৰসেন পরতো অগন্ত্ৰা ইধেৰ. সীতী ভৰিস্সন্তীতি পৰত্তিৰিপ্ফন্দনদরথরহিতানি সীতানি অপ্পৰত্তনধম্মানি ভৰিস্সন্তি.
থূণং পটিচ্চাতি রুক্খং পটিচ্চ. কুদ্দালপিটকং আদাযাতি কুদ্দালঞ্চ খণিত্তিঞ্চ পচ্ছিঞ্চ গহেত্ৰাতি অত্থো. দেসনা পন কুদ্দালৰসেনেৰ কতা. মূলে ছিন্দেয্যাতি মূলম্হি কুদ্দালেন ছিন্দেয্য. পলিখণেয্যাতি খণিত্তিযা সমন্তা খণেয্য.
এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – রুক্খো ৰিয হি অত্তভাৰো দট্ঠব্বো, রুক্খং পটিচ্চ ছাযা ৰিয কুসলাকুসলং কম্মং, ছাযং অপ্পৰত্তং কাতুকামো পুরিসো ৰিয যোগাৰচরো, কুদ্দালো ৰিয পঞ্ঞা, পিটকং ৰিয সমাধি, খণিত্তি ৰিয ৰিপস্সনা, খণিত্তিযা মূলানং পলিখণনকালো ৰিয অরহত্তমগ্গেন অৰিজ্জায ছেদনকালো, খণ্ডাখণ্ডং করণকালো ৰিয খন্ধৰসেন দিট্ঠকালো, ফালনকালো ৰিয আযতনৰসেন দিট্ঠকালো, সকলীকরণকালো ৰিয ধাতুৰসেন দিট্ঠকালো, ৰাতাতপেন ৰিসোসনকালো ৰিয কাযিকচেতসিকস্স ৰীরিযস্স করণকালো, অগ্গিনা ডহনকালো ৰিয ঞাণেন কিলেসানং ডহনকালো, মসিকরণকালো ৰিয ৰত্তমানক-পঞ্চক্খন্ধকালো, মহাৰাতে ওফুননকালো ৰিয নদীসোতে পৰাহনকালো ৰিয চ ছিন্নমূলকানং পঞ্চন্নং খন্ধানং অপ্পটিসন্ধিকনিরোধো, ওফুননপ্পৰাহনেহি অপঞ্ঞত্তিকভাৰূপগমো ৰিয পুনব্ভৰে ৰিপাকক্খন্ধানং অনুপ্পাদেন অপণ্ণত্তিকভাৰো ৰেদিতব্বো.
ভগৰন্তং এতদৰোচাতি সত্থরি দেসনং ৰিনিৰট্টেন্তে সোতাপত্তিফলং পত্ৰা এতং ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে’’তিআদিৰচনং অৰোচ. তত্থ উদযত্থিকোতি ৰড্ঢিঅত্থিকো. অস্সপণিযং পোসেয্যাতি পঞ্চ অস্সপোতসতানি কিণিত্ৰা পচ্ছা ৰিক্কিণিস্সামীতি পোসেয্য. সহস্সগ্ঘনকস্স অস্সস্স পঞ্চসতমত্তং উপকরণং গন্ধমালাদিৰসেন পোসাৰনিকংযেৰ অগমাসি. অথস্স তে অস্সা একদিৰসেনেৰ রোগং ফুসিত্ৰা সব্বে জীৰিতক্খযং পাপুণেয্যুন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেন এৰমাহ. উদযঞ্চেৰ নাধিগচ্ছেয্যাতি ৰড্ঢিঞ্চ গেহতো নীহরিত্ৰা দিন্নমূলঞ্চ কিঞ্চি ন লভেয্য. পযিরুপাসিন্তি চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিং. স্ৰাহং উদযঞ্চেৰ নাধিগচ্ছিন্তি সো অহং নেৰ উদযং ন গেহতো দিন্নধনং অধিগচ্ছিং, পণিযঅস্সজগ্গনকো নাম জাতোস্মীতি দস্সেতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি.
৬. সাল়্হসুত্তৰণ্ণনা
১৯৬. ছট্ঠে দ্ৰযেনাতি দ্ৰীহি কোট্ঠাসেহি. ওঘস্স নিত্থরণন্তি চতুরোঘনিত্থরণং. তপোজিগুচ্ছাহেতূতি দুক্করকারিকসঙ্খাতেন তপেন পাপজিগুচ্ছনহেতু. অঞ্ঞতরং সামঞ্ঞঙ্গন্তি একং সমণধম্মকোট্ঠাসং. অপরিসুদ্ধকাযসমাচারাতিআদীসু পুরিমেহি তীহি পদেহি কাযিকৰাচসিকচেতসিকসীলানং অপরিসুদ্ধতং দস্সেত্ৰা পচ্ছিমেন পদেন অপরিসুদ্ধাজীৰতং দস্সেতি. ঞাণদস্সনাযাতি মগ্গঞাণসঙ্খাতায দস্সনায. অনুত্তরায সম্বোধাযাতি অরহত্তায, অরহত্তঞাণফস্সেন ফুসিতুং অভব্বাতি ৰুত্তং হোতি. সাললট্ঠিন্তি সালরুক্খং. নৰন্তি তরুণং. অকুক্কুচ্চকজাতন্তি ‘‘ভৰেয্য নু খো, ন ভৰেয্যা’’তি অজনেতব্বকুক্কুচ্চং. লেখণিযা লিখেয্যাতি অৰলেখনমত্তকেন অৰলিখেয্য. ধোৰেয্যাতি ঘংসেয্য. অন্তো অৰিসুদ্ধাতি অব্ভন্তরে অসুদ্ধা অপনীতসারা.
এৰমেৰ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – সাললট্ঠি ৰিয হি অত্তভাৰো দট্ঠব্বো, নদীসোতং ৰিয সংসারসোতং, পারং গন্তুকামপুরিসো ৰিয দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো গহেত্ৰা ঠিতপুরিসো, সাললট্ঠিযা বহিদ্ধা সুপরিকম্মকতকালো ৰিয বহিদ্ধা তপচরণং গাল়্হং কত্ৰা গহিতকালো, অন্তো অসুদ্ধকালো ৰিয অব্ভন্তরে সীলানং অপরিসুদ্ধকালো, সাললট্ঠিযা সংসীদিত্ৰা অধোগমনং ৰিয দিট্ঠিগতিকস্স সংসারসোতে সংসীদনং ৰেদিতব্বং.
ফিযারিত্তং বন্ধেয্যাতি ফিযঞ্চ অরিত্তঞ্চ যোজেয্য. এৰমেৰাতি এত্থাপি ইদং ওপম্মসংসন্দনং – সাললট্ঠি ৰিয অত্তভাৰো, নদীসোতং ৰিয সংসারসোতং, পারং গন্তুকামপুরিসো ৰিয যোগাৰচরো, বহিদ্ধা সুপরিকম্মকতকালো ৰিয ছসু দ্ৰারেসু সংৰরস্স পচ্চুপট্ঠিতকালো, অন্তো সুৰিসোধিতভাৰো ৰিয অব্ভন্তরে পরিসুদ্ধসীলভাৰো, ফিযারিত্তবন্ধনং ৰিয কাযিকচেতসিকৰীরিযকরণং, সোত্থিনা পারিমতীরগমনং ৰিয অনুপুব্বেন সীলং পূরেত্ৰা সমাধিং পূরেত্ৰা পঞ্ঞং পূরেত্ৰা নিব্বানগমনং দট্ঠব্বং.
