১. তিত্থাযতনসুত্তৰণ্ণনা

৬২. দুতিযস্স পঠমে তিত্থাযতনানীতি তিত্থভূতানি আযতনানি, তিত্থিযানং ৰা আযতনানি. তত্থ তিত্থং জানিতব্বং, তিত্থকরা জানিতব্বা, তিত্থিযা জানিতব্বা, তিত্থিযসাৰকা জানিতব্বা. তিত্থং নাম দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিযো. তিত্থিকরা নাম তাসং দিট্ঠীনং উপ্পাদকা. তিত্থিযা নাম যেসং তা দিট্ঠিযো রুচ্চন্তি খমন্তি. তিত্থিযসাৰকা নাম তেসং পচ্চযদাযকা. আযতনন্তি ‘‘কম্বোজো অস্সানং আযতনং, গুন্নং দক্খিণাপথো আযতন’’ন্তি এত্থ সঞ্জাতিট্ঠানং আযতনং নাম.

‘‘মনোরমে আযতনে, সেৰন্তি নং ৰিহঙ্গমা;

ছাযং ছাযত্থিনো যন্তি, ফলত্থং ফলভোজিনো’’তি. (অ. নি. ৫.৩৮) –

এত্থ সমোসরণট্ঠানং. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, ৰিমুত্তাযতনানী’’তি (অ. নি. ৫.২৬) এত্থ কারণং. তং ইধ সব্বম্পি লব্ভতি. সব্বেপি হি দিট্ঠিগতিকা সঞ্জাযমানা ইমেসুযেৰ তীসু ঠানেসু সঞ্জাযন্তি, সমোসরণমানাপি এতেসুযেৰ তীসু ঠানেসু সমোসরন্তি সন্নিপতন্তি, দিট্ঠিগতিকভাৰে চ নেসং এতানেৰ তীণি কারণানীতি তিত্থভূতানি সঞ্জাতিআদিনা অত্থেন আযতনানীতিপি তিত্থাযতনানি. তেনেৰত্থেন তিত্থিযানং আযতনানীতিপি তিত্থাযতনানি. সমনুযুঞ্জিযমানানীতি কা নামেতা দিট্ঠিযোতি এৰং পুচ্ছিযমানানি. সমনুগাহিযমানানীতি কিংকারণা এতা দিট্ঠিযো উপ্পন্নাতি এৰং সম্মা অনুগ্গাহিযমানানি. সমনুভাসিযমানানীতি পটিনিস্সজ্জেথ এতানি পাপকানি দিট্ঠিগতানীতি এৰং সম্মা অনুসাসিযমানানি. অপিচ তীণিপি এতানি অনুযোগপুচ্ছাৰেৰচনানেৰ. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং – ‘‘সমনুযুঞ্জতীতি ৰা সমনুগ্গাহতীতি ৰা সমনুভাসতীতি ৰা এসেসে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৰা’’তি.

পরম্পি গন্ত্ৰাতি আচরিযপরম্পরা লদ্ধিপরম্পরা অত্তভাৰপরম্পরাতি এতেসু যংকিঞ্চি পরম্পরং গন্ত্ৰাপি. অকিরিযায সণ্ঠহন্তীতি অকিরিযমত্তে সংতিট্ঠন্তি. ‘‘অম্হাকং আচরিযো পুব্বেকতৰাদী, অম্হাকং পাচরিযো পুব্বেকতৰাদী, অম্হাকং আচরিযপাচরিযো পুব্বেকতৰাদী. অম্হাকং আচরিযো ইস্সরনিম্মানৰাদী, অম্হাকং পাচরিযো ইস্সরনিম্মানৰাদী, অম্হাকং আচরিযপাচরিযো ইস্সরনিম্মানৰাদী. অম্হাকং আচরিযো অহেতুঅপচ্চযৰাদী, অম্হাকং পাচরিযো অহেতুঅপচ্চযৰাদী, অম্হাকং আচরিযপাচরিযো অহেতুঅপচ্চযৰাদী’’তি এৰং গচ্ছন্তানি হি এতানি আচরিযপরম্পরং গচ্ছন্তি নাম. ‘‘অম্হাকং আচরিযো পুব্বেকতলদ্ধিকো, অম্হাকং পাচরিযো…পে… অম্হাকং আচরিযপাচরিযো অহেতুঅপচ্চযলদ্ধিকো’’তি এৰং গচ্ছন্তানি লদ্ধিপরম্পরং গচ্ছন্তি নাম. ‘‘অম্হাকং আচরিযস্স অত্তভাৰো পুব্বেকতহেতু, অম্হাকং পাচরিযস্স…পে… অম্হাকং আচরিযপাচরিযস্স অত্তভাৰো অহেতু অপচ্চযো’’তি এৰং গচ্ছন্তানি অত্তভাৰপরম্পরং গচ্ছন্তি নাম. এৰং পন সুৰিদূরম্পি গচ্ছন্তানি অকিরিযমত্তেযেৰ সণ্ঠহন্তি, একোপি এতেসং দিট্ঠিগতিকানং কত্তা ৰা কারেতা ৰা ন পঞ্ঞাযতি.

