৫. রোহিতস্সৰগ্গো
১. সমাধিভাৰনাসুত্তৰণ্ণনা
৪১. পঞ্চমস্স পঠমে ঞাণদস্সনপ্পটিলাভাযাতি দিব্বচক্খুঞাণদস্সনস্স পটিলাভায. দিৰাসঞ্ঞং অধিট্ঠাতীতি দিৰাতি এৰং সঞ্ঞং অধিট্ঠাতি. যথা দিৰা তথা রত্তিন্তি যথা দিৰা আলোকসঞ্ঞা মনসি কতা, তথেৰ তং রত্তিম্পি মনসি করোতি. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. সপ্পভাসন্তি দিব্বচক্খুঞাণোভাসেন সহোভাসং. কিঞ্চাপি আলোকসদিসং কতং, অত্থো পনেত্থ ন এৰং সল্লক্খেতব্বো. দিব্বচক্খুঞাণালোকো হি ইধাধিপ্পেতো.
ৰিদিতাতি পাকটা হুত্ৰা. কথং পন ৰেদনা ৰিদিতা উপ্পজ্জন্তি, ৰিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তীতি? ইধ ভিক্খু ৰত্থুং পরিগ্গণ্হাতি, আরম্মণং পরিগ্গণ্হাতি. তস্স পরিগ্গহিতৰত্থারম্মণতায তা ৰেদনা ‘‘এৰং উপ্পজ্জিত্ৰা এৰং ঠত্ৰা এৰং নিরুজ্ঝন্তী’’তি ৰিদিতা উপ্পজ্জন্তি, ৰিদিতা তিট্ঠন্তি, ৰিদিতা অব্ভত্থং গচ্ছন্তি নাম. সঞ্ঞাৰিতক্কেসুপি এসেৰ নযো.
উদযব্বযানুপস্সীতি উদযঞ্চ ৰযঞ্চ পস্সন্তো. ইতি রূপন্তি এৰং রূপং এত্তকং রূপং ন ইতো পরং রূপং অত্থীতি. ইতি রূপস্স সমুদযোতি এৰং রূপস্স উপ্পাদো. অত্থঙ্গমোতি পন ভেদো অধিপ্পেতো. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. ইদঞ্চ পন মেতং, ভিক্খৰে, সন্ধায ভাসিতন্তি, ভিক্খৰে, যং মযা এতং পুণ্ণকপঞ্হে ‘‘সঙ্খায লোকস্মি’’ন্তিআদি ভাসিতং, তং ইদং ফলসমাপত্তিং সন্ধায ভাসিতন্তি অত্থো.
তত্থ সঙ্খাযাতি ঞাণেন জানিত্ৰা. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে. পরোপরানীতি উচ্চাৰচানি উত্তমাধমানি. ইঞ্জিতন্তি চলিতং. নত্থি কুহিঞ্চি লোকেতি লোকস্মিং কত্থচি একক্খন্ধেপি একাযতনেপি একধাতুযাপি একারম্মণেপি নত্থি. সন্তোতি পচ্চনীককিলেসৰূপসমেন সন্তো. ৰিধূমোতি কোধধূমেন ৰিগতধূমো. এৰমেত্থ সুত্তন্তে মগ্গেকগ্গতম্পি কথেত্ৰা গাথায ফলসমাপত্তিযেৰ কথিতাতি.
২. পঞ্হব্যাকরণসুত্তৰণ্ণনা
৪২. দুতিযে যো চ তেসং তত্থ তত্থ, জানাতি অনুধম্মতন্তি যো এতেসং পঞ্হানং তস্মিং তস্মিং ঠানে ব্যাকরণং জানাতি. চতুপঞ্হস্স কুসলো, আহু ভিক্খুং তথাৰিধন্তি তথাৰিধং ভিক্খুং তেসু চতূসু পঞ্হেসু কুসলোতি এৰং ৰদন্তি. দুরাসদো দুপ্পসহোতি পরেহি ঘট্টেতুং ৰা অভিভৰিতুং ৰা ন সক্কা. গম্ভীরোতি সত্তসীদন্তরমহাসমুদ্দো ৰিয গম্ভীরো. দুপ্পধংসিযোতি দুম্মোচাপযো, গহিতগ্গহণং ৰিস্সজ্জাপেতুং ন সক্কাতি অত্থো. অত্থে অনত্থে চাতি ৰড্ঢিযঞ্চ অৰড্ঢিযঞ্চ. অত্থাভিসমযাতি অত্থসমাগমেন. ধীরো পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতীতি ধিতিসম্পন্নো পুগ্গলো ‘‘পণ্ডিতো অয’’ন্তি এৰং পৰুচ্চতি.