কণ্ডচিত্রকানীতি সরলট্ঠিসররজ্জুসরপাসাদসরসাণিসরপোক্খরণিসরপদুমানীতি অনেকানি কণ্ডেহি কত্তব্বচিত্রানি. অথ খো সো তীহি ঠানেহীতি সো এৰং বহূনি কণ্ডচিত্রকানি জানন্তোপি ন রাজারহো হোতি, তীহিযেৰ পন ঠানেহি হোতীতি অত্থো. সম্মাসমাধি হোতীতি মগ্গসমাধিনা চ ফলসমাধিনা চ সমাহিতো হোতীতি অযমেত্থ অত্থো. সম্মাদিট্ঠীতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো. ইদং দুক্খন্তিআদীহি চতূহি সচ্চেহি চত্তারো মগ্গা তীণি চ ফলানি কথিতানি. অযং পন মগ্গেনেৰ অৰিরাধিতং ৰিজ্ঝতি নামাতি ৰেদিতব্বো. সম্মাৰিমুত্তীতি অরহত্তফলৰিমুত্তিযা সমন্নাগতো. অৰিজ্জাক্খন্ধং পদালেতীতি অরহত্তমগ্গেন পদালেতি নামাতি ৰুচ্চতি. ইমিনা হি হেট্ঠা অরহত্তমগ্গেন অৰিজ্জাক্খন্ধো পদালিতো, ইধ পন পদালিতং উপাদায পদালেতীতি ৰত্তুং ৰট্টতীতি.
৭. মল্লিকাদেৰীসুত্তৰণ্ণনা
১৯৭. সত্তমে মল্লিকা দেৰীতি পসেনদিরঞ্ঞো দেৰী. যেন মিধেকচ্চো মাতুগামোতি যেন ইধেকচ্চা ইত্থী. দুব্বণ্ণাতি বীভচ্ছৰণ্ণা. দুরূপাতি দুস্সণ্ঠিতা. সুপাপিকাতি সুট্ঠু পাপিকা সুট্ঠু লামিকা. দস্সনাযাতি পস্সিতুং. দলিদ্দাতি ধনদলিদ্দা. অপ্পস্সকাতি সকেন ধনেন রহিতা. অপ্পভোগাতি উপভোগপরিভোগভণ্ডকরহিতা. অপ্পেসক্খাতি অপ্পপরিৰারা. অড্ঢাতি ইস্সরা. মহদ্ধনাতি ৰল়ঞ্জনকধনেন মহদ্ধনা. মহাভোগাতি উপভোগপরিভোগভণ্ডভোগেন মহাভোগা. মহেসক্খাতি মহাপরিৰারা. অভিরূপাতি উত্তমরূপা. দস্সনীযাতি দস্সনযুত্তা. পাসাদিকাতি দস্সনেন পাসাদিকা. ৰণ্ণপোক্খরতাযাতি ৰণ্ণেন চেৰ সরীরসণ্ঠানেন চ.
অভিসজ্জতীতি লগ্গতি. ব্যাপজ্জতীতি পকতিং পজহতি. পতিত্থীযতীতি কোধৰসেন থিনভাৰং থদ্ধভাৰং আপজ্জতি. ন দাতা হোতীতি ন দাযিকা হোতি. সেয্যাৰসথপদীপেয্যন্তি এত্থ সেয্যাতি মঞ্চপল্লঙ্কাদিসযনং. আৰসথোতি আৰসথাগারং. পদীপেয্যং ৰুচ্চতি ৰট্টিতেলাদিপদীপূপকরণং. ইস্সামনিকাতি ইস্সায সম্পযুত্তচিত্তা. ইমিনা নযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. কোধনা অহোসিন্তি কোধমনা অহোসিং. অনিস্সামনিকা অহোসিন্তি ইস্সাৰিরহিতচিত্তা অহোসিং. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
৮. অত্তন্তপসুত্তৰণ্ণনা
১৯৮. অট্ঠমে অত্তন্তপাদীসু অত্তানং তপতি দুক্খাপেতীতি অত্তন্তপো. অত্তনো পরিতাপনানুযোগং অত্তপরিতাপনানুযোগং. পরং তপতীতি পরন্তপো. পরেসং পরিতাপনানুযোগং পরপরিতাপনানুযোগং. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. নিচ্ছাতোতি ছাতং ৰুচ্চতি তণ্হা, সা অস্স নত্থীতি নিচ্ছাতো. সব্বকিলেসানং নিব্বুতত্তা নিব্বুতো. অন্তো তাপনকিলেসানং অভাৰা সীতলো জাতোতি সীতীভূতো. ঝানমগ্গফলনিব্বানসুখানি পটিসংৰেদেতীতি সুখপ্পটিসংৰেদী. ব্রহ্মভূতেন অত্তনাতি সেট্ঠভূতেন অত্তনা.
অচেলকোতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. ওরব্ভিকাদীসু উরব্ভা ৰুচ্চন্তি এল়কা, উরব্ভে হনতীতি ওরব্ভিকো. সূকরিকাদীসুপি এসেৰ নযো. লুদ্দোতি দারুণো কক্খল়ো. মচ্ছঘাতকোতি মচ্ছবন্ধো কেৰট্টো. বন্ধনাগারিকোতি বন্ধনাগারগোপকো. কুরূরকম্মন্তাতি দারুণকম্মন্তা.
মুদ্ধাৰসিত্তোতি খত্তিযাভিসেকেন মুদ্ধনি অভিসিত্তো. পুরত্থিমেন নগরস্সাতি নগরতো পুরত্থিমায দিসায. সন্থাগারন্তি যঞ্ঞসালং. খরাজিনং নিৰাসেত্ৰাতি সখুরং অজিনচম্মং নিৰাসেত্ৰা. সপ্পিতেলেনাতি সপ্পিনা চেৰ তেলেন চ. ঠপেত্ৰা হি সপ্পিং অৰসেসো যো কোচি স্নেহো তেলন্তি ৰুচ্চতি. কণ্ডুৰমানোতি নখানং ছিন্নত্তা কণ্ডুৰিতব্বকালে তেন কণ্ডুৰমানো. অনন্তরহিতাযাতি অসন্থতায. সরূপৰচ্ছাযাতি সদিসৰচ্ছায. সচে গাৰী সেতা হোতি, ৰচ্ছোপি সেতকোৰ. সচে কপিলা ৰা রত্তা ৰা, ৰচ্ছকোপি তাদিসোৰাতি এৰং সরূপৰচ্ছায. সো এৰমাহাতি সো রাজা এৰং ৰদেতি. ৰচ্ছতরাতি তরুণৰচ্ছকভাৰং অতিক্কন্তা বলৰৰচ্ছা. ৰচ্ছতরীসুপি এসেৰ নযো. বরিহিসত্থাযাতি পরিক্খেপকরণত্থায চেৰ যঞ্ঞভূমিযং অত্থরণত্থায চ.
চতুত্থপুগ্গলং বুদ্ধুপ্পাদতো পট্ঠায দস্সেতুং ইধ, ভিক্খৰে, তথাগতোতিআদিমাহ. তত্থ তথাগতোতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. তং ধম্মন্তি তং ৰুত্তপ্পকারসম্পদং ধম্মং. সুণাতি, গহপতি, ৰাতি কস্মা পঠমং গহপতিং নিদ্দিসতি? নিহতমানত্তা উস্সন্নত্তা চ. যেভুয্যেন হি খত্তিযকুলতো পব্বজিতা জাতিং নিস্সায মানং করোন্তি. ব্রাহ্মণকুলা পব্বজিতা মন্তে নিস্সায মানং করোন্তি, হীনজচ্চকুলা পব্বজিতা অত্তনো ৰিজাতিতায পতিট্ঠাতুং ন সক্কোন্তি. গহপতিদারকা পন কচ্ছেহি সেদং মুঞ্চন্তেহি পিট্ঠিযা লোণং পুপ্ফমানায ভূমিং কসিত্ৰা তাদিসস্স মানস্স অভাৰতো নিহতমানদপ্পা হোন্তি. তে পব্বজিত্ৰা মানং ৰা দপ্পং ৰা অকত্ৰা যথাবলং বুদ্ধৰচনং উগ্গহেত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তা সক্কোন্তি অরহত্তে পতিট্ঠাতুং. ইতরেহি চ কুলেহি নিক্খমিত্ৰা পব্বজিতা ন বহুকা, গহপতিকাৰ বহুকা. ইতি নিহতমানত্তা উস্সন্নত্তা চ পঠমং গহপতিং নিদ্দিসতীতি.
