(১৮) ৩. সঞ্চেতনিযৰগ্গো
১. চেতনাসুত্তৰণ্ণনা
১৭১. ততিযস্স পঠমে কাযেতি কাযদ্ৰারে, কাযৰিঞ্ঞত্তিযা সতীতি অত্থো. কাযসঞ্চেতনাহেতূতিআদীসু কাযসঞ্চেতনা নাম কাযদ্ৰারে চেতনা পকপ্পনা. সা অট্ঠ কামাৰচরকুসলৰসেন অট্ঠৰিধা, অকুসলৰসেন দ্ৰাদসৰিধাতি ৰীসতিৰিধা. তথা ৰচীসঞ্চেতনা, তথা মনোসঞ্চেতনা. অপিচেত্থ নৰ মহগ্গতচেতনাপি লব্ভন্তি. কাযসঞ্চেতনাহেতূতি কাযসঞ্চেতনাপচ্চযা. উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খন্তি অট্ঠকুসলকম্মপচ্চযা নিযকজ্ঝত্তে সুখং উপ্পজ্জতি, দ্ৰাদসঅকুসলকম্মপচ্চযা দুক্খং. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো. অৰিজ্জাপচ্চযাৰাতি অৰিজ্জাকারণেনেৰ. সচে হি অৰিজ্জা ছাদযমানা পচ্চযো হোতি, এৰং সন্তে তীসু দ্ৰারেসু সুখদুক্খানং পচ্চযভূতা চেতনা উপ্পজ্জতি. ইতি মূলভূতায অৰিজ্জায ৰসেনেতং ৰুত্তং.
সামং ৰাতিআদীসু পরেহি অনাণত্তো সযমেৰ অভিসঙ্খরোন্তো সামং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি নাম. যং পন পরে সমাদপেত্ৰা আণাপেত্ৰা কারেন্তি, তস্স তং কাযসঙ্খারং পরে অভিসঙ্খরোন্তি নাম. যো পন কুসলং কুসলন্তি অকুসলং অকুসলন্তি কুসলৰিপাকং কুসলৰিপাকোতি অকুসলৰিপাকং অকুসলৰিপাকোতি জানন্তো কাযদ্ৰারে ৰীসতিৰিধং কাযসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, অযং সম্পজানো অভিসঙ্খরোতি নাম. যো এৰং অজানন্তো অভিসঙ্খরোতি, অযং অসম্পজানো অভিসঙ্খরোতি নাম. সেসদ্ৰারেসুপি এসেৰ নযো.
তত্থ অসম্পজানকম্মং এৰং ৰেদিতব্বং – দহরদারকা ‘‘মাতাপিতূহি কতং করোমা’’তি চেতিযং ৰন্দন্তি, পুপ্ফপূজং করোন্তি, ভিক্খুসঙ্ঘং ৰন্দন্তি, তেসং কুসলন্তি অজানন্তানম্পি তং কুসলমেৰ হোতি. তথা মিগপক্খিআদযো তিরচ্ছানা ধম্মং সুণন্তি, সঙ্ঘং ৰন্দন্তি, চেতিযং ৰন্দন্তি, তেসং জানন্তানম্পি অজানন্তানম্পি তং কুসলমেৰ হোতি. দহরদারকা পন মাতাপিতরো হত্থপাদেহি পহরন্তি, ভিক্খূনং তলসত্তিকং উগ্গিরন্তি, দণ্ডং খিপন্তি, অক্কোসন্তি. গাৰিযো ভিক্খুসঙ্ঘং অনুবন্ধন্তি, সুনখা অনুবন্ধন্তি, ডংসন্তি, সীহব্যগ্ঘাদযো অনুবন্ধন্তি, জীৰিতা ৰোরোপেন্তি. তেসং জানন্তানম্পি অজানন্তানম্পি অকুসলকম্মং হোতীতি ৰেদিতব্বং.
ইদানি তীসুপি দ্ৰারেসু আযূহনচেতনা সমোধানেতব্বা. সেয্যথিদং – কাযদ্ৰারে সযংকতমূলিকা ৰীসতি চেতনা, আণত্তিমূলিকা ৰীসতি, সম্পজানমূলিকা ৰীসতি, অসম্পজানমূলিকা ৰীসতীতি অসীতি চেতনা হোন্তি, তথা ৰচীদ্ৰারে. মনোদ্ৰারে পন একেকস্মিম্পি ৰিকপ্পে একূনতিংস কত্ৰা সতঞ্চ সোল়স চ হোন্তি. ইতি সব্বাপি তীসু দ্ৰারেসু দ্ৰে সতানি ছসত্ততি চ চেতনা. তা সব্বাপি সঙ্খারক্খন্ধোতেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি, তংসম্পযুত্তো ৰেদযিতাকারো ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্জাননাকারো সঞ্ঞাক্খন্ধো, চিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, কাযো উপাদারূপং, তস্স পচ্চযা চতস্সো ধাতুযো চত্তারি ভূতানীতি ইমে পঞ্চক্খন্ধা দুক্খসচ্চং নাম.
ইমেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অৰিজ্জা অনুপতিতাতি ইমেসু ৰুত্তপ্পভেদেসু চেতনাধম্মেসু অৰিজ্জা সহজাতৰসেন চ উপনিস্সযৰসেন চ অনুপতিতা. এৰং ৰট্টঞ্চেৰ ৰট্টমূলিকা চ অৰিজ্জা দস্সিতা হোতি.
এত্তাৰতা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তস্স খীণাসৰস্স ইদানি থুতিং করোন্তো অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধাতিআদিমাহ. তত্থ অসেসৰিরাগনিরোধাতি অসেসৰিরাগেন চেৰ অসেসনিরোধেন চ. সো কাযো ন হোতীতি খীণাসৰস্স কাযেন করণকম্মং পঞ্ঞাযতি, চেতিযঙ্গণসম্মজ্জনং বোধিযঙ্গণসম্মজ্জনং অভিক্কমনং পটিক্কমনং ৰত্তানুৰত্তকরণন্তি এৰমাদি. কাযদ্ৰারে পনস্স ৰীসতি চেতনা অৰিপাকধম্মতং আপজ্জন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সো কাযো ন হোতি, যং পচ্চযাস্স তং উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খ’’ন্তি. কাযদ্ৰারপ্পৰত্তা হি চেতনা ইধ কাযোতি অধিপ্পেতা. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. খেত্তন্তিআদীনিপি কুসলাকুসলকম্মস্সেৰ নামানি. তঞ্হি ৰিপাকস্স ৰিরুহনট্ঠানট্ঠেন খেত্তং, পতিট্ঠানট্ঠেন ৰত্থু, কারণট্ঠেন আযতনং, অধিকরণট্ঠেন অধিকরণন্তি ৰুচ্চতি.
ইতি সত্থা এত্তকেন ঠানেন তীহি দ্ৰারেহি আযূহিতকম্মং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্স কম্মস্স ৰিপচ্চনট্ঠানং দস্সেতুং চত্তারোমে ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ অত্তভাৰপ্পটিলাভাতি পটিলদ্ধঅত্তভাৰা. অত্তসঞ্চেতনা কমতীতি অত্তনা পকপ্পিতচেতনা ৰহতি পৰত্ততি.
অত্তসঞ্চেতনাহেতু তেসং সত্তানং তম্হা কাযা চুতি হোতীতিআদীসু খিড্ডাপদোসিকা দেৰা অত্তসঞ্চেতনাহেতু চৰন্তি. তেসঞ্হি নন্দনৰনচিত্তলতাৰনফারুসকৰনাদীসু দিব্বরতিসমপ্পিতানং কীল়ন্তানং পানভোজনে সতি সম্মুস্সতি, তে আহারুপচ্ছেদেন আতপে খিত্তমালা ৰিয মিলাযন্তি. মনোপদোসিকা দেৰা পরসঞ্চেতনাহেতু চৰন্তি, এতে চাতুমহারাজিকা দেৰা. তেসু কির একো দেৰপুত্তো ‘‘নক্খত্তং কীল়িস্সামী’’তি সপরিৰারো রথেন ৰীথিং পটিপজ্জতি. অথঞ্ঞো নিক্খমন্তো তং পুরতো গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘কিং, ভো, অযং কপণো অদিট্ঠপুব্বং ৰিয এতং দিস্ৰা পীতিযা উদ্ধুমাতো ৰিয গজ্জমানো ৰিয চ গচ্ছতী’’তি কুজ্ঝতি. পুরতো গচ্ছন্তোপি নিৰত্তিত্ৰা তং কুদ্ধং দিস্ৰা কুদ্ধা নাম সুৰিজানা হোন্তীতি কুদ্ধভাৰমস্স ঞত্ৰা ‘‘ত্ৰং কুদ্ধো ময্হং কিং করিস্সসি, অযং সম্পত্তি মযা দানসীলাদীনং ৰসেন লদ্ধা, ন তুয্হং ৰসেনা’’তি পটিকুজ্ঝতি. একস্মিঞ্হি কুদ্ধে ইতরো অকুদ্ধো রক্খতি, উভোসু পন কুদ্ধেসু একস্স কোধো ইতরস্স পচ্চযো হোতি, তস্সপি কোধো ইতরস্স পচ্চযো হোতীতি উভো কন্দন্তানংযেৰ ওরোধানং চৰন্তি. মনুস্সা অত্তসঞ্চেতনা চ পরসঞ্চেতনা চ হেতু চৰন্তি, অত্তসঞ্চেতনায চ পরসঞ্চেতনায চ হেতুভূতায চৰন্তীতি অত্থো. মনুস্সা হি কুজ্ঝিত্ৰা অত্তনাৰ অত্তানং হত্থেহিপি দণ্ডেহিপি পহরন্তি, রজ্জুবন্ধনাদীহিপি বন্ধন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি, ৰিসম্পি খাদন্তি, পপাতেপি পতন্তি, উদকম্পি পৰিসন্তি, অগ্গিম্পি পৰিসন্তি, পরেপি দণ্ডেন ৰা সত্থনে ৰা পহরিত্ৰা মারেন্তি. এৰং তেসু অত্তসঞ্চেতনাপি পরসঞ্চেতনাপি কমতি.
