১. চেতনাসুত্তৰণ্ণনা

১৭১. ততিযস্স পঠমে কাযেতি কাযদ্ৰারে, কাযৰিঞ্ঞত্তিযা সতীতি অত্থো. কাযসঞ্চেতনাহেতূতিআদীসু কাযসঞ্চেতনা নাম কাযদ্ৰারে চেতনা পকপ্পনা. সা অট্ঠ কামাৰচরকুসলৰসেন অট্ঠৰিধা, অকুসলৰসেন দ্ৰাদসৰিধাতি ৰীসতিৰিধা. তথা ৰচীসঞ্চেতনা, তথা মনোসঞ্চেতনা. অপিচেত্থ নৰ মহগ্গতচেতনাপি লব্ভন্তি. কাযসঞ্চেতনাহেতূতি কাযসঞ্চেতনাপচ্চযা. উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খন্তি অট্ঠকুসলকম্মপচ্চযা নিযকজ্ঝত্তে সুখং উপ্পজ্জতি, দ্ৰাদসঅকুসলকম্মপচ্চযা দুক্খং. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. অৰিজ্জাপচ্চযাৰাতি অৰিজ্জাকারণেনেৰ. সচে হি অৰিজ্জা ছাদযমানা পচ্চযো হোতি, এৰং সন্তে তীসু দ্ৰারেসু সুখদুক্খানং পচ্চযভূতা চেতনা উপ্পজ্জতি. ইতি মূলভূতায অৰিজ্জায ৰসেনেতং ৰুত্তং.

সামং ৰাতিআদীসু পরেহি অনাণত্তো সযমেৰ অভিসঙ্খরোন্তো সামং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি নাম. যং পন পরে সমাদপেত্ৰা আণাপেত্ৰা কারেন্তি, তস্স তং কাযসঙ্খারং পরে অভিসঙ্খরোন্তি নাম. যো পন কুসলং কুসলন্তি অকুসলং অকুসলন্তি কুসলৰিপাকং কুসলৰিপাকোতি অকুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকোতি জানন্তো কাযদ্ৰারে ৰীসতিৰিধং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, অযং সম্পজানো অভিসঙ্খরোতি নাম. যো এৰং অজানন্তো অভিসঙ্খরোতি, অযং অসম্পজানো অভিসঙ্খরোতি নাম. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো.

তত্থ অসম্পজানকম্মং এৰং ৰেদিতব্বং – দহরদারকা ‘‘মাতাপিতূহি কতং করোমা’’তি চেতিযং ৰন্দন্তি, পুপ্ফপূজং করোন্তি, ভিক্খুসঙ্ঘং ৰন্দন্তি, তেসং কুসলন্তি অজানন্তানম্পি তং কুসলমেৰ হোতি. তথা মিগপক্খিআদযো তিরচ্ছানা ধম্মং সুণন্তি, সঙ্ঘং ৰন্দন্তি, চেতিযং ৰন্দন্তি, তেসং জানন্তানম্পি অজানন্তানম্পি তং কুসলমেৰ হোতি. দহরদারকা পন মাতাপিতরো হত্থপাদেহি পহরন্তি, ভিক্খূনং তলসত্তিকং উগ্গিরন্তি, দণ্ডং খিপন্তি, অক্কোসন্তি. গাৰিযো ভিক্খুসঙ্ঘং অনুবন্ধন্তি, সুনখা অনুবন্ধন্তি, ডংসন্তি, সীহব্যগ্ঘাদযো অনুবন্ধন্তি, জীৰিতা ৰোরোপেন্তি. তেসং জানন্তানম্পি অজানন্তানম্পি অকুসলকম্মং হোতীতি ৰেদিতব্বং.