অঞ্ঞতরস্মিং ৰাতি ইতরেসং ৰা কুলানং অঞ্ঞতরস্মিং. পচ্চাজাতোতি পতিজাতো. তথাগতে সদ্ধং পটিলভতীতি পরিসুদ্ধং ধম্মং সুত্ৰা ধম্মসামিম্হি তথাগতে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত ভগৰা’’তি সদ্ধং পটিলভতি. ইতি পটিসঞ্চিক্খতীতি এৰং পচ্চৰেক্খতি. সম্বাধো ঘরাৰাসোতি সচেপি সট্ঠিহত্থে ঘরে যোজনসতন্তরেপি ৰা দ্ৰে জাযম্পতিকা ৰসন্তি, তথাপি নেসং সকিঞ্চনসপলিবোধট্ঠেন ঘরাৰাসো সম্বাধোৰ. রজাপথোতি রাগরজাদীনং উট্ঠানট্ঠানন্তি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্তং. আগমনপথোতিপি ৰট্টতি. অলগ্গনট্ঠেন অব্ভোকাসো ৰিযাতি অব্ভোকাসো. পব্বজিতো হি কূটাগাররতনপাসাদদেৰৰিমানাদীসু পিহিতদ্ৰারৰাতপানেসু পটিচ্ছন্নেসু ৰসন্তোপি নেৰ লগ্গতি ন সজ্জতি ন বজ্ঝতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অব্ভোকাসো পব্বজ্জা’’তি. অপিচ সম্বাধো ঘরাৰাসো কুসলকিরিযায যথাসুখং ওকাসাভাৰতো, রজাপথো অসংৰুতসঙ্কারট্ঠানং ৰিয রজানং, কিলেসরজানং সন্নিপাতট্ঠানতো. অব্ভোকাসো পব্বজ্জা কুসলকিরিযায যথাসুখং ওকাসসব্ভাৰতো.
নযিদং সুকরং…পে… পব্বজেয্যন্তি এত্থ অযং সঙ্খেপকথা – যদেতং সিক্খত্তযব্রহ্মচরিযং একম্পি দিৰসং অখণ্ডং কত্ৰা চরিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপরিপুণ্ণং, একদিৰসম্পি চ কিলেসমলেন অমলিনং কত্ৰা চরিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপরিসুদ্ধং, সঙ্খলিখিতং লিখিতসঙ্খসদিসং ধোতসঙ্খসপ্পটিভাগং চরিতব্বং. ইদং ন সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা অগারমজ্ঝে ৰসন্তেন একন্তপরিপুণ্ণং…পে… চরিতুং. যংনূনাহং কেসে চ মস্সুঞ্চ ওহারেত্ৰা কসাযরসপীততায কাসাযানি ব্রহ্মচরিযং চরন্তানং অনুচ্ছৰিকানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা পরিদহিত্ৰা অগারস্মা নিক্খমিত্ৰা অনগারিযং পব্বজেয্যন্তি. এত্থ চ যস্মা অগারস্স হিতং কসিৰণিজ্জাদিকম্মং অগারিযন্তি ৰুচ্চতি, তঞ্চ পব্বজ্জায নত্থি, তস্মা পব্বজ্জা অনগারিযাতি ঞাতব্বা, তং অনগারিযং. পব্বজেয্যন্তি পটিপজ্জেয্যং.
অপ্পং ৰাতি সহস্সতো হেট্ঠা ভোগক্খন্ধো অপ্পো নাম হোতি, সহস্সতো পট্ঠায মহা. আবন্ধনট্ঠেন ঞাতিযেৰ ঞাতিপরিৰট্টো. সো ৰীসতিযা হেট্ঠা অপ্পো নাম হোতি, ৰীসতিযা পট্ঠায মহা. ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নোতি যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা, তঞ্চ, যত্থ চেতে সহ জীৰন্তি, একজীৰিকা সভাগৰুত্তিনো হোন্তি, তং ভগৰতা পঞ্ঞত্তসিক্খাপদসঙ্খাতং সাজীৰঞ্চ তত্থ সিক্খনভাৰেন সমাপন্নোতি ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো. সমাপন্নোতি সিক্খং পরিপূরেন্তো সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তো হুত্ৰা তদুভযং উপগতোতি অত্থো.
পাণাতিপাতং পহাযাতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. ইমেসং ভেদাযাতি যেসং ইতোতি ৰুত্তানং সন্তিকে সুতং, তেসং ভেদায. ভিন্নানং ৰা সন্ধাতাতি দ্ৰিন্নং মিত্তানং ৰা সমানুপজ্ঝাযকাদীনং ৰা কেনচিদেৰ কারণেন ভিন্নানং একমেকং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘তুম্হাকং ঈদিসে কুলে জাতানং এৰং বহুস্সুতানং ইদং ন যুত্ত’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা সন্ধানং কত্তা. অনুপ্পদাতাতি সন্ধানানুপ্পদাতা, দ্ৰে জনে সমগ্গে দিস্ৰা ‘‘তুম্হাকং এৰরূপে কুলে জাতানং এৰরূপেহি গুণেহি সমন্নাগতানং অনুচ্ছৰিকমেত’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা দল়্হীকম্মং কত্তাতি অত্থো. সমগ্গো আরামো অস্সাতি সমগ্গারামো. যত্থ সমগ্গা নত্থি, তত্থ ৰসিতুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গরামোতিপি পাল়ি, অযমেৰ অত্থো. সমগ্গরতোতি সমগ্গেসু রতো, তে পহায অঞ্ঞত্থ গন্তুং ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গে দিস্ৰাপি সুত্ৰাপি নন্দতীতি সমগ্গনন্দী. সমগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতাতি যা ৰাচা সত্তে সমগ্গেযেৰ করোতি, তং সামগ্গিগুণপরিদীপিকমেৰ ৰাচং ভাসতি, ন ইতরন্তি.
নেলাতি এলং ৰুচ্চতি দোসো, নাস্সা এলন্তি নেলা, নিদ্দোসাতি অত্থো ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি (উদা. ৬৫) এত্থ ৰুত্তনেলং ৰিয. কণ্ণসুখাতি ব্যঞ্জনমধুরতায কণ্ণানং সুখা, সূচিৰিজ্ঝনং ৰিয কণ্ণসূলং ন জনেতি. অত্থমধুরতায সকলসরীরে কোপং অজনেত্ৰা পেমং জনেতীতি পেমনীযা. হদযং গচ্ছতি অপ্পটিহঞ্ঞমানা সুখেন চিত্তং পৰিসতীতি হদযঙ্গমা. গুণপরিপুণ্ণতায পুরে ভৰাতি পোরী. পুরে সংৰড্ঢনারী ৰিয সুকুমারাতিপি পোরী. পুরস্স এসাতিপি পোরী, নগরৰাসীনং কথাতি অত্থো. নগরৰাসিনো হি যুত্তকথা হোন্তি, পিতিমত্তং পিতাতি, ভাতিমত্তং ভাতাতি ৰদন্তি. এৰরূপী কথা বহুনো জনস্স কন্তা হোতীতি বহুজনকন্তা. কন্তভাৰেনেৰ বহুজনস্স মনাপা চিত্তৰুড্ঢিকরাতি বহুজনমনাপা.
কালে ৰদতীতি কালৰাদী, ৰত্তব্বযুত্তকালং সল্লক্খেত্ৰা ৰদতীতি অত্থো. ভূতং তচ্ছং সভাৰমেৰ ৰদতীতি ভূতৰাদী. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকঅত্থসন্নিস্সিতমেৰ কত্ৰা ৰদতীতি অত্থৰাদী. নৰলোকুত্তরধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰদতীতি ধম্মৰাদী. সংৰরৰিনযপহানৰিনযসন্নিস্সিতং কত্ৰা ৰদতীতি ৰিনযৰাদী. নিধানং ৰুচ্চতি ঠপনোকাসো, নিধানমস্সা অত্থীতি নিধানৰতী. হদযে নিধেতব্বযুত্তকং ৰাচং ভাসিতাতি অত্থো. কালেনাতি এৰরূপিং ভাসমানোপি চ ‘‘অহং নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিস্সামী’’তি ন অকালেন ভাসতি, যুত্তকালং পন অৰেক্খিত্ৰাৰ ভাসতীতি অত্থো. সাপদেসন্তি সউপমং, সকারণন্তি অত্থো. পরিযন্তৰতিন্তি পরিচ্ছেদং দস্সেত্ৰা, যথাস্সা পরিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি, এৰং ভাসতীতি অত্থো. অত্থসংহিতন্তি অনেকেহিপি নযেহি ৰিভজন্তেন পরিযাদাতুং অসক্কুণেয্যতায অত্থসম্পন্নং ভাসতি. যং ৰা সো অত্থৰাদী অত্থং ৰদতি, তেন অত্থেন সংহিতত্তা অত্থসংহিতং ৰাচং ভাসতি, ন অঞ্ঞং নিক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞং ভাসতীতি ৰুত্তং হোতি.
