৩. সীহসুত্তৰণ্ণনা
৩৩. ততিযে সীহোতি চত্তারো সীহা – তিণসীহো, কাল়সীহো, পণ্ডুসীহো, কেসরসীহোতি. তেসু তিণসীহো কপোতৰণ্ণগাৰিসদিসো তিণভক্খো চ হোতি. কাল়সীহো কাল়গাৰিসদিসো তিণভক্খোযেৰ. পণ্ডুসীহো পণ্ডুপলাসৰণ্ণগাৰিসদিসো মংসভক্খো. কেসরসীহো লাখাপরিকম্মকতেনেৰ মুখেন অগ্গনঙ্গুট্ঠেন চতূহি চ পাদপরিযন্তেহি সমন্নাগতো, মত্থকতোপিস্স পট্ঠায লাখাতূলিকায কতা ৰিয তিস্সো রাজিযো পিট্ঠিমজ্ঝেন গন্ত্ৰা অন্তরসত্থিম্হি দক্খিণাৰত্তা হুত্ৰা ঠিতা. খন্ধে পনস্স সতসহস্সগ্ঘনিককম্বলপরিক্খেপো ৰিয কেসরভারো হোতি, অৰসেসট্ঠানং পরিসুদ্ধসালিপিণ্ডসঙ্খচুণ্ণপিণ্ডৰণ্ণং হোতি. ইমেসু চতূসু সীহেসু অযং কেসরসীহো ইধ অধিপ্পেতো.
মিগরাজাতি সব্বমিগগণস্স রাজা. আসযাতি ৰসনট্ঠানতো, সুৰণ্ণগুহতো ৰা রজতমণিফলিকমনোসিলাগুহতো ৰা নিক্খমতীতি ৰুত্তং হোতি. নিক্খমমানো পনেস চতূহি কারণেহি নিক্খমতি অন্ধকারপীল়িতো ৰা আলোকত্থায, উচ্চারপস্সাৰপীল়িতো ৰা তেসং ৰিস্সজ্জনত্থায, জিঘচ্ছাপীল়িতো ৰা গোচরত্থায, সম্ভৰপীল়িতো ৰা অস্সদ্ধম্মপটিসেৰনত্থায. ইধ পন গোচরত্থায নিক্খমন্তো অধিপ্পেতো.
ৰিজম্ভতীতি সুৰণ্ণতলে ৰা রজতমণিফলিকমনোসিলাতলানং ৰা অঞ্ঞতরস্মিং দ্ৰে পচ্ছিমপাদে সমং পতিট্ঠাপেত্ৰা পুরিমপাদে পুরতো পসারেত্ৰা সরীরস্স পচ্ছাভাগং আকড্ঢিত্ৰা পুরিমভাগং অভিহরিত্ৰা পিট্ঠিং নামেত্ৰা গীৰং উক্খিপিত্ৰা অসনিসদ্দং করোন্তো ৰিয নাসপুটানি পোথেত্ৰা সরীরলগ্গং রজং ৰিধুনন্তো ৰিজম্ভতি. ৰিজম্ভনভূমিযঞ্চ পন তরুণৰচ্ছকো ৰিয অপরাপরং জৰতি, জৰতো পনস্স সরীরং অন্ধকারে পরিব্ভমন্তং অলাতং ৰিয খাযতি.
অনুৰিলোকেতীতি কস্মা অনুৰিলোকেতি? পরানুদ্দযতায. তস্মিং কির সীহনাদং নদন্তে পপাতাৰাটাদীসু ৰিসমট্ঠানেসু চরন্তা হত্থিগোকণ্ণমহিংসাদযো পাণা পপাতেপি আৰাটেপি পতন্তি, তেসং অনুদ্দযায অনুৰিলোকেতি. কিং পনস্স লুদ্দস্স পরমংসখাদিনো অনুদ্দযা নাম অত্থীতি? আম অত্থি. তথা হি ‘‘কিং মে বহূহি ঘাতিতেহী’’তি অত্তনো গোচরত্থাযাপি খুদ্দকে পাণে ন গণ্হাতি. এৰং অনুদ্দযং করোতি, ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘মাহং খুদ্দকে পাণে ৰিসমগতে সঙ্ঘাতং আপাদেসি’’ন্তি (অ. নি. ১০.২১).