কতমে তেন দেৰা দট্ঠব্বাতি কতমে নাম তে দেৰা দট্ঠব্বাতি অত্থো. তেন ৰা অত্তভাৰেন কতমে দেৰা দট্ঠব্বাতিপি অত্থো. কস্মা পন থেরো ইমং পঞ্হং পুচ্ছতি, কিং অত্তনা কথেতুং নপ্পহোতীতি? পহোতি, ইদং পন পদং অত্তনো সভাৰেন বুদ্ধৰিসযং পঞ্হন্তি থেরো ন কথেসি. তেন দট্ঠব্বাতি তেন অত্তভাৰেন দট্ঠব্বা. অযং পন পঞ্হো হেট্ঠা কামাৰচরেপি রূপাৰচরেপি লব্ভতি, ভৰগ্গেন পন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা কথিতো নিপ্পদেসেন কথিতো হোতীতি ভগৰতা এৰং কথিতো.
আগন্তারো ইত্থত্তন্তি ইত্থভাৰং কামাৰচরপঞ্চক্খন্ধভাৰমেৰ আগন্তারো, নেৰ তত্রূপপত্তিকা ন উপরূপপত্তিকা হোন্তি. অনাগন্তারো ইত্থত্তন্তি ইমং খন্ধপঞ্চকং অনাগন্তারো, হেট্ঠূপপত্তিকা ন হোন্তি, তত্রূপপত্তিকা ৰা উপরূপপত্তিকা ৰা তত্থেৰ ৰা পরিনিব্বাযিনো হোন্তীতি অত্থো. এত্থ চ হেট্ঠিমভৰে নিব্বত্তানং ৰসেন উপরূপপত্তিকা ৰেদিতব্বা. ভৰগ্গে পনেতং নত্থি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
২. ৰিভত্তিসুত্তৰণ্ণনা
১৭২. দুতিযে অত্থপটিসম্ভিদাতি পঞ্চসু অত্থেসু পভেদগতং ঞাণং. ওধিসোতি কারণসো. ব্যঞ্জনসোতি অক্খরসো. অনেকপরিযাযেনাতি অনেকেহি কারণেহি. আচিক্খামীতি কথেমি. দেসেমীতি পাকটং কত্ৰা কথেমি. পঞ্ঞাপেমীতি জানাপেমি. পট্ঠপেমীতি পট্ঠপেত্ৰা পৰত্তেত্ৰা কথেমি. ৰিৰরামীতি ৰিৰটং কত্ৰা কথেমি. ৰিভজামীতি ৰিভজিত্ৰা কথেমি. উত্তানীকরোমীতি গম্ভীরং উত্তানকং কত্ৰা কথেমি. সো মং পঞ্হেনাতি সো মং পঞ্হেন উপগচ্ছতু. অহং ৰেয্যাকরণেনাতি অহমস্স পঞ্হকথনেন চিত্তং আরাধেস্সামি. যো নো ধম্মানং সুকুসলোতি যো অম্হাকং অধিগতধম্মানং সুকুসলো সত্থা, সো এস সম্মুখীভূতো. যদি মযা অত্থপটিসম্ভিদা ন সচ্ছিকতা, ‘‘সচ্ছিকরোহি তাৰ সারিপুত্তা’’তি ৰত্ৰা মং পটিবাহিস্সতীতি সত্থু পুরতো নিসিন্নকোৰ সীহনাদং নদতি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমাসু চ পন পটিসম্ভিদাসু তিস্সো পটিসম্ভিদা লোকিযা, অত্থপটিসম্ভিদা লোকিযলোকুত্তরাতি.
৩. মহাকোট্ঠিকসুত্তৰণ্ণনা
১৭৩. ততিযে ফস্সাযতনানন্তি ফস্সাকরানং, ফস্সস্স উপ্পত্তিট্ঠানানন্তি অত্থো. অত্থঞ্ঞং কিঞ্চীতি এতেসু অসেসতো নিরুদ্ধেসু ততো পরং কোচি অপ্পমত্তকোপি কিলেসো অত্থীতি পুচ্ছতি. নত্থঞ্ঞং কিঞ্চীতি ইধাপি ‘‘অপ্পমত্তকোপি কিলেসো নত্থী’’তি পুচ্ছতি. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. ইমে পন চত্তারোপি পঞ্হে সস্সতুচ্ছেদএকচ্চসস্সতঅমরাৰিক্খেপৰসেন পুচ্ছতি. তেনস্স থেরো পুচ্ছিতপুচ্ছিতং পটিবাহন্তো মা হেৰন্তি আহ. এত্থ হিইতি নিপাতমত্তং, এৰং মা ভণীতি অত্থো. অত্তূপলদ্ধিৰসেনেৰ ‘‘অত্থঞ্ঞং কিঞ্চি অঞ্ঞো কোচি অত্তা নাম অত্থী’’তি সস্সতাদিআকারেন পুচ্ছতি. কিং পনেস অত্তূপলদ্ধিকোতি? ন অত্তূপলদ্ধিকো. এৰংলদ্ধিকো পন তত্থেকো ভিক্খু নিসিন্নো, সো পুচ্ছিতুং ন সক্কোতি. তস্স লদ্ধিং ৰিস্সজ্জাপনত্থং এৰং পুচ্ছতি. যেপি চ অনাগতে এৰংলদ্ধিকা ভৰিস্সন্তি, তেসং ‘‘বুদ্ধকালেপেসো পঞ্হো মহাসাৰকেহি ৰিস্সজ্জিতো’’তি ৰচনোকাসুপচ্ছেদনত্থং পুচ্ছতিযেৰ.
অপ্পপঞ্চং পপঞ্চেতীতি ন পপঞ্চেতব্বট্ঠানে পপঞ্চং করোতি, অনাচরিতব্বং মগ্গং চরতি. তাৰতা পপঞ্চস্স গতীতি যত্তকা ছন্নং ফস্সাযতনানং গতি, তত্তকাৰ তণ্হাদিট্ঠিমানপ্পভেদস্স পপঞ্চস্স গতি. ছন্নং, আৰুসো, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা পপঞ্চনিরোধো পপঞ্চৰূপসমোতি এতেসু ছসু আযতনেসু সব্বসো নিরুদ্ধেসু পপঞ্চাপি নিরুদ্ধাৰ হোন্তি, ৰূপসন্তাৰ হোন্তীতি অত্থো. আরুপ্পে পন পুথুজ্জনদেৰতানং কিঞ্চাপি পঞ্চ ফস্সাযতনানি নিরুদ্ধানি, ছট্ঠস্স পন অনিরুদ্ধত্তা তযোপি পপঞ্চা অপ্পহীনাৰ. অপিচ পঞ্চৰোকারভৰৰসেনেৰ পঞ্হো কথিতোতি. চতুত্থে ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
৫. উপৰাণসুত্তৰণ্ণনা
১৭৫-১৭৬. পঞ্চমে ৰিজ্জাযন্তকরো হোতীতি ৰিজ্জায ৰট্টদুক্খস্স অন্তকরো হোতি, সকলং ৰট্টদুক্খং পরিচ্ছিন্নং পরিৰটুমং কত্ৰা তিট্ঠতীতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. সউপাদানোতি সগহণোৰ হুত্ৰা. অন্তকরো অভৰিস্সাতি ৰট্টদুক্খস্স অন্তং কত্ৰা ঠিতো অভৰিস্স. চরণসম্পন্নোতি পন্নরসধম্মভেদেন চরণেন সমন্নাগতো. যথাভূতং জানং পস্সং অন্তকরো হোতীতি যথাসভাৰং মগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৰা পস্সিত্ৰা ৰট্টদুক্খস্স অন্তং কত্ৰা ঠিতো নাম হোতীতি অরহত্তনিকূটেন পঞ্হং নিট্ঠপেসি. ছট্ঠং হেট্ঠা এককনিপাতৰণ্ণনাযং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৭. রাহুলসুত্তৰণ্ণনা
১৭৭. সত্তমে অজ্ঝত্তিকাতি কেসাদীসু ৰীসতিযা কোট্ঠাসেসু থদ্ধাকারলক্খণা পথৰীধাতু. বাহিরাতি বহিদ্ধা অনিন্দ্রিযবদ্ধেসু পাসাণপব্বতাদীসু থদ্ধাকারলক্খণা পথৰীধাতু. ইমিনাৰ নযেন সেসাপি ধাতুযো ৰেদিতব্বা. নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তাতি ইদং তযং তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহপটিক্খেপৰসেন ৰুত্তং. সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বন্তি হেতুনা কারণেন মগ্গপঞ্ঞায পস্সিতব্বং. দিস্ৰাতি সহৰিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায পস্সিত্ৰা. অচ্ছেচ্ছি তণ্হন্তি মগ্গৰজ্ঝতণ্হং সমূলকং ছিন্দি. ৰিৰত্তযি সংযোজনন্তি দসৰিধম্পি সংযোজনং ৰিৰত্তযি উব্বত্তেত্ৰা পজহি. সম্মা মানাভিসমযাতি হেতুনা কারণেন নৰৰিধস্স মানস্স পহানাভিসমযা. অন্তমকাসি দুক্খস্সাতি ৰট্টদুক্খং পরিচ্ছিন্নং পরিৰটুমং অকাসি, কত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. ইতি সত্থারা সংযুত্তমহানিকাযে রাহুলোৰাদে (সং. নি. ৩.৯১ আদযো) ৰিপস্সনা কথিতা, চূল়রাহুলোৰাদেপি (ম. নি. ৩.৪১৬ আদযো) ৰিপস্সনা কথিতা, অম্বলট্ঠিকরাহুলোৰাদে (ম. নি. ২.১০৭ আদযো) দহরস্সেৰ সতো মুসাৰাদা ৰেরমণী কথিতা, মহারাহুলোৰাদে (ম. নি. ২.১১৩ আদযো) ৰিপস্সনা কথিতা. ইমস্মিং অঙ্গুত্তরমহানিকাযে অযং চতুকোটিকসুঞ্ঞতা নাম কথিতাতি.
৮. জম্বালীসুত্তৰণ্ণনা
১৭৮. অট্ঠমে সন্তং চেতোৰিমুত্তিন্তি অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং অঞ্ঞতরং সমাপত্তিং. সক্কাযনিরোধন্তি তেভূমকৰট্টসঙ্খাতস্স সক্কাযস্স নিরোধং, নিব্বানন্তি অত্থো. ন পক্খন্দতীতি আরম্মণৰসেন ন পক্খন্দতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ন পাটিকঙ্খোতি ন পাটিকঙ্খিতব্বো. লেপগতেনাতি লেপমক্খিতেন.
ইমস্মিঞ্চ পনত্থে নদীপারং গন্তুকামপুরিসোপম্মং আহরিতব্বং – একো কির পুরিসো চণ্ডসোতায ৰাল়মচ্ছাকুলায নদিযা পারং গন্তুকামো ‘‘ওরিমং তীরং সাসঙ্কং সপ্পটিভযং, পারিমং তীরং খেমং অপ্পটিভযং, কিং নু খো কত্ৰা পারং গমিস্সামী’’তি পটিপাটিযা ঠিতে অট্ঠ ককুধরুক্খে দিস্ৰা ‘‘সক্কা ইমায রুক্খপটিপাটিযা গন্তু’’ন্তি মনসিকত্ৰা ‘‘ককুধরুক্খা নাম মট্ঠসাখা হোন্তি, সাখায হত্থা ন সণ্ঠহেয্যু’’ন্তি নিগ্রোধপিলক্খরুক্খাদীনং অঞ্ঞতরস্স লাখায হত্থপাদে মক্খেত্ৰা দক্খিণহত্থেন একং সাখং গণ্হি. হত্থো তত্থেৰ লগি. পুন ৰামহত্থেন দক্খিণপাদেন ৰামপাদেনাতি চত্তারোপি হত্থপাদা তত্থেৰ লগিংসু. সো অধোসিরো লম্বমানো উপরিনদিযং দেৰে ৰুট্ঠে পুণ্ণায নদিযা সোতে নিমুগ্গো কুম্ভীলাদীনং ভক্খো অহোসি.
তত্থ নদীসোতং ৰিয সংসারসোতং দট্ঠব্বং, সোতস্স পারং গন্তুকামপুরিসো ৰিয যোগাৰচরো, ওরিমতীরং ৰিয সক্কাযো, পারিমতীরং ৰিয নিব্বানং, পটিপাটিযা ঠিতা অট্ঠ ককুধরুক্খা ৰিয অট্ঠ সমাপত্তিযো, লেপমক্খিতেন হত্থেন সাখাগহণং ৰিয ঝানৰিপস্সনানং পারিপন্থিকে অসোধেত্ৰা সমাপত্তিসমাপজ্জনং, চতূহি হত্থপাদেহি সাখায বদ্ধস্স ওলম্বনং ৰিয পঠমজ্ঝানে নিকন্তিযা লগ্গকালো, উপরিসোতে ৰুট্ঠি ৰিয ছসু দ্ৰারেসু কিলেসানং উপ্পন্নকালো, নদিযা পুণ্ণায সোতে নিমুগ্গস্স কুম্ভীলাদীনং ভক্খভূতকালো ৰিয সংসারসোতে নিমুগ্গস্স চতূসু অপাযেসু দুক্খানুভৰনকালো ৰেদিতব্বো.
সুদ্ধেন হত্থেনাতি সুধোতেন পরিসুদ্ধহত্থেন. ইমস্মিম্পি অত্থে তাদিসমেৰ ওপম্মং কাতব্বং – তথেৰ হি পারং গন্তুকামো পুরিসো ‘‘ককুধরুক্খা নাম মট্ঠসাখা, কিলিট্ঠহত্থেন গণ্হন্তস্স হত্থো পরিগলেয্যা’’তি হত্থপাদে সুধোতে কত্ৰা একং সাখং গণ্হিত্ৰা পঠমং রুক্খং আরুল়্হো. ততো ওতরিত্ৰা দুতিযং…পে… ততো ওতরিত্ৰা অট্ঠমং, অট্ঠমরুক্খতো ওতরিত্ৰা পারিমতীরে খেমন্তভূমিং গতো.
তত্থ ‘‘ইমেহি রুক্খেহি পারিমতীরং গমিস্সামী’’তি তস্স পুরিসস্স চিন্তিতকালো ৰিয যোগিনো ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায অরহত্তং গমিস্সামী’’তি চিন্তিতকালো, সুদ্ধেন হত্থেন সাখাগহণং ৰিয ঝানৰিপস্সনানং পারিপন্থিকধম্মে সোধেত্ৰা সমাপত্তিসমাপজ্জনং. তত্থ পঠমরুক্খারোহণকালো ৰিয পঠমজ্ঝানসমাপত্তিকালো, পঠমরুক্খতো ওরুয্হ দুতিযং আরুল়্হকালো ৰিয পঠমজ্ঝানে নিকন্তিযা অবদ্ধস্স ততো ৰুট্ঠায দুতিযজ্ঝানসমাপন্নকালো…পে… সত্তমরুক্খতো ওরুয্হ অট্ঠমং আরুল়্হকালো ৰিয আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযং নিকন্তিযা অবদ্ধস্স ততো ৰুট্ঠায নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপন্নকালো. অট্ঠমরুক্খতো ওরুয্হ পারিমতীরং খেমন্তভূমিং গতকালো ৰিয নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিকন্তিযা অবদ্ধস্স সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা অরহত্তপ্পত্তকালো ৰেদিতব্বো.
অৰিজ্জাপ্পভেদং মনসি করোতীতি অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণভূতায গণবহলমহাঅৰিজ্জায পভেদসঙ্খাতং অরহত্তং মনসি করোতি. ন পক্খন্দতীতি আরম্মণৰসেনেৰ ন পক্খন্দতি. জম্বালীতি গামতো নিক্খন্তস্স মহাউদকস্স পতিট্ঠানভূতো মহাআৰাটো. অনেকৰস্সগণিকাতি গামস্স ৰা নগরস্স ৰা উপ্পন্নকালেযেৰ উপ্পন্নত্তা অনেকানি ৰস্সগণানি উপ্পন্নায এতিস্সাতি অনেকৰস্সগণিকা. আযমুখানীতি চতস্সো পৰিসনকন্দরা. অপাযমুখানীতি অপৰাহনচ্ছিদ্দানি. ন আল়িপ্পভেদো পাটিকঙ্খোতি ন পাল়িপ্পভেদো পাটিকঙ্খিতব্বো. ন হি ততো উদকং উট্ঠায পাল়িং ভিন্দিত্ৰা কচৰরং গহেত্ৰা মহাসমুদ্দং পাপুণাতি.
ইমস্স পনত্থস্স ৰিভাৰনত্থং উয্যানগৰেসকওপম্মং আহরিতব্বং. একো কির নগরৰাসিকো কুলপুত্তো উয্যানং গৰেসন্তো নগরতো নাতিদূরে নচ্চাসন্নে মহন্তং জম্বালিং অদ্দস. সো ‘‘ইমস্মিং ঠানে রমণীযং উয্যানং ভৰিস্সতী’’তি সল্লক্খেত্ৰা কুদ্দালং আদায চত্তারিপি কন্দরানি পিধায অপৰাহনচ্ছিদ্দানি ৰিৰরিত্ৰা অট্ঠাসি. দেৰো ন সম্মা ৰস্সি, অৰসেসউদকং অপৰাহনচ্ছিদ্দেন পরিস্সৰিত্ৰা গতং. চম্মখণ্ডপিলোতিকাদীনি তত্থেৰ পূতিকানি জাতানি, পাণকা সণ্ঠিতা, সমন্তা অনুপগমনীযা জাতা. উপগতানম্পি নাসাপুটে পিধায পক্কমিতব্বং হোতি. সো কতিপাহেন আগন্ত্ৰা পটিক্কম্ম ঠিতো ওলোকেত্ৰা ‘‘ন সক্কা উপগন্তু’’ন্তি পক্কামি.
তত্থ নগরৰাসী কুলপুত্তো ৰিয যোগাৰচরো দট্ঠব্বো, উয্যানং গৰেসন্তেন গামদ্ৰারে জম্বালিযা দিট্ঠকালো ৰিয চাতুমহাভূতিককাযো, আযমুখানং পিহিতকালো ৰিয ধম্মস্সৰনোদকস্স অলদ্ধকালো, অপাযমুখানং ৰিৰটকালো ৰিয ছদ্ৰারিকসংৰরস্স ৰিস্সট্ঠকালো, দেৰস্স সম্মা অৰুট্ঠকালো ৰিয সপ্পাযকম্মট্ঠানস্স অলদ্ধকালো, অৰসেসউদকস্স অপাযমুখেহি পরিস্সৰিত্ৰা গতকালো ৰিয অব্ভন্তরে গুণানং পরিহীনকালো, উদকস্স উট্ঠায পাল়িং ভিন্দিত্ৰা কচৰরং আদায মহাসমুদ্দং পাপুণিতুং অসমত্থকালো ৰিয অরহত্তমগ্গেন অৰিজ্জাপাল়িং ভিন্দিত্ৰা কিলেসরাসিং ৰিধমিত্ৰা নিব্বানং সচ্ছিকাতুং অসমত্থকালো, চম্মখণ্ডপিলোতিকাদীনং তত্থেৰ পূতিভাৰো ৰিয অব্ভন্তরে রাগাদিকিলেসেহি পরিপূরিতকালো, তস্স আগন্ত্ৰা দিস্ৰা ৰিপ্পটিসারিনো গতকালো ৰিয ৰট্টসমঙ্গিপুগ্গলস্স ৰট্টে অভিরতকালো ৰেদিতব্বো.
আল়িপ্পভেদো পাটিকঙ্খোতি পাল়িপ্পভেদো পাটিকঙ্খিতব্বো. ততো হি উদকং উট্ঠায পাল়িং ভিন্দিত্ৰা কচৰরং আদায মহাসমুদ্দং পাপুণিতুং সক্খিস্সতীতি অত্থো.
ইধাপি তদেৰ ওপম্মং আহরিতব্বং. তত্থ আযমুখানং ৰিৰটকালো ৰিয সপ্পাযধম্মস্সৰনস্স লদ্ধকালো, অপাযমুখানং পিহিতকালো ৰিয ছসু দ্ৰারেসু সংৰরস্স পচ্চুপট্ঠিতকালো, দেৰস্স সম্মা ৰুট্ঠকালো ৰিয সপ্পাযকম্মট্ঠানস্স লদ্ধকালো, উদকস্স উট্ঠায পাল়িং ভিন্দিত্ৰা কচৰরং আদায মহাসমুদ্দং পত্তকালো ৰিয অরহত্তমগ্গেন অৰিজ্জং ভিন্দিত্ৰা অকুসলরাসিং ৰিধমিত্ৰা অরহত্তং সচ্ছিকতকালো, আযমুখেহি পৰিট্ঠেন উদকেন সরস্স পরিপুণ্ণকালো ৰিয অব্ভন্তরে লোকুত্তরধম্মেহি পরিপুণ্ণকালো, সমন্ততো ৰতিং কত্ৰা রুক্খে রোপেত্ৰা উয্যানমজ্ঝে পাসাদং মাপেত্ৰা নাটকানি পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা সুভোজনং ভুঞ্জন্তস্স নিসিন্নকালো ৰিয ধম্মপাসাদং আরুয্হ নিব্বানারম্মণং ফলসমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসিন্নকালো ৰেদিতব্বো. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ. দেসনা পন লোকিযলোকুত্তরমিস্সিকা কথিতাতি.
৯. নিব্বানসুত্তৰণ্ণনা
১৭৯. নৰমে হানভাগিযা সঞ্ঞাতিআদীসু ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভিং কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি, হানভাগিনী পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৯৯) অভিধম্মে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. যথাভূতং নপ্পজানন্তীতি যথাসভাৰতো মগ্গঞাণেন ন জানন্তি.
১০. মহাপদেসসুত্তৰণ্ণনা
১৮০. দসমে ভোগনগরে ৰিহরতীতি পরিনিব্বানসমযে চারিকং চরন্তো তং নগরং পত্ৰা তত্থ ৰিহরতি. আনন্দচেতিযেতি আনন্দযক্খস্স ভৰনট্ঠানে পতিট্ঠিতৰিহারে. মহাপদেসেতি মহাওকাসে মহাঅপদেসে ৰা, বুদ্ধাদযো মহন্তে মহন্তে অপদিসিত্ৰা ৰুত্তানি মহাকারণানীতি অত্থো. নেৰ অভিনন্দিতব্বন্তি হট্ঠতুট্ঠেহি সাধুকারং দত্ৰা পুব্বেৰ ন সোতব্বং. এৰং কতে হি পচ্ছা ‘‘ইদং ন সমেতী’’তি ৰুচ্চমানোপি ‘‘কিং পুব্বেৰ অযং ধম্মো, ইদানি ন ধম্মো’’তি ৰত্ৰা লদ্ধিং ন ৰিস্সজ্জেতি. নপ্পটিক্কোসিতব্বন্তি ‘‘কিং এস বালো ৰদতী’’তি এৰং পুব্বেৰ ন ৰত্তব্বং. এৰং ৰুত্তে হি ৰত্তুং যুত্তম্পি ন ৰক্খতি. তেনাহ – অনভিনন্দিত্ৰা অপ্পটিক্কোসিত্ৰাতি. পদব্যঞ্জনানীতি পদসঙ্খাতানি ব্যঞ্জনানি. সাধুকং উগ্গহেত্ৰাতি ‘‘ইমস্মিং ঠানে পাল়ি ৰুত্তা, ইমস্মিং ঠানে অত্থো ৰুত্তো, ইমস্মিং ঠানে অনুসন্ধি কথিতা, ইমস্মিং ঠানে পুব্বাপরং কথিত’’ন্তি সুট্ঠু গহেত্ৰা. সুত্তে ওতারেতব্বানীতি সুত্তে ওতরিতব্বানি. ৰিনযে সন্দস্সেতব্বানীতি ৰিনযে সংসন্দেতব্বানি.
এত্থ চ সুত্তন্তি ৰিনযো ৰুত্তো. যথাহ – ‘‘কত্থ পটিক্খিত্তং, সাৰত্থিযং সুত্তৰিভঙ্গে’’তি (চূল়ৰ. ৪৫৭) ৰিনযোতি খন্ধকো. যথাহ – ‘‘ৰিনযাতিসারে’’তি. এৰং ৰিনযপিটকম্পি ন পরিযাদিযতি. উভতোৰিভঙ্গা পন সুত্তং, খন্ধকপরিৰারা ৰিনযোতি এৰং ৰিনযপিটকং পরিযাদিযতি. অথ ৰা সুত্তন্তপিটকং সুত্তং, ৰিনযপিটকং ৰিনযোতি এৰং দ্ৰেযেৰ পিটকানি পরিযাদিযন্তি. সুত্তন্তাভিধম্মপিটকানি ৰা সুত্তং, ৰিনযপিটকং ৰিনযোতি এৰম্পি তীণি পিটকানি ন তাৰ পরিযাদিযন্তি. অসুত্তনামকঞ্হি বুদ্ধৰচনং নাম অত্থি. সেয্যথিদং – জাতকং পটিসম্ভিদা নিদ্দেসো সুত্তনিপাতো ধম্মপদং উদানং ইতিৰুত্তকং ৰিমানৰত্থু পেতৰত্থু থেরগাথা থেরীগাথা অপদানন্তি.
সুদিন্নত্থেরো পন ‘‘অসুত্তনামকং বুদ্ধৰচনং নত্থী’’তি তং সব্বং পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘তীণি পিটকানি সুত্তং, ৰিনযো পন কারণ’’ন্তি আহ. ততো তং কারণং দস্সেন্তো ইদং সুত্তমাহরি –
‘‘যে খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি, ইমে ধম্মা সরাগায সংৰত্তন্তি নো ৰিরাগায, সংযোগায সংৰত্তন্তি নো ৰিসংযোগায, সউপাদানায সংৰত্তন্তি নো অনুপাদানায, মহিচ্ছতায সংৰত্তন্তি নো অপ্পিচ্ছতায, অসন্তুট্ঠিযা সংৰত্তন্তি নো সন্তুট্ঠিযা, কোসজ্জায সংৰত্তন্তি নো ৰীরিযারম্ভায, সঙ্গণিকায সংৰত্তন্তি নো পৰিৰেকায, আচযায সংৰত্তন্তি নো অপচযায. একংসেন, গোতমি, জানেয্যাসি ‘নেসো ধম্মো নেসো ৰিনযো নেতং সত্থু সাসন’ন্তি.
‘‘যে চ খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি, ইমে ধম্মা ৰিরাগায সংৰত্তন্তি নো সরাগায, ৰিসংযোগায সংৰত্তন্তি নো সংযোগায. অনুপাদানায সংৰত্তন্তি নো সউপাদানায, অপ্পিচ্ছতায সংৰত্তন্তি নো মহিচ্ছতায, সন্তুট্ঠিযা সংৰত্তন্তি নো অসন্তুট্ঠিযা, ৰীরিযারম্ভায সংৰত্তন্তি নো কোসজ্জায, পৰিৰেকায সংৰত্তন্তি নো সঙ্গণিকায, অপচযায সংৰত্তন্তি নো আচযায. একংসেন, গোতমি, জানেয্যাসি ‘এসো ধম্মো এসো ৰিনযো এতং সত্থু সাসন’’’ন্তি (চূল়ৰ. ৪০৬; অ. নি. ৮.৫৩).
তস্মা সুত্তেতি তেপিটকবুদ্ধৰচনে ওতারেতব্বানি. ৰিনযেতি এতস্মিং রাগাদিৰিনযকারণে সংসন্দেতব্বানীতি অযমেত্থ অত্থো. ন চেৰ সুত্তে ওতরন্তীতি সুত্তপটিপাটিযা কত্থচি অনাগন্ত্ৰা ছল্লিং উট্ঠপেত্ৰা গুল়্হৰেস্সন্তর-গুল়্হউম্মগ্গ-গুল়্হৰিনযৰেদল্লপিটকানং অঞ্ঞতরতো আগতানি পঞ্ঞাযন্তীতি অত্থো. এৰং আগতানি হি রাগাদিৰিনযে চ অপঞ্ঞাযমানানি ছড্ডেতব্বানি হোন্তি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ইতি হিদং, ভিক্খৰে, ছড্ডেয্যাথা’’তি. এতেনুপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ইদং, ভিক্খৰে, চতুত্থং মহাপদেসং ধারেয্যাথাতি ইমং, ভিক্খৰে, চতুত্থং ধম্মস্স পতিট্ঠানোকাসং ধারেয্যাথাতি.
সঞ্চেতনিযৰগ্গো ততিযো.