বীজগামভূতগামসমারম্ভাতি মূলবীজং খন্ধবীজং ফল়ুবীজং অগ্গবীজং বীজবীজন্তি পঞ্চৰিধস্স বীজগামস্স চেৰ যস্স কস্সচি নীলতিণরুক্খাদিকস্স ভূতগামস্স চ সমারম্ভা, ছেদনভেদনপচনাদিভাৰেন ৰিকোপনা পটিৰিরতোতি অত্থো.
একভত্তিকোতি পাতরাসভত্তং সাযমাসভত্তন্তি দ্ৰে ভত্তানি. তেসু পাতরাসভত্তং অন্তোমজ্ঝন্হিকেন পরিচ্ছিন্নং, ইতরং মজ্ঝন্হিকতো উদ্ধং অন্তোঅরুণেন. তস্মা অন্তোমজ্ঝন্হিকে দসক্খত্তুং ভুঞ্জমানোপি একভত্তিকোৰ হোতি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘একভত্তিকো’’তি. রত্তিযা ভোজনং রত্তি, ততো উপরতোতি রত্তূপরতো. অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৰ সূরিযত্থঙ্গমনা ভোজনং ৰিকালভোজনং নাম, ততো ৰিরতত্তা ৰিরতো ৰিকালভোজনা.
জাতরূপন্তি সুৰণ্ণং. রজতন্তি কহাপণো লোহমাসকো জতুমাসকো দারুমাসকোতি যে ৰোহারং গচ্ছন্তি. তস্স উভযস্সাপি পটিগ্গহণা পটিৰিরতো, নেৰ তং উগ্গণ্হাতি, ন উগ্গণ্হাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদিযতীতি অত্থো.
আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণাতি সালিৰীহিযৰগোধূমকঙ্গুৰরককুদ্রূসকসঙ্খাতস্স সত্তৰিধস্সপি আমকধঞ্ঞস্স পটিগ্গহণা. ন কেৰলঞ্চ এতেসং পটিগ্গহণমেৰ, আমসনম্পি ভিক্খূনং ন ৰট্টতিযেৰ. আমকমংসপটিগ্গহণাতি এত্থ অঞ্ঞত্র ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা আমকমংসমচ্ছানং পটিগ্গহণমেৰ ভিক্খূনং ন ৰট্টতি, নো আমসনন্তি.
ইত্থিকুমারিকপটিগ্গহণাতি এত্থ ইত্থীতি পুরিসন্তরগতা, ইতরা কুমারিকা নাম, তাসং পটিগ্গহণম্পি আমসনম্পি অকপ্পিযমেৰ. দাসিদাসপটিগ্গহণাতি এত্থ দাসিদাসৰসেনেৰ তেসং পটিগ্গহণং ন ৰট্টতি, ‘‘কপ্পিযকারকং দম্মি, আরামিকং দম্মী’’তি এৰং ৰুত্তে পন ৰট্টতি. অজেল়কাদীসুপি খেত্তৰত্থুপরিযোসানেসু কপ্পিযাকপ্পিযনযো ৰিনযৰসেন উপপরিক্খিতব্বো. তত্থ খেত্তং নাম যস্মিং পুব্বণ্ণং রুহতি. ৰত্থু নাম যস্মিং অপরণ্ণং রুহতি. যত্থ ৰা উভযম্পি রুহতি, তং খেত্তং. তদত্থায অকতভূমিভাগো ৰত্থু. খেত্তৰত্থুসীসেন চেত্থ ৰাপি-তল়াকাদীনিপি সঙ্গহিতানেৰ.
দূতেয্যং ৰুচ্চতি দূতকম্মং গিহীনং পণ্ণং ৰা সাসনং ৰা গহেত্ৰা তত্থ তত্থ গমনং. পহিণগমনং ৰুচ্চতি ঘরা ঘরং পেসিতস্স খুদ্দকগমনং. অনুযোগো নাম তদুভযকরণং. তস্মা দুতেয্যপহিণগমনানং অনুযোগোতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. কযৰিক্কযাতি কযা চ ৰিক্কযা চ. তুলাকূটাদীসু কূটন্তি ৰঞ্চনং. তত্থ তুলাকূটং তাৰ রূপকূটং, অঙ্গকূটং, গহণকূটং, পটিচ্ছন্নকূটন্তি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ রূপকূটং নাম দ্ৰে তুলা সমরূপা কত্ৰা গণ্হন্তো মহতিযা গণ্হাতি, দদন্তো খুদ্দিকায দেতি. অঙ্গকূটং নাম গণ্হন্তো পচ্ছাভাগে হত্থেন তুলং অক্কমতি, দদন্তো পুব্বভাগে. গহণকূটং নাম গণ্হন্তো মূলে রজ্জুং গণ্হাতি, দদন্তো অগ্গে. পটিচ্ছন্নকূটং নাম তুলং সুসিরং কত্ৰা অন্তো অযচুণ্ণং পক্খিপিত্ৰা গণ্হন্তো তং পচ্ছাভাগে করোতি, দদন্তো অগ্গভাগে.
কংসো ৰুচ্চতি সুৰণ্ণপাতি, তায ৰঞ্চনং কংসকূটং. কথং? একং সুৰণ্ণপাতিং কত্ৰা অঞ্ঞা দ্ৰে তিস্সো লোহপাতিযো সুৰণ্ণৰণ্ণা করোতি. ততো জনপদং গন্ত্ৰা কিঞ্চিদেৰ অড্ঢকুলং পৰিসিত্ৰা ‘‘সুৰণ্ণভাজনানি কিণথা’’তি ৰত্ৰা অগ্ঘে পুচ্ছিতে সমগ্ঘতরং দাতুকামা হোন্তি. ততো তেহি ‘‘কথং ইমেসং সুৰণ্ণভাৰো জানিতব্বো’’তি ৰুত্তে ‘‘ৰীমংসিত্ৰা গণ্হথা’’তি সুৰণ্ণপাতিং পাসাণে ঘংসিত্ৰা সব্বপাতিযো দত্ৰা গচ্ছতি.
মানকূটং নাম হদযভেদ-সিখাভেদ-রজ্জুভেদৰসেন তিৰিধং হোতি. তত্থ হদযভেদো সপ্পিতেলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো হেট্ঠাছিদ্দেন মানেন ‘‘সণিকং আসিঞ্চা’’তি ৰত্ৰা অত্তনো ভাজনে বহুং পগ্ঘরাপেত্ৰা গণ্হাতি, দদন্তো ছিদ্দং পিধায সীঘং পূরেত্ৰা দেতি. সিখাভেদো তিলতণ্ডুলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো সণিকং সিখং উস্সাপেত্ৰা গণ্হাতি, দদন্তো ৰেগেন পূরেত্ৰা সিখং ছিন্দন্তো দেতি. রজ্জুভেদো খেত্তৰত্থুমিননকালে লব্ভতি. লঞ্জং অলভন্তা হি খেত্তং অমহন্তম্পি মহন্তং কত্ৰা মিনন্তি.