সীহনাদং নদতীতি তিক্খত্তুং তাৰ অভীতনাদং নদতি. এৰঞ্চ পনস্স ৰিজম্ভনভূমিযং ঠত্ৰা নদন্তস্স সদ্দো সমন্তা তিযোজনপদেসং একনিন্নাদং করোতি, তমস্স নিন্নাদং সুত্ৰা তিযোজনব্ভন্তরগতা দ্ৰিপদচতুপ্পদগণা যথাঠানে ঠাতুং ন সক্কোন্তি. গোচরায পক্কমতীতি আহারত্থায গচ্ছতি. কথং? সো হি ৰিজম্ভনভূমিযং ঠত্ৰা দক্খিণতো ৰা ৰামতো ৰা উপ্পতন্তো উসভমত্তং ঠানং গণ্হাতি, উদ্ধং উপ্পতন্তো চত্তারিপি অট্ঠপি উসভট্ঠানানি উপ্পততি, সমে ঠানে উজুকং পক্খন্দন্তো সোল়সউসভমত্তম্পি ৰীসতিউসভমত্তম্পি ঠানং পক্খন্দতি, থলা ৰা পব্বতা ৰা পক্খন্দন্তো সট্ঠিউসভমত্তম্পি অসীতিউসভমত্তম্পি ঠানং পক্খন্দতি, অন্তরামগ্গে রুক্খং ৰা পব্বতং ৰা দিস্ৰা তং পরিহরন্তো ৰামতো ৰা দক্খিণতো ৰা উদ্ধং ৰা উসভমত্তং অপক্কমতি. ততিযং পন সীহনাদং নদিত্ৰা তেনেৰ সদ্ধিং তিযোজনে ঠানে পঞ্ঞাযতি, তিযোজনং গন্ত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা ঠিতো অত্তনোৰ নাদস্স অনুনাদং সুণাতি. এৰং সীঘেন জৰেন পক্কমতি.
যেভুয্যেনাতি পাযেন. ভযং সন্তাসং সংৰেগন্তি সব্বং চিত্তুত্রাসস্সেৰ নামং. সীহস্স হি সদ্দং সুত্ৰা বহূ ভাযন্তি, অপ্পকা ন ভাযন্তি. কে পন তেতি? সমসীহো হত্থাজানীযো অস্সাজানীযো উসভাজানীযো পুরিসাজানীযো খীণাসৰোতি. কস্মা পনেতে ন ভাযন্তীতি? সমসীহো তাৰ ‘‘জাতিগোত্তকুলসূরভাৰেহি সমানোস্মী’’তি ন ভাযতি, হত্থাজানীযাদযো অত্তনো সক্কাযদিট্ঠিবলৰতায ন ভাযন্তি, খীণাসৰো সক্কাযদিট্ঠিযা পহীনত্তা ন ভাযতি.
বিলাসযাতি বিলে সযন্তা বিলৰাসিনো অহিনকুলগোধাদযো. উদকাসযাতি উদকৰাসিনো মচ্ছকচ্ছপাদযো. ৰনাসযাতি ৰনৰাসিনো হত্থিঅস্সগোকণ্ণমিগাদযো. পৰিসন্তীতি ‘‘ইদানি আগন্ত্ৰা গণ্হিস্সতী’’তি মগ্গং ওলোকেত্ৰা পৰিসন্তি. দল়্হেহীতি থিরেহি. ৰরত্তেহীতি চম্মরজ্জূহি. মহিদ্ধিকোতিআদীসু ৰিজম্ভনভূমিযং ঠত্ৰা দক্খিণপস্সাদীহি উসভমত্তং, উজুং ৰীসতিউসভমত্তাদিলঙ্ঘনৰসেন মহিদ্ধিকতা, সেসমিগানং অধিপতিভাৰেন মহেসক্খতা, সমন্তা তিযোজনট্ঠানে সদ্দং সুত্ৰা পলাযন্তানং ৰসেন মহানুভাৰতা ৰেদিতব্বা.