ইদানি তীসুপি দ্ৰারেসু আযূহনচেতনা সমোধানেতব্বা. সেয্যথিদং – কাযদ্ৰারে সযংকতমূলিকা ৰীসতি চেতনা, আণত্তিমূলিকা ৰীসতি, সম্পজানমূলিকা ৰীসতি, অসম্পজানমূলিকা ৰীসতীতি অসীতি চেতনা হোন্তি, তথা ৰচীদ্ৰারে. মনোদ্ৰারে পন একেকস্মিম্পি ৰিকপ্পে একূনতিংস কত্ৰা সতঞ্চ সোল়স চ হোন্তি. ইতি সব্বাপি তীসু দ্ৰারেসু দ্ৰে সতানি ছসত্ততি চ চেতনা. তা সব্বাপি সঙ্খারক্খন্ধোতেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি, তংসম্পযুত্তো ৰেদযিতাকারো ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্জাননাকারো সঞ্ঞাক্খন্ধো, চিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, কাযো উপাদারূপং, তস্স পচ্চযা চতস্সো ধাতুযো চত্তারি ভূতানীতি ইমে পঞ্চক্খন্ধা দুক্খসচ্চং নাম.

ইমেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অৰিজ্জা অনুপতিতাতি ইমেসু ৰুত্তপ্পভেদেসু চেতনাধম্মেসু অৰিজ্জা সহজাতৰসেন চ উপনিস্সযৰসেন চ অনুপতিতা. এৰং ৰট্টঞ্চেৰ ৰট্টমূলিকা চ অৰিজ্জা দস্সিতা হোতি.

এত্তাৰতা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তস্স খীণাসৰস্স ইদানি থুতিং করোন্তো অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধাতিআদিমাহ. তত্থ অসেসৰিরাগনিরোধাতি অসেসৰিরাগেন চেৰ অসেসনিরোধেন চ. সো কাযো ন হোতীতি খীণাসৰস্স কাযেন করণকম্মং পঞ্ঞাযতি, চেতিযঙ্গণসম্মজ্জনং বোধিযঙ্গণসম্মজ্জনং অভিক্কমনং পটিক্কমনং ৰত্তানুৰত্তকরণন্তি এৰমাদি. কাযদ্ৰারে পনস্স ৰীসতি চেতনা অৰিপাকধম্মতং আপজ্জন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সো কাযো ন হোতি, যং পচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খ’’ন্তি. কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা হি চেতনা ইধ কাযোতি অধিপ্পেতা. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. খেত্তন্তিআদীনিপি কুসলাকুসলকম্মস্সেৰ নামানি. তঞ্হি ৰিপাকস্স ৰিরুহনট্ঠানট্ঠেন খেত্তং, পতিট্ঠানট্ঠেন ৰত্থু, কারণট্ঠেন আযতনং, অধিকরণট্ঠেন অধিকরণন্তি ৰুচ্চতি.

ইতি সত্থা এত্তকেন ঠানেন তীহি দ্ৰারেহি আযূহিতকম্মং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স কম্মস্স ৰিপচ্চনট্ঠানং দস্সেতুং চত্তারোমে ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ অত্তভাৰপ্পটিলাভাতি পটিলদ্ধঅত্তভাৰা. অত্তসঞ্চেতনা কমতীতি অত্তনা পকপ্পিতচেতনা ৰহতি পৰত্ততি.