উক্কোটনাদীসু উক্কোটনন্তি সামিকে অস্সামিকে কাতুং লঞ্জগ্গহণং. ৰঞ্চনন্তি তেহি তেহি উপাযেহি পরেসং ৰঞ্চনং. তত্রিদমেকং ৰত্থু – একো কির লুদ্দকো মিগঞ্চ মিগপোতকঞ্চ গহেত্ৰা আগচ্ছতি. তমেকো ধুত্তো ‘‘কিং ভো মিগো অগ্ঘতি, কিং মিগপোতকো’’তি আহ. ‘‘মিগো দ্ৰে কহাপণে, মিগপোতকো এক’’ন্তি চ ৰুত্তে একং কহাপণং দত্ৰা মিগপোতকং গহেত্ৰা থোকং গন্ত্ৰা নিৰত্তো ‘‘ন মে ভো মিগপোতকেনত্থো, মিগং মে দেহী’’তি আহ. তেন হি দ্ৰে কহাপণে দেহীতি. সো আহ – ‘‘ননু তে ভো মযা পঠমং একো কহাপণো দিন্নো’’তি? আম দিন্নোতি. ইমম্পি মিগপোতকং গণ্হ, এৰং সো চ কহাপণো অযঞ্চ কহাপণগ্ঘনকো মিগপোতকো’’তি দ্ৰে কহাপণা ভৰিস্সন্তীতি. সো ‘‘কারণং ৰদতী’’তি সল্লক্খেত্ৰা মিগপোতকং গহেত্ৰা মিগং অদাসীতি. নিকতীতি যোগৰসেন ৰা মাযাৰসেন ৰা অপামঙ্গং পামঙ্গন্তি, অমণিং মণিন্তি, অসুৰণ্ণং সুৰণ্ণন্তি কত্ৰা পতিরূপকেন ৰঞ্চনং. সাচিযোগোতি কুটিলযোগো. এতেসংযেৰ উক্কোটনাদীনমেতং নামং. তস্মা উক্কোটনসাচিযোগো ৰঞ্চনসাচিযোগো নিকতিসাচিযোগোতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেচি অঞ্ঞং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞস্স পরিৰত্তনং সাচিযোগোতি ৰদন্তি, তং পন ৰঞ্চনেনেৰ সঙ্গহিতং.
ছেদনাদীসু ছেদনন্তি হত্থচ্ছেদনাদি. ৰধোতি মারণং. বন্ধোতি রজ্জুবন্ধনাদীহি বন্ধনং. ৰিপরামোসোতি হিমৰিপরামোসো, গুম্বৰিপরামোসোতি দুৰিধো. যং হিমপাতসমযে হিমেন পটিচ্ছন্না হুত্ৰা মগ্গপ্পটিপন্নং জনং মুসন্তি, অযং হিমৰিপরামোসো. যং গুম্বাদীহি পটিচ্ছন্না মুসন্তি, অযং গুম্বৰিপরামোসো. আলোপো ৰুচ্চতি গামনিগমাদীনং ৰিলোপকরণং. সহসাকারোতি সাহসিককিরিযা, গেহং পৰিসিত্ৰা মনুস্সানং উরে সত্থং ঠপেত্ৰা ইচ্ছিতভণ্ডগ্গহণং. এৰমেতস্মা ছেদন…পে… সহসাকারা পটিৰিরতো হোতি.
সো সন্তুট্ঠো হোতীতি স্ৰাযং ভিক্খু হেট্ঠা ৰুত্তেন চতূসু পচ্চযেসু দ্ৰাদসৰিধেন ইতরীতরপচ্চযসন্তোসেন সমন্নাগতো হোতি. ইমিনা পন দ্ৰাদসৰিধেন ইতরীতরপচ্চযসন্তোসেন সমন্নাগতস্স ভিক্খুনো অট্ঠ পরিক্খারা ৰট্টন্তি – তীণি চীৰরানি, পত্তো, দন্তকট্ঠচ্ছেদনৰাসি, একা সূচি, কাযবন্ধনং পরিস্সাৰনন্তি. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘তিচীৰরঞ্চ পত্তো চ, ৰাসি সূচি চ বন্ধনং;
পরিস্সাৰনেন অট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খুনো’’তি.
তে সব্বে কাযপরিহারিকাপি হোন্তি, কুচ্ছিপরিহারিকাপি. কথং? তিচীৰরং তাৰ নিৰাসেত্ৰা পারুপিত্ৰা চ ৰিচরণকালে কাযং পরিহরতি পোসেতীতি কাযপরিহারিকং হোতি. চীৰরকণ্ণেন উদকং পরিস্সাৰেত্ৰা পিৰনকালে, খাদিতব্বফলাফলং গহণকালে চ কুচ্ছিং পরিহরতি পোসেতীতি কুচ্ছিপরিহারিকং হোতি. পত্তোপি তেন উদকং উদ্ধরিত্ৰা ন্হানকালে কুটিপরিভণ্ডকরণকালে চ কাযপরিহারিকো হোতি, আহারং গহেত্ৰা ভুঞ্জনকালে কুচ্ছিপরিহারিকো. ৰাসিপি তায দন্তকট্ঠচ্ছেদনকালে মঞ্চপীঠানং অঙ্গপাদচীৰরকুটিদণ্ডকসজ্জনকালে চ কাযপরিহারিকা হোতি, উচ্ছুচ্ছেদননাল়িকেরাদিতচ্ছনকালে কুচ্ছিপরিহারিকা. সূচিপি চীৰরসিব্বনকালে কাযপরিহারিকা হোতি, পূৰং ৰা ফলং ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা খাদনকালে কুচ্ছিপরিহারিকা. কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৰা ৰিচরণকালে কাযপরিহারিকং, উচ্ছুআদীনি বন্ধিত্ৰা গহণকালে কুচ্ছিপরিহারিকং. পরিস্সাৰনং তেন উদকং পরিস্সাৰেত্ৰা ন্হানকালে সেনাসনপরিভণ্ডকরণকালে চ কাযপরিহারিকং, পানীযপানকপরিস্সাৰনকালে তেনেৰ তিলতণ্ডুলপুথুকাদীনি গহেত্ৰা খাদনকালে চ কুচ্ছিপরিহারিকং. অযং তাৰ অট্ঠপরিক্খারিকস্স পরিক্খারমত্তা.
নৰপরিক্খারিকস্স পন সেয্যং পৰিসন্তস্স তত্রট্ঠকপচ্চত্থরণং ৰা কুঞ্চিকা ৰা ৰট্টতি. দসপরিক্খারিকস্স নিসীদনং ৰা চম্মখণ্ডং ৰা ৰট্টতি. একাদসপরিক্খারিকস্স কত্তরযট্ঠি ৰা তেলনাল়িকা ৰা ৰট্টতি. দ্ৰাদসপরিক্খারিকস্স ছত্তং ৰা উপাহনং ৰা ৰট্টতি. এতেসু চ অট্ঠপরিক্খারিকোৰ সন্তুট্ঠো, ইতরে অসন্তুট্ঠা মহিচ্ছা মহাভারাতি ন ৰত্তব্বা. এতেপি অপ্পিচ্ছাৰ সন্তুট্ঠাৰ সুভরাৰ সল্লহুকৰুত্তিনোৰ. ভগৰা পন ন ইমং সুত্তং তেসং ৰসেন কথেসি, অট্ঠপরিক্খারিকস্স ৰসেন কথেসি. সো হি খুদ্দকৰাসিঞ্চ সূচিঞ্চ পরিস্সাৰনে পক্খিপিত্ৰা পত্তস্স অন্তো ঠপেত্ৰা পত্তং অংসকূটে লগ্গেত্ৰা তিচীৰরং কাযপ্পটিবদ্ধং কত্ৰা যেনিচ্ছকং সুখং পক্কমতি, পটিনিৰত্তিত্ৰা গহেতব্বং নামস্স ন হোতি. ইতি ইমস্স ভিক্খুনো সল্লহুকৰুত্তিতং দস্সেন্তো ভগৰা সন্তুট্ঠো হোতি কাযপরিহারিকেন চীৰরেনাতিআদিমাহ.