পুরিসপুগ্গলোতি সত্তো. কামঞ্চ পুরিসোতিপি ৰুত্তে পুগ্গলোতিপি ৰুত্তে সত্তোযেৰ ৰুত্তো হোতি, অযং পন সম্মুতিকথা নাম যো যথা জানাতি, তস্স তথা ৰুচ্চতি. পটিসংৰেদেতীতি অত্তনো সন্তানে উপ্পন্নং জানাতি পটিসংৰিদিতং করোতি, অনুভৰতি ৰা. পুব্বেকতহেতূতি পুব্বেকতকারণা, পুব্বেকতকম্মপচ্চযেনেৰ পটিসংৰেদেতীতি অত্থো. ইমিনা কম্মৰেদনঞ্চ কিরিযৰেদনঞ্চ পটিক্খিপিত্ৰা একং ৰিপাকৰেদনমেৰ সম্পটিচ্ছন্তি. যে ৰা ইমে পিত্তসমুট্ঠানা আবাধা সেম্হসমুট্ঠানা ৰাতসমুট্ঠানা সন্নিপাতিকা উতুপরিণামজা ৰিসমপরিহারজা ওপক্কমিকা আবাধা কম্মৰিপাকজা আবাধাতি অট্ঠ রোগা ৰুত্তা, তেসু সত্ত পটিক্খিপিত্ৰা একং ৰিপাকৰেদনংযেৰ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে দিট্ঠধম্মৰেদনীযং উপপজ্জৰেদনীযং অপরপরিযাযৰেদনীযন্তি তযো কম্মরাসযো ৰুত্তা, তেসুপি দ্ৰে পটিবাহিত্ৰা একং অপরপরিযাযকম্মংযেৰ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে দিট্ঠধম্মৰেদনীযো ৰিপাকো উপপজ্জৰেদনীযো অপরপরিযাযৰেদনীযোতি তযো ৰিপাকরাসযো ৰুত্তা, তেসুপি দ্ৰে পটিবাহিত্ৰা একং অপরপরিযাযৰিপাকমেৰ সম্পটিচ্ছন্তি. যেপিমে কুসলচেতনা অকুসলচেতনা ৰিপাকচেতনা কিরিযচেতনাতি চত্তারো চেতনারাসযো ৰুত্তা, তেসুপি তযো পটিবাহিত্ৰা একং ৰিপাকচেতনংযেৰ সম্পটিচ্ছন্তি.

ইস্সরনিম্মানহেতূতি ইস্সরনিম্মানকারণা, ইস্সরেন নিম্মিতত্তা পটিসংৰেদেতীতি অত্থো. অযং হি তেসং অধিপ্পাযো – ইমা তিস্সো ৰেদনা পচ্চুপ্পন্নে অত্তনা কতমূলকেন ৰা আণত্তিমূলকেন ৰা পুব্বেকতেন ৰা অহেতুঅপচ্চযা ৰা পটিসংৰেদিতুং নাম ন সক্কা, ইস্সরনিম্মানকারণাযেৰ পন ইমা পটিসংৰেদেতীতি. এৰংৰাদিনো পনেতে হেট্ঠা ৰুত্তেসু অট্ঠসু রোগেসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বে পটিবাহন্তি, হেট্ঠা ৰুত্তেসু চ তীসু কম্মরাসীসু তীসু ৰিপাকরাসীসু চতূসু চেতনারাসীসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বেপি পটিবাহন্তি.

অহেতুঅপচ্চযাতি হেতুঞ্চ পচ্চযঞ্চ ৰিনা, অকারণেনেৰ পটিসংৰেদেতীতি অত্থো. অযঞ্হি নেসং অধিপ্পাযো – ইমা তিস্সো ৰেদনা পচ্চুপ্পন্নে অত্তনা কতমূলকেন ৰা আণত্তিমূলকেন ৰা পুব্বেকতেন ৰা ইস্সরনিম্মানহেতুনা ৰা পটিসংৰেদিতুং নাম ন সক্কা, অহেতুঅপচ্চযাযেৰ পন ইমা পটিসংৰেদেতীতি. এৰংৰাদিনো পনেতে হেট্ঠা ৰুত্তেসু রোগাদীসু একম্পি অসম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বং পটিবাহন্তি.

এৰং সত্থা মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা ইদানি তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং তত্র, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ এৰং ৰদামীতি লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং এৰং ৰদামীতি দস্সেতি. লদ্ধিঞ্হি অপ্পতিট্ঠাপেত্ৰা নিগ্গয্হমানা লদ্ধিতো লদ্ধিং সঙ্কমন্তি, ভো গোতম, ন মযং পুব্বেকতৰাদং ৰদামাতিআদীনি ৰদন্তি. লদ্ধিযা পন পতিট্ঠাপিতায সঙ্কমিতুং অলভন্তা সুনিগ্গহিতা হোন্তি, ইতি নেসং লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং এৰং ৰদামীতি আহ. তেনহাযস্