এৰমেৰ খোতি ভগৰা তেসু তেসু সুত্তন্তেসু তথা তথা অত্তানং কথেসি. ‘‘সীহোতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি (অ. নি. ৫.৯৯; ১০.২১) ইমস্মিং তাৰ সুত্তে সীহসদিসং অত্তানং কথেসি. ‘‘ভিসক্কো সল্লকত্তোতি খো, সুনক্খত্ত, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (ম. নি. ৩.৬৫) ইমস্মিং ৰেজ্জসদিসং, ‘‘ব্রাহ্মণোতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (অ. নি. ৮.৮৫) ইমস্মিং ব্রাহ্মণসদিসং, ‘‘পুরিসো মগ্গকুসলোতি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৩.৮৪) ইমস্মিং মগ্গদেসকপুরিসসদিসং, ‘‘রাজাহমস্মি, সেলা’’তি (সু. নি. ৫৫৯; ম. নি. ২.৩৯৯) ইমস্মিং রাজসদিসং. ইমস্মিং পন সুত্তে সীহসদিসমেৰ কত্ৰা অত্তানং কথেন্তো এৰমাহ.
তত্রাযং সদিসতা – সীহস্স কঞ্চনগুহাদীসু ৰসনকালো ৰিয হি তথাগতস্স দীপঙ্করপাদমূলে কতাভিনীহারস্স অপরিমিতকালং পারমিযো পূরেত্ৰা পচ্ছিমভৰে পটিসন্ধিগ্গহণেন চেৰ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনেন চ দসসহস্সিলোকধাতুং কম্পেত্ৰা ৰুদ্ধিমন্ৰায দিব্বসম্পত্তিসদিসং সম্পত্তিং অনুভৰমানস্স তীসু পাসাদেসু নিৰাসকালো দট্ঠব্বো. সীহস্স কঞ্চনগুহাদিতো নিক্খন্তকালো ৰিয তথাগতস্স একূনতিংসসংৰচ্ছরে ৰিৰটেন দ্ৰারেন কণ্ডকং আরুয্হ ছন্নসহাযস্স নিক্খমিত্ৰা তীণি রজ্জানি অতিক্কমিত্ৰা অনোমানদীতীরে ব্রহ্মুনা দিন্নানি কাসাযানি পরিদহিত্ৰা পব্বজিতস্স সত্তমে দিৰসে রাজগহং গন্ত্ৰা তত্থ পিণ্ডায চরিত্ৰা পণ্ডৰগিরিপব্ভারে কতভত্তকিচ্চস্স সম্মাসম্বোধিং পত্ৰা পঠমমেৰ মগধরট্ঠং আগমনত্থায যাৰ রঞ্ঞো পটিঞ্ঞাদানকালো.
সীহস্স ৰিজম্ভনকালো ৰিয তথাগতস্স দিন্নপটিঞ্ঞস্স আল়ারকালামউপসঙ্কমনং আদিং কত্ৰা যাৰ সুজাতায দিন্নপাযাসস্স একূনপণ্ণাসায পিণ্ডেহি পরিভুত্তকালো ৰেদিতব্বো. সীহস্স সরীরৰিধুননং ৰিয সাযন্হসমযে সোত্তিযেন দিন্না অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো গহেত্ৰা দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতাহি থোমিযমানস্স গন্ধাদীহি পূজিযমানস্স তিক্খত্তুং বোধিং পদক্খিণং কত্ৰা বোধিমণ্ডং আরুয্হ চুদ্দসহত্থুব্বেধে ঠানে তিণসন্থরং অত্থরিত্ৰা চতুরঙ্গৰীরিযং অধিট্ঠায নিসিন্নস্স তংখণঞ্ঞেৰ মারবলং ৰিধমেত্ৰা তীসু যামেসু তিস্সো ৰিজ্জা ৰিসোধেত্ৰা অনুলোমপ্পটিলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদমহাসমুদ্দং যমকঞাণমন্থনেন মন্থেন্তস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে পটিৰিদ্ধে তদনুভাৰেন দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনং ৰেদিতব্বং.