তত্থ কাযপরিহারিকেনাতি কাযপরিহরণমত্তকেন. কুচ্ছিপরিহারিকেনাতি কুচ্ছিপরিহরণমত্তকেন. সমাদাযেৰ পক্কমতীতি তং অট্ঠপরিক্খারমত্তকং সব্বং গহেত্ৰাৰ কাযপ্পটিবদ্ধং কত্ৰাৰ গচ্ছতি, ‘‘মম ৰিহারো পরিৰেণং উপট্ঠাকো’’তিস্স সঙ্গো ৰা বন্ধো ৰা ন হোতি. সো জিযা মুত্তো সরো ৰিয, যূথা অপক্কন্তো মত্তহত্থী ৰিয ইচ্ছিতিচ্ছিতং সেনাসনং, ৰনসণ্ডং, রুক্খমূলং, নৰং পব্ভারং পরিভুঞ্জন্তো একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, সব্বিরিযাপথেসু একো অদুতিযো.
‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি,
সন্তুস্সমানো ইতরীতরেন;
পরিস্সযানং সহিতা অছম্ভী,
একো চরে খগ্গৰিসাণকপ্পো’’তি. (সু. নি. ৪২; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেসো ১২৮) –
এৰং ৰণ্ণিতং খগ্গৰিসাণকপ্পতং আপজ্জতি.
ইদানি তমত্থং উপমায সাধেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ পক্খী সকুণোতি পক্খযুত্তো সকুণো. ডেতীতি উপ্পততি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – সকুণা নাম ‘‘অসুকস্মিং পদেসে রুক্খো পরিপক্কফলো’’তি ঞত্ৰা নানাদিসাহি আগন্ত্ৰা নখপক্খতুণ্ডাদীহি তস্স ফলানি ৰিজ্ঝন্তা ৰিধুনন্তা খাদন্তি, ‘‘ইদং অজ্জতনায, ইদং স্ৰাতনায ভৰিস্সতী’’তি নেসং ন হোতি. ফলে পন খীণে নেৰ রুক্খস্স আরক্খং ঠপেন্তি, ন তত্থ পক্খং ৰা পত্তং ৰা নখং ৰা তুণ্ডং ৰা ঠপেন্তি, অথ খো তস্মিং রুক্খে অনপেক্খা হুত্ৰা যো যং দিসাভাগং ইচ্ছতি, সো তেন সপত্তভারোৰ উপ্পতিত্ৰা গচ্ছতি. এৰমেৰ অযং ভিক্খু নিস্সঙ্গো নিরপেক্খোযেৰ পক্কমতি, সমাদাযেৰ পক্কমতি. অরিযেনাতি নিদ্দোসেন. অজ্ঝত্তন্তি সকে অত্তভাৰে. অনৰজ্জসুখন্তি নিদ্দোসসুখং.
সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি সো ইমিনা অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো ভিক্খু চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং পস্সিত্ৰাতি অত্থো. সেসপদেসুপি যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৫) ৰুত্তং. অব্যাসেকসুখন্তি কিলেসেহি অনাসিত্তসুখং, অৰিকিণ্ণসুখন্তিপি ৰুত্তং. ইন্দ্রিযসংৰরসুখং হি দিট্ঠাদীসু দিট্ঠমত্তাদিৰসেন পৰত্ততায অৰিকিণ্ণং হোতি.
সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি সো মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্রিযানং সংৰরেন সমন্নাগতো ভিক্খু ইমেসু অভিক্কন্তপটিক্কন্তাদীসু সত্তসু ঠানেসু সতিসম্পজঞ্ঞৰসেন সম্পজানকারী হোতি. তত্থ অভিক্কন্তন্তি পুরতো গমনং. পটিক্কন্তন্তি পচ্ছাগমনং.
সম্পজানকারী হোতীতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞং, সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, গোচরসম্পজঞ্ঞং, অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি ইমেসং চতুন্নং সতিসম্পযুত্তানং সম্পজঞ্ঞানং ৰসেন সতিং উপট্ঠপেত্ৰা ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰাযেৰ তানি অভিক্কন্তপটিক্কন্তানি করোতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ইচ্ছন্তেন দীঘনিকাযে সামঞ্ঞফলৰণ্ণনাতো ৰা মজ্ঝিমনিকাযে সতিপট্ঠানৰণ্ণনাতো ৰা গহেতব্বো.
সো ইমিনা চাতিআদিনা কিং দস্সেতি? অরঞ্ঞৰাসস্স পচ্চযসম্পত্তিং দস্সেতি. যস্স হি ইমে চত্তারো পচ্চযা নত্থি, তস্স অরঞ্ঞৰাসো ন ইজ্ঝতি, তিরচ্ছানগতেহি ৰা ৰনচরকেহি ৰা সদ্ধিং ৰত্থব্বতং আপজ্জতি. অরঞ্ঞে অধিৰত্থা দেৰতা ‘‘কিং এৰরূপস্স পাপভিক্খুনো অরঞ্ঞৰাসেনা’’তি ভেরৰসদ্দং সাৰেন্তি, হত্থেহি সীসং পহরিত্ৰা পলাযনাকারং করোন্তি. ‘‘অসুকো ভিক্খু অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ইদঞ্চিদঞ্চ পাপকম্মমকাসী’’তি অযসো পত্থরতি. যস্স পনেতে চত্তারো পচ্চযা অত্থি, তস্স অরঞ্ঞৰাসো ইজ্ঝতি. সো হি অত্তনো সীলং পচ্চৰেক্খন্তো কিঞ্চি কাল়কং ৰা তিলকং ৰা অপস্সন্তো পীতিং উপ্পাদেত্ৰা তং খযতো ৰযতো সম্মসন্তো অরিযভূমিং ওক্কমতি. অরঞ্ঞে অধিৰত্থা দেৰতা অত্তমনা ৰণ্ণং ভাসন্তি. ইতিস্স উদকে পক্খিত্ততেলবিন্দু ৰিয যসো ৰিত্থারিকো হোতি.
তত্থ ৰিৰিত্তন্তি সুঞ্ঞং, অপ্পসদ্দং, অপ্পনিগ্ঘোসন্তি অত্থো. এতদেৰ হি সন্ধায ৰিভঙ্গে ‘‘ৰিৰিত্তন্তি সন্তিকে চেপি সেনাসনং হোতি, তঞ্চ অনাকিণ্ণং গহট্ঠেহি পব্বজিতেহি, তেন তং ৰিৰিত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৬) ৰুত্তং. সেতি চেৰ আসতি চ এত্থাতি সেনাসনং. মঞ্চপীঠানমেতং অধিৰচনং. তেনাহ – ‘‘সেনাসনন্তি মঞ্চোপি সেনাসনং, পীঠম্পি, ভিসিপি, বিম্বোহনম্পি, ৰিহারোপি, অড্ঢযোগোপি, পাসাদোপি, হম্মিযম্পি, গুহাপি, অট্টোপি, মাল়োপি, লেণম্পি, ৰেল়ুগুম্বোপি, রুক্খমূলম্পি, মণ্ডপোপি সেনাসনং, যত্থ ৰা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তি, সব্বমেতং সেনাসন’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৭). অপিচ ৰিহারো, অড্ঢযোগো, পাসাদো, হম্মিযং, গুহাতি ইদং ৰিহারসেনাসনং নাম. মঞ্চো, পীঠং, ভিসি, বিম্বোহনন্তি ইদং মঞ্চপীঠসেনাসনং নাম. চিমিলিকা, চম্মখণ্ডো, তিণসন্থারো, পণ্ণসন্থারোতি ইদং সন্থতসেনাসনং নাম. যত্থ ৰা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তীতি এতং ওকাসসেনাসনং নামাতি এৰং চতুব্বিধং সেনাসনং হোতি. তং সব্বম্পি সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৰ.