অত্তসঞ্চেতনাহেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতীতিআদীসু খিড্ডাপদোসিকা দেৰা অত্তসঞ্চেতনাহেতু চৰন্তি. তেসঞ্হি নন্দনৰনচিত্তলতাৰনফারুসকৰনাদীসু দিব্বরতিসমপ্পিতানং কীল়ন্তানং পানভোজনে সতি সম্মুস্সতি, তে আহারুপচ্ছেদেন আতপে খিত্তমালা ৰিয মিলাযন্তি. মনোপদোসিকা দেৰা পরসঞ্চেতনাহেতু চৰন্তি, এতে চাতুমহারাজিকা দেৰা. তেসু কির একো দেৰপুত্তো ‘‘নক্খত্তং কীল়িস্সামী’’তি সপরিৰারো রথেন ৰীথিং পটিপজ্জতি. অথঞ্ঞো নিক্খমন্তো তং পুরতো গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘কিং, ভো, অযং কপণো অদিট্ঠপুব্বং ৰিয এতং দিস্ৰা পীতিযা উদ্ধুমাতো ৰিয গজ্জমানো ৰিয চ গচ্ছতী’’তি কুজ্ঝতি. পুরতো গচ্ছন্তোপি নিৰত্তিত্ৰা তং কুদ্ধং দিস্ৰা কুদ্ধা নাম সুৰিজানা হোন্তীতি কুদ্ধভাৰমস্স ঞত্ৰা ‘‘ত্ৰং কুদ্ধো ময্হং কিং করিস্সসি, অযং সম্পত্তি মযা দানসীলাদীনং ৰসেন লদ্ধা, ন তুয্হং ৰসেনা’’তি পটিকুজ্ঝতি. একস্মিঞ্হি কুদ্ধে ইতরো অকুদ্ধো রক্খতি, উভোসু পন কুদ্ধেসু একস্স কোধো ইতরস্স পচ্চযো হোতি, তস্সপি কোধো ইতরস্স পচ্চযো হোতীতি উভো কন্দন্তানংযেৰ ওরোধানং চৰন্তি. মনুস্সা অত্তসঞ্চেতনা চ পরসঞ্চেতনা চ হেতু চৰন্তি, অত্তসঞ্চেতনায চ পরসঞ্চেতনায চ হেতুভূতায চৰন্তীতি অত্থো. মনুস্সা হি কুজ্ঝিত্ৰা অত্তনাৰ অত্তানং হত্থেহিপি দণ্ডেহিপি পহরন্তি, রজ্জুবন্ধনাদীহিপি বন্ধন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি, ৰিসম্পি খাদন্তি, পপাতেপি পতন্তি, উদকম্পি পৰিসন্তি, অগ্গিম্পি পৰিসন্তি, পরেপি দণ্ডেন ৰা সত্থনে ৰা পহরিত্ৰা মারেন্তি. এৰং তেসু অত্তসঞ্চেতনাপি পরসঞ্চেতনাপি কমতি.

কতমে তেন দেৰা দট্ঠব্বাতি কতমে নাম তে দেৰা দট্ঠব্বাতি অত্থো. তেন ৰা অত্তভাৰেন কতমে দেৰা দট্ঠব্বাতিপি অত্থো. কস্মা পন থেরো ইমং পঞ্হং পুচ্ছতি, কিং অত্তনা কথেতুং নপ্পহোতীতি? পহোতি, ইদং পন পদং অত্তনো সভাৰেন বুদ্ধৰিসযং পঞ্হন্তি থেরো ন কথেসি. তেন দট্ঠব্বাতি তেন অত্তভাৰেন দট্ঠব্বা. অযং পন পঞ্হো হেট্ঠা কামাৰচরেপি রূপাৰচরেপি লব্ভতি, ভৰগ্গেন পন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কথিতো নিপ্পদেসেন কথিতো হোতীতি ভগৰতা এৰং কথিতো.

আগন্তারো ইত্থত্তন্তি ইত্থভাৰং কামাৰচরপঞ্চক্খন্ধভাৰমেৰ আগন্তারো, নেৰ তত্রূপপত্তিকা ন উপরূপপত্তিকা হোন্তি. অনাগন্তারো ইত্থত্তন্তি ইমং খন্ধপঞ্চকং অনাগন্তারো, হেট্ঠূপপত্তিকা ন হোন্তি, তত্রূপপত্তিকা ৰা উপরূপপত্তিকা ৰা তত্থেৰ ৰা পরিনিব্বাযিনো হোন্তীতি অত্থো. এত্থ চ হেট্ঠিমভৰে নিব্বত্তানং ৰসেন উপরূপপত্তিকা ৰেদিতব্বা. ভৰগ্গে পনেতং নত্থি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.