সীহস্স চতুদিসাৰিলোকনং ৰিয পটিৰিদ্ধসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সত্তসত্তাহং বোধিমণ্ডে ৰিহরিত্ৰা পরিভুত্তমধুপিণ্ডিকাহারস্স অজপালনিগ্রোধমূলে মহাব্রহ্মুনো ধম্মদেসনাযাচনং পটিগ্গহেত্ৰা তত্থ ৰিহরন্তস্স একাদসমে দিৰসে ‘‘স্ৰে আসাল়্হিপুণ্ণমা ভৰিস্সতী’’তি পচ্চূসসমযে ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি আল়ারুদকানং কালকতভাৰং ঞত্ৰা ধম্মদেসনত্থায পঞ্চৰগ্গিযানং ওলোকনং দট্ঠব্বং. সীহস্স গোচরত্থায তিযোজনং গমনকালো ৰিয অত্তনো পত্তচীৰরং আদায ‘‘পঞ্চৰগ্গিযানং ধম্মচক্কং পৰত্তেস্সামী’’তি পচ্ছাভত্তে অজপালনিগ্রোধতো ৰুট্ঠিতস্স অট্ঠারসযোজনমগ্গং গমনকালো.
সীহস্স সীহনাদকালো ৰিয তথাগতস্স অট্ঠারসযোজনমগ্গং গন্ত্ৰা পঞ্চৰগ্গিযে সঞ্ঞাপেত্ৰা অচলপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স দসহি চক্কৰাল়সহস্সেহি সন্নিপতিতেন দেৰগণেন পরিৰুতস্স ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা’’তিআদিনা নযেন ধম্মচক্কপ্পৰত্তনকালো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং চ পন পদে দেসিযমানে তথাগতসীহস্স ধম্মঘোসো হেট্ঠা অৰীচিং উপরি ভৰগ্গং গহেত্ৰা দসসহস্সিলোকধাতুং পটিচ্ছাদেসি. সীহস্স সদ্দেন খুদ্দকপাণানং সন্তাসাপজ্জনকালো ৰিয তথাগতস্স তীণি লক্খণানি দীপেত্ৰা চত্তারি সচ্চানি সোল়সহাকারেহি সট্ঠিযা চ নযসহস্সেহি ৰিভজিত্ৰা ধম্মং কথেন্তস্স দীঘাযুকানং দেৰানং ঞাণসন্তাসস্স উপ্পত্তিকালো ৰেদিতব্বো.
অপরো নযো – সীহো ৰিয সব্বঞ্ঞুতং পত্তো তথাগতো, আসযভূতায কনকগুহায নিক্খমনং ৰিয গন্ধকুটিতো নিক্খমনকালো, ৰিজম্ভনং ৰিয ধম্মসভং উপসঙ্কমনকালো, দিসাৰিলোকনং ৰিয পরিসাৰিলোকনং, সীহনাদনদনং ৰিয ধম্মদেসনাকালো, গোচরায পক্কমনং ৰিয পরৰাদনিম্মদ্দনত্থায গমনং.
অপরো নযো – সীহো ৰিয তথাগতো, হিমৰন্তনিস্সিতায কঞ্চনগুহায নিক্খমনং ৰিয আরম্মণৰসেন নিব্বাননিস্সিতায ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠানং, ৰিজম্ভনং ৰিয পচ্চৰেক্খণঞাণং, দিসাৰিলোকনং ৰিয ৰেনেয্যসত্তৰিলোকনং, সীহনাদো ৰিয সম্পত্তপরিসায ধম্মদেসনা, গোচরায পক্কমনং ৰিয অসম্পত্তানং ৰেনেয্যসত্তানং সন্তিকূপসঙ্কমনং ৰেদিতব্বং.