ইমস্স পন সকুণসদিসস্স চাতুদ্দিসস্স ভিক্খুনো অনুচ্ছৰিকং দস্সেন্তো অরঞ্ঞং রুক্খমূলন্তিআদিমাহ. তত্থ অরঞ্ঞন্তি ‘‘নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অরঞ্ঞ’’ন্তি (ৰিভ. ৫২৯) ‘‘ইদং ভিক্খুনীনং ৰসেন আগতং অরঞ্ঞং. ‘‘আরঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পারা. ৬৫৪) ইদং পন ইমস্স ভিক্খুনো অনুরূপং. তস্স লক্খণং ৰিসুদ্ধিমগ্গে ধুতঙ্গনিদ্দেসে ৰুত্তং. রুক্খমূলন্তি যংকিঞ্চি সীতচ্ছাযং ৰিৰিত্তং রুক্খমূলং. পব্বতন্তি সেলং. তত্থ হি উদকসোণ্ডীসু উদককিচ্চং কত্ৰা সীতায রুক্খচ্ছাযায নিসিন্নস্স নানাদিসাসু খাযমানাসু সীতেন ৰাতেন বীজিযমানস্স চিত্তং একগ্গং হোতি. কন্দরন্তি কং ৰুচ্চতি উদকং, তেন দারিতং উদকভিন্নং পব্বতপদেসং, যং নিতম্বন্তিপি নদীনিকুঞ্জন্তিপি ৰদন্তি. তত্থ হি রজতপট্টসদিসা ৰালিকা হোতি, মত্থকে মণিৰিতানং ৰিয ৰনগহনং, মণিক্খন্ধসদিসং উদকং সন্দতি. এৰরূপং কন্দরং ওরুয্হ পানীযং পিৰিত্ৰা গত্তানি সীতানি কত্ৰা ৰালিকং উস্সাপেত্ৰা পংসুকূলচীৰরং পঞ্ঞাপেত্ৰা নিসিন্নস্স সমণধম্মং করোতো চিত্তং একগ্গং হোতি. গিরিগুহন্তি দ্ৰিন্নং পব্বতানং অন্তরং, একস্মিংযেৰ ৰা উমঙ্গসদিসং মহাৰিৰরং. সুসানলক্খণং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩৪) ৰুত্তং. ৰনপত্থন্তি গামন্তং অতিক্কমিত্ৰা মনুস্সানং অনুপচারট্ঠানং, যত্থ ন কসন্তি ন ৰপন্তি. তেনেৰাহ – ‘‘ৰনপত্থন্তি দূরানমেতং সেনাসনানং অধিৰচন’’ন্তিআদি. অব্ভোকাসন্তি অচ্ছন্নং. আকঙ্খমানো পনেত্থ চীৰরকুটিং কত্ৰা ৰসতি. পলালপুঞ্জন্তি পলালরাসিং. মহাপলালপুঞ্জতো হি পলালং নিক্কড্ঢিত্ৰা পব্ভারলেণসদিসে আলযে করোন্তি, গচ্ছগুম্বাদীনম্পি উপরি পলালং পক্খিপিত্ৰা হেট্ঠা নিসিন্না সমণধম্মং করোন্তি. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.
পচ্ছাভত্তন্তি ভত্তস্স পচ্ছতো. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাতপরিযেসনতো পটিক্কন্তো. পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৰাতি বন্ধিত্ৰা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপরিমসরীরং উজুকং ঠপেত্ৰা অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৰা. এৰঞ্হি নিসিন্নস্স চম্মমংসন্হারূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপচ্চযা খণে খণে ৰেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু ন উপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পরিপততি, ৰুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি. পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৰা, মুখসমীপে ৰা কত্ৰাতি অত্থো. তেনেৰ ৰিভঙ্গে ৰুত্তং – ‘‘অযং সতি উপট্ঠিতা হোতি সূপট্ঠিতা নাসিকগ্গে ৰা মুখনিমিত্তে ৰা. তেন ৰুচ্চতি পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা’’তি (ৰিভ. ৫৩৭). অথ ৰা ‘‘পরীতি পরিগ্গহট্ঠো. মুখন্তি নিয্যানট্ঠো. সতীতি উপট্ঠানট্ঠো. তেন ৰুচ্চতি – ‘পরিমুখং সতি’’’ন্তি এৰং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১৬৪) ৰুত্তনযেন পনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্রাযং সঙ্খেপো ‘‘পরিগ্গহিতনিয্যানং সতিং কত্ৰা’’তি.
অভিজ্ঝং লোকেতি এত্থ লুজ্জন-পলুজ্জনট্ঠেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা লোকো. তস্মা পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু রাগং পহায কামচ্ছন্দং ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি অযমেত্থ অত্থো. ৰিগতাভিজ্ঝেনাতি ৰিক্খম্ভনৰসেন পহীনত্তা ৰিগতাভিজ্ঝেন, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণসদিসেনাতি অত্থো. অভিজ্ঝায চিত্তং পরিসোধেতীতি অভিজ্ঝাতো চিত্তং পরিমোচেতি, যথা নং সা মুঞ্চতি চেৰ মুঞ্চিত্ৰা চ ন পুন গণ্হাতি, এৰং করোতীতি অত্থো. ব্যাপাদপদোসং পহাযাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. ব্যাপজ্জতি ইমিনা চিত্তং পূতিকুম্মাসাদযো ৰিয পুরিমপকতিং পজহতীতি ব্যাপাদো. ৰিকারপ্পত্তিযা পদুস্সতি, পরং ৰা পদূসেতি ৰিনাসেতীতি পদোসো. উভযম্পেতং কোধস্সেৰ অধিৰচনং. থিনং চিত্তগেলঞ্ঞং, মিদ্ধং চেতসিকগেলঞ্ঞং. থিনঞ্চ মিদ্ধঞ্চ থিনমিদ্ধং. আলোকসঞ্ঞীতি রত্তিম্পি দিৰাপি দিট্ঠআলোকসঞ্জাননসমত্থায ৰিগতনীৰরণায পরিসুদ্ধায সঞ্ঞায সমন্নাগতো. সতো সম্পজানোতি সতিযা চ ঞাণেন চ সমন্নাগতো. ইদং উভযং আলোকসঞ্ঞায উপকারকত্তা ৰুত্তং. উদ্ধচ্চঞ্চ কুক্কুচ্চঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং. তিণ্ণৰিচিকিচ্ছোতি ৰিচিকিচ্ছং তরিত্ৰা অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো. ‘‘কথমিদং কথমিদ’’ন্তি এৰং নপ্পৰত্ততীতি অকথংকথী. কুসলেসু ধম্মেসূতি অনৰজ্জেসু ধম্মেসু. ‘‘ইমে নু খো কুসলা, কথমিমে কুসলা’’তি এৰং ন ৰিচিকিচ্ছতি ন কঙ্খতীতি অত্থো. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ইমেসু পন নীৰরণেসু ৰচনত্থলক্খণাদিভেদতো যং ৰত্তব্বং সিযা, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৭১-৭২) ৰুত্তং. পঞ্ঞায দুব্বলীকরণেতি যস্মা ইমে পঞ্চ নীৰরণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায লোকিযলোকুত্তরায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, উপ্পন্নাপি অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ ৰা অভিঞ্ঞা উচ্ছিন্দিত্ৰা পাতেন্তি. তস্মা পঞ্ঞায দুব্বলীকরণাতি ৰুচ্চন্তি. ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতিআদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতানি.
ইমে আসৰাতিআদি অপরেনাপি পরিযাযেন চতুসচ্চপ্পকাসনত্থং ৰুত্তং. নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি এত্তাৰতা হেট্ঠা তীহি অঙ্গেহি বাহিরসমযস্স নিপ্ফলভাৰং দস্সেত্ৰা চতুত্থেন অঙ্গেন অত্তনো সাসনস্স গম্ভীরভাৰং পকাসেত্ৰা দেসনায অরহত্তেন কূটং গণ্হি. ইদানি দেসনং অপ্পেন্তো এৰং খো, ভিক্খৰেতিআদিমাহ.