৩-৪. কোধগরুসুত্তদ্ৰযৰণ্ণনা
৪৩-৪৪. ততিযে কোধগরু ন সদ্ধম্মগরূতি কোধং গারৰেন গরুং কত্ৰা গণ্হাতি, ন সদ্ধম্মং, সদ্ধম্মং পন অগারৰেন লামকং কত্ৰা গণ্হাতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
ৰিরূহন্তীতি ৰড্ঢন্তি, সঞ্জাতমূলায ৰা সদ্ধায পতিট্ঠহন্তি অচলা ভৰন্তি. চতুত্থে কোধগরুতাতি কোধম্হি সগারৰতা. এস নযো সব্বত্থ.
৫. রোহিতস্সসুত্তৰণ্ণনা
৪৫. পঞ্চমে যত্থাতি চক্কৰাল়লোকস্স একোকাসে ভুম্মং. ন চৰতি ন উপপজ্জতীতি ইদং অপরাপরং চুতিপটিসন্ধিৰসেন গহিতং. গমনেনাতি পদগমনেন. লোকস্স অন্তন্তি সত্থা সঙ্খারলোকস্স অন্তং সন্ধায ৰদতি. ঞাতেয্যন্তিআদীসু ঞাতব্বং দট্ঠব্বং পত্তব্বন্তি অত্থো. ইতি দেৰপুত্তেন চক্কৰাল়লোকস্স অন্তো পুচ্ছিতো, সত্থারা সঙ্খারলোকস্স কথিতো. সো পন ‘‘অত্তনো পঞ্হেন সদ্ধিং সত্থু ব্যাকরণং সমেতী’’তি সঞ্ঞায সম্পহংসন্তো অচ্ছরিযন্তিআদিমাহ.
দল়্হধম্মাতি দল়্হধনু উত্তমপ্পমাণেন ধনুনা সমন্নাগতো. ধনুগ্গহোতি ধনুআচরিযো. সিক্খিতোতি দ্ৰাদস ৰস্সানি ধনুসিপ্পং সিক্খিতো. কতহত্থোতি উসভপ্পমাণেপি ৰালগ্গং ৰিজ্ঝিতুং সমত্থভাৰেন কতহত্থো. কতূপাসনোতি কতসরক্খেপো দস্সিতসিপ্পো. অসনেনাতি কণ্ডেন. অতিপাতেয্যাতি অতিক্কমেয্য. যাৰতা সো তালচ্ছাদিং অতিক্কমেয্য, তাৰতা কালেন একং চক্কৰাল়ং অতিক্কমামীতি অত্তনো জৰসম্পত্তিং দস্সেতি.
পুরত্থিমা সমুদ্দা পচ্ছিমোতি যথা পুরত্থিমা সমুদ্দা পচ্ছিমসমুদ্দো দূরে, এৰং মে দূরে পদৰীতিহারো অহোসীতি ৰদতি. সো কির পাচীনচক্কৰাল়মুখৰট্টিযং ঠিতো পাদং পসারেত্ৰা পচ্ছিমচক্কৰাল়মুখৰট্টিং অতিক্কমতি, পুন দুতিযপাদং পসারেত্ৰা পরচক্কৰাল়মুখৰট্টিং অতিক্কমতি. ইচ্ছাগতন্তি ইচ্ছা এৰ. অঞ্ঞত্রেৰাতি নিপ্পপঞ্চতং দস্সেতি. ভিক্খাচারকালে কিরেস নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা অনোতত্তে মুখং ধোৰিত্ৰা কালে সম্পত্তে উত্তরকুরুম্হি পিণ্ডায চরিত্ৰা চক্কৰাল়মুখৰট্টিযং নিসিন্নো ভত্তকিচ্চং করোতি, তত্থ মুহুত্তং ৰিস্সমিত্ৰা পুন জৰতি. ৰস্সসতাযুকোতি তদা দীঘাযুককালো হোতি, অযং পন ৰস্সসতাৰসিট্ঠে আযুম্হি গমনং আরভি. ৰস্সসতজীৰীতি তং ৰস্সসতং অনন্তরাযেন জীৰন্তো. অন্তরাযেৰ কালঙ্কতোতি চক্কৰাল়লোকস্স অন্তং অপ্পত্ৰা অন্তরাৰ মতো. সো পন তত্থ কালং কত্ৰাপি আগন্ত্ৰা ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে নিব্বত্তি.