যদাতি যস্মিং কালে. তথাগতোতি হেট্ঠা ৰুত্তেহি অট্ঠহি কারণেহি তথাগতো. লোকেতি সত্তলোকে. উপ্পজ্জতীতি অভিনীহারতো পট্ঠায যাৰ বোধিপল্লঙ্কা ৰা অরহত্তমগ্গঞাণা ৰা উপ্পজ্জতি নাম, অরহত্তফলে পন পত্তে উপ্পন্নো নাম. অরহং সম্মাসম্বুদ্ধোতিআদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৪ আদযো) বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৰিত্থারিতানি.
ইতি সক্কাযোতি অযং সক্কাযো, এত্তকো সক্কাযো, ন ইতো ভিয্যো সক্কাযো অত্থীতি. এত্তাৰতা সভাৰতো সরসতো পরিযন্ততো পরিচ্ছেদতো পরিৰটুমতো সব্বেপি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তি. ইতি সক্কাযসমুদযোতি অযং সক্কাযস্স সমুদযো নাম. এত্তাৰতা ‘‘আহারসমুদযা রূপসমুদযো’’তিআদি সব্বং দস্সিতং হোতি. ইতি সক্কাযস্স অত্থঙ্গমোতি অযং সক্কাযস্স অত্থঙ্গমো. ইমিনাপি ‘‘আহারনিরোধা রূপনিরোধো’’তিআদি সব্বং দস্সিতং হোতি.
ৰণ্ণৰন্তোতি সরীরৰণ্ণেন ৰণ্ণৰন্তো. ধম্মদেসনং সুত্ৰাতি পঞ্চসু খন্ধেসু পণ্ণাসলক্খণপ্পটিমণ্ডিতং তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা. যেভুয্যেনাতি ইধ কে ঠপেতি? অরিযসাৰকে দেৰে. তেসং হি খীণাসৰত্তা চিত্তুত্রাসভযম্পি ন উপ্পজ্জতি, সংৰিগ্গস্স যোনিসো পধানেন পত্তব্বং পত্ততায ঞাণসংৰেগোপি. ইতরাসং পন দেৰতানং ‘‘তাসো হেসো, ভিক্খৰে, অনিচ্চ’’ন্তি মনসিকরোন্তানং চিত্তুত্রাসভযম্পি, বলৰৰিপস্সনাকালে ঞাণভযম্পি উপ্পজ্জতি. ভোতি ধম্মালপনমত্তমেতং. সক্কাযপরিযাপন্নাতি পঞ্চক্খন্ধপরিযাপন্না. ইতি তেসং সম্মাসম্বুদ্ধে ৰট্টদোসং দস্সেত্ৰা তিলক্খণাহতং কত্ৰা ধম্মং দেসেন্তে ঞাণভযং নাম ওক্কমতি.
অভিঞ্ঞাযাতি জানিত্ৰা. ধম্মচক্কন্তি পটিৰেধঞাণম্পি দেসনাঞাণম্পি. পটিৰেধঞাণং নাম যেন ঞাণেন বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নো চত্তারি সচ্চানি সোল়সহাকারেহি সট্ঠিযা চ নযসহস্সেহি পটিৰিজ্ঝি. দেসনাঞাণং নাম যেন ঞাণেন তিপরিৰট্টং দ্ৰাদসাকারং ধম্মচক্কং পৰত্তেসি. উভযম্পেতং দসবলস্স উরে জাতঞাণমেৰ. তেসু ধম্মদেসনাঞাণং গহেতব্বং. তং পনেস যাৰ অট্ঠারসব্রহ্মকোটীহি সদ্ধিং অঞ্ঞাকোণ্ডঞ্ঞত্থেরস্স সোতাপত্তিফলং ন উপ্পজ্জতি, তাৰ পৰত্তেতি নাম. তস্মিং উপ্পন্নে পৰত্তিতং নাম হোতীতি ৰেদিতব্বং. অপ্পটিপুগ্গলোতি সদিসপুগ্গলরহিতো. যসস্সিনোতি পরিৰারসম্পন্না. তাদিনোতি লাভালাভাদীহি একসদিসস্স.