৯. তণ্হাসুত্তৰণ্ণনা
১৯৯. নৰমে জালিনিন্তি জালসদিসং. যথা হি জালং সমন্ততো সংসিব্বিতং আকুলব্যাকুলং, এৰং তণ্হাপীতি জালসদিসত্তা জালিনীতি ৰুত্তা. তযো ৰা ভৰে অজ্ঝোত্থরিত্ৰা ঠিতায এতিস্সা তত্থ তত্থ অত্তনো কোট্ঠাসভূতং জালং অত্থীতিপি জালিনী. সরিতন্তি তত্থ তত্থ সরিত্ৰা সংসরিত্ৰা ঠিতং. ৰিসটন্তি পত্থটং ৰিক্খিত্তং. ৰিসত্তিকন্তি তত্থ তত্থ ৰিসত্তং লগ্গং লগিতং. অপিচ ‘‘ৰিসমূলাতি ৰিসত্তিকা. ৰিসফলাতি ৰিসত্তিকা’’তিআদিনাপি (মহানি. ৩; চূল়নি. মেত্তগূমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ২২) নযেনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উদ্ধস্তোতি উপরি ধংসিতো. পরিযোনদ্ধোতি সমন্তা ৰেঠিতো. তন্তাকুলকজাতোতি তন্তং ৰিয আকুলজাতো. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকারানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং হোতি, এৰং সত্তা ইমায তণ্হায পরিযোনদ্ধা আকুলব্যাকুলা ন সক্কোন্তি অত্তনো নিস্সরণমগ্গং উজুং কাতুং. গুলাগুণ্ঠিকজাতোতি গুলাগুণ্ঠিকং ৰুচ্চতি পেসকারকঞ্জিযসুত্তং. গুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৰকোতিপি একে. যথা তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করন্তি পুরিমনযেনেৰ যোজেতব্বং. মুঞ্জপব্বজভূতোতি মুঞ্জতিণং ৰিয পব্বজতিণং ৰিয চ ভূতো, তাদিসো জাতো. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৰা কতরজ্জুং জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৰা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৰা অগ্গং, মূলেন ৰা মূলং সমানেতুং দুক্করং. তম্পি চ পচ্চত্তপুরিসকারে ঠত্ৰা সক্কা ভৰেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৰা পন বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায তণ্হাজালং পদালেত্ৰা অত্তনো নিস্সরণমগ্গং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. এৰমযং লোকো তণ্হাজালেন পরিযোনদ্ধো অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি. তত্থ অপাযোতি নিরয-তিরচ্ছানযোনি-পেত্তিৰিসয-অসুরকাযা. সব্বেপি হি তে ৰড্ঢিসঙ্খাতস্স আযস্স অভাৰতো অপাযাতি ৰুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৰতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতো. ইতরো পন –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, সংসারোতি পৰুচ্চতি.
তং সব্বং নাতিৰত্ততি নাতিক্কমতি, অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৰং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানো তীসু ভৰেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৰসু সত্তাৰাসেসু মহাসমুদ্দে ৰাতক্খিত্তনাৰা ৰিয যন্তে যুত্তগোণো ৰিয চ পরিব্ভমতিযেৰ.
অজ্ঝত্তিকস্স উপাদাযাতি অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদঞ্হি উপযোগত্থে সামিৰচনং. বাহিরস্স উপাদাযাতি বাহিরং খন্ধপঞ্চকং উপাদায, ইদম্পি উপযোগত্থে সামিৰচনং. অস্মীতি, ভিক্খৰে, সতীতি, ভিক্খৰে, যদেতং অজ্ঝত্তং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন সমূহগ্গাহতো অস্মীতি হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইত্থস্মীতি হোতীতিআদীসু পন এৰং সমূহতো অহন্তি গহণে সতি ততো অনুপনিধায চ উপনিধায চাতি দ্ৰিধা গহণং হোতি. তত্থ অনুপনিধাযাতি অঞ্ঞং আকারং অনুপগম্ম সকভাৰমেৰ আরম্মণং কত্ৰা ইত্থস্মীতি হোতি, খত্তিযাদীসু ইদংপকারো অহন্তি এৰং তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন হোতীতি অত্থো. ইদং তাৰ অনুপনিধায গহণং. উপনিধায গহণং পন দুৰিধং হোতি সমতো চ অসমতো চ. তং দস্সেতুং এৰংস্মীতি অঞ্ঞথাস্মীতি চ ৰুত্তং. তত্থ এৰংস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথাযং খত্তিযো যথাযং ব্রাহ্মণো, এৰমহম্পীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, যথাযং খত্তিযো যথাযং ব্রাহ্মণো, ততো অঞ্ঞথা অহং, হীনো ৰা অধিকো ৰাতি অত্থো. ইমানি তাৰ পচ্চুপ্পন্নৰসেন চত্তারি তণ্হাৰিচরিতানি.
অসস্মীতি সতস্মীতি ইমানি পন দ্ৰে যস্মা অত্থীতি অসং, নিচ্চস্সেতং অধিৰচনং. সীদতীতি সতং, অনিচ্চস্সেতং অধিৰচনং. তস্মা সস্সতুচ্ছেদৰসেন ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. ইতো পরানি সন্তি এৰমাদীনি চত্তারি সংসযপরিৰিতক্কৰসেন ৰুত্তানি. সন্তি হোতীতি এৰমাদীসু অহং সিযন্তি হোতীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. অধিপ্পাযো পনেত্থ পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বো. অপিহং সন্তিআদীনি পন চত্তারি অপি নাম অহং ভৰেয্যন্তি এৰং পত্থনাকপ্পনৰসেন ৰুত্তানি. তানিপি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. ভৰিস্সন্তিআদীনি পন চত্তারি অনাগতৰসেন ৰুত্তানি. তেসম্পি পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰমেতে –
‘‘দ্ৰে দিট্ঠিসীসা সীসঞ্ঞে, চত্তারো সীসমূলকা;
তযো তযোতি এতানি, অট্ঠারস ৰিভাৰযে.
এতেসু হি অসস্মি, সতস্মীতি এতে দ্ৰে দিট্ঠিসীসা নাম. অস্মি, সন্তি, অপিহং সন্তি, ভৰিস্সন্তি এতে চত্তারো সুদ্ধসীসা এৰ. ইত্থস্মীতিআদযো তযো তযোতি দ্ৰাদস সীসমূলকা নামাতি এৰমেতে দ্ৰে দিট্ঠিসীসা চত্তারো সুদ্ধসীসা দ্ৰাদস সীসমূলকাতি অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতধম্মা ৰেদিতব্বা. ইমানি তাৰ অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি. বাহিরস্স উপাদায তণ্হাৰিচরিতেসুপি এসেৰ নযো. ইমিনাতি ইমিনা রূপেন ৰা…পে… ৰিঞ্ঞাণেন ৰাতি এস ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. সেসং তাদিসমেৰ.
ইতি এৰরূপানি অতীতানি ছত্তিংসাতি একমেকস্স পুগ্গলস্স অতীতে অদ্ধনি ছত্তিংস. অনাগতানি ছত্তিংসাতি একমেকস্সেৰ পুগ্গলস্স চ অনাগতে অদ্ধনি ছত্তিংস. পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংসাতি একস্স ৰা পুগ্গলস্স যথাসম্ভৰতো বহূনং ৰা পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধনি ছত্তিংসাৰ. সব্বসত্তানং পন নিযমেনেৰ অতীতে অদ্ধনি ছত্তিংস, অনাগতে ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নে ছত্তিংস. অনন্তা হি অসদিসতণ্হামানদিট্ঠিভেদা সত্তা. অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতং হোন্তীতি এত্থ পন অট্ঠসতসঙ্খাতং তণ্হাৰিচরিতং হোতীতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.
১০. পেমসুত্তৰণ্ণনা
২০০. দসমে ন উস্সেনেতীতি দিট্ঠিৰসেন ন উক্খিপতি. ন পটিসেনেতীতি পটিৰিরুদ্ধো হুত্ৰা কলহভণ্ডনৰসেন ন উক্খিপতি. ন ধূপাযতীতি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায তণ্হাৰিচরিতৰসেন ন ধূপাযতি. ন পজ্জলতীতি বাহিরস্স উপাদায তণ্হাৰিচরিতৰসেন ন পজ্জলতি. ন সম্পজ্ঝাযতীতি অস্মিমানৰসেন ন সম্পজ্ঝাযতি. সেসং পাল়িনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ইমস্মিং সুত্তে ৰট্টৰিৰট্টং কথিতন্তি.
মহাৰগ্গো পঞ্চমো.