অপ্পত্ৰাতি সঙ্খারলোকস্স অন্তং অপ্পত্ৰা. দুক্খস্সাতি ৰট্টদুক্খস্স. অন্তকিরিযন্তি পরিযন্তকরণং. কল়েৰরেতি অত্তভাৰে. সসঞ্ঞিম্হি সমনকেতি সসঞ্ঞে সচিত্তকে. লোকন্তি দুক্খসচ্চং. লোকসমুদযন্তি সমুদযসচ্চং. লোকনিরোধন্তি নিরোধসচ্চং. পটিপদন্তি মগ্গসচ্চং. ইতি ‘‘নাহং, আৰুসো, ইমানি চত্তারি সচ্চানি তিণকট্ঠাদীসু পঞ্ঞপেমি, ইমস্মিং পন চতুমহাভূতিকে কাযস্মিংযেৰ পঞ্ঞপেমী’’তি দস্সেতি. সমিতাৰীতি সমিতপাপো. নাসীসতীতি ন পত্থেতি. ছট্ঠং উত্তানত্থমেৰাতি.
৭. সুৰিদূরসুত্তৰণ্ণনা
৪৭. সত্তমে সুৰিদূরৰিদূরানীতি কেনচি পরিযাযেন অনাসন্নানি হুত্ৰা সুৰিদূরানেৰ ৰিদূরানি. নভঞ্চ, ভিক্খৰে, পথৰী চাতি আকাসঞ্চ মহাপথৰী চ. তত্থ কিঞ্চাপি পথৰিতো আকাসং নাম ন দূরে, দ্ৰঙ্গুলমত্তেপি হোতি. অঞ্ঞমঞ্ঞং অলগ্গনট্ঠেন পন ‘‘সুৰিদূরৰিদূরে’’তি ৰুত্তং. ৰেরোচনোতি সূরিযো. সতঞ্চ, ভিক্খৰে, ধম্মোতি চতুসতিপট্ঠানাদিভেদো সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মো. অসতঞ্চ ধম্মোতি দ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগতভেদো অস্সদ্ধম্মো.
পভঙ্করোতি আলোককরো. অব্যাযিকো হোতীতি অৰিগচ্ছনসভাৰো হোতি. সতং সমাগমোতি পণ্ডিতানং মিত্তসন্থৰৰসেন সমাগমো. যাৰাপি তিট্ঠেয্যাতি যত্তকং অদ্ধানং তিট্ঠেয্য. তথেৰ হোতীতি তাদিসোৰ হোতি, পকতিং ন জহতি. খিপ্পং হি ৰেতীতি সীঘং ৰিগচ্ছতি.
৮. ৰিসাখসুত্তৰণ্ণনা
৪৮. অট্ঠমে পঞ্চালপুত্তোতি পঞ্চালব্রাহ্মণিযা পুত্তো. পোরিযা ৰাচাযাতি পরিপুণ্ণৰাচায. ৰিস্সট্ঠাযাতি অপলিবুদ্ধায. অনেলগলাযাতি নিদ্দোসায চেৰ অগল়িতায চ অপতিতপদব্যঞ্জনায. পরিযাপন্নাযাতি ৰিৰট্টপরিযাপন্নায. অনিস্সিতাযাতি ৰট্টং অনিস্সিতায. ৰিৰট্টনিস্সিতমেৰ কত্ৰা কথেতি, ৰট্টনিস্সিতং কত্ৰা ন কথেতীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো.
নাভাসমানন্তি ন অকথেন্তং. অমতং পদন্তি নিব্বানপদং. ভাসযেতি ওভাসেয্য. জোতযেতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. পগ্গণ্হে ইসিনং ধজন্তি অব্ভুগ্গতট্ঠেন নৰলোকুত্তরধম্মো ইসীনং ধজো নাম ৰুচ্চতি, তমেৰ পগ্গণ্হেয্য উক্খিপেয্য, উচ্চং কত্ৰা কথেয্যাতি অত্থো. নৰলোকুত্তরধম্মদীপকং সুভাসিতং ধজো এতেসন্তি সুভাসিতধজা. ইসযোতি বুদ্ধাদযো অরিযা. ধম্মো হি ইসিনং ধজোতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ লোকুত্তরধম্মো ইসীনং ধজো নামাতি.
৯. ৰিপল্লাসসুত্তৰণ্ণনা
৪৯. নৰমে সঞ্ঞাৰিপল্লাসাতি সঞ্ঞায ৰিপল্লত্থভাৰা, চতস্সো ৰিপরীতসঞ্ঞাযোতি অত্থো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. অনিচ্চে, ভিক্খৰে, নিচ্চন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসোতি অনিচ্চে ৰত্থুস্মিং ‘‘নিচ্চং ইদ’’ন্তি এৰং গহেত্ৰা উপ্পজ্জনকসঞ্ঞা, সঞ্ঞাৰিপল্লাসোতি অত্থো. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো.
অনত্তনি চ অত্তাতি অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি এৰংসঞ্ঞিনোতি অত্থো. মিচ্ছাদিট্ঠিহতাতি ন কেৰলং সঞ্ঞিনোৰ, সঞ্ঞায ৰিয উপ্পজ্জমানায মিচ্ছাদিট্ঠিযাপি হতা. খিত্তচিত্তাতি তে সঞ্ঞাদিট্ঠিযো ৰিয উপ্পজ্জমানেন খিত্তেন চিত্তেন সমন্নাগতা. ৰিসঞ্ঞিনোতি দেসনামত্তমেতং, ৰিপরীতসঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিনোতি অত্থো. তে যোগযুত্তা মারস্সাতি তে মারস্স যোগে যুত্তা নাম হোন্তি. অযোগক্খেমিনোতি চতূহি যোগেহি খেমং নিব্বানং অপ্পত্তা. সত্তাতি পুগ্গলা. বুদ্ধাতি চতুসচ্চবুদ্ধা. ইমং ধম্মন্তি চতুসচ্চধম্মং. সচিত্তং পচ্চলদ্ধাতি সকং চিত্তং পটিলভিত্ৰা. অনিচ্চতো দক্খুন্তি অনিচ্চভাৰেন অদ্দসংসু. অসুভতদ্দসুন্তি অসুভং অসুভতোযেৰ অদ্দসংসু. সম্মাদিট্ঠিসমাদানাতি গহিতসম্মাদস্সনা. সব্বং দুক্খং উপচ্চগুন্তি সকলং ৰট্টদুক্খং সমতিক্কন্তা.
১০. উপক্কিলেসসুত্তৰণ্ণনা
৫০. দসমে উপক্কিলেসাতি ৰিরোচিতুং অদত্ৰা উপক্কিলিট্ঠভাৰকরণেন উপক্কিলেসা. মহিকাতি হিমং. ধূমো রজোতি ধূমো চ রজো চ. রাহূতি পুরিমা তযো অসম্পত্তউপক্কিলেসা, রাহু পন সম্পত্তউপক্কিলেসৰসেন কথিতোতি ৰেদিতব্বো. সমণব্রাহ্মণা ন তপন্তি ন ভাসন্তি ন ৰিরোচন্তীতি গুণপ্পতাপেন ন তপন্তি, গুণোভাসেন ন ভাসন্তি, গুণৰিরোচনেন ন ৰিরোচন্তি. সুরামেরযপানা অপ্পটিৰিরতাতি পঞ্চৰিধায সুরায চতুব্বিধস্স মেরযস্স চ পানতো অৰিরতা.
অৰিজ্জানিৰুতাতি অৰিজ্জায নিৰারিতা পিহিতা. পিযরূপাভিনন্দিনোতি পিযরূপং সাতরূপং অভিনন্দমানা তুস্সমানা. সাদিযন্তীতি গণ্হন্তি. অৰিদ্দসূতি অন্ধবালা. সনেত্তিকাতি তণ্হাযোত্তেনেৰ সযোত্তা. কটসিন্তি অত্তভাৰং. ঘোরন্তি কক্খল়ং. ইমস্মিং সুত্তেপি গাথাসুপি ৰট্টমেৰ কথিতন্তি.
রোহিতস্সৰগ্গো পঞ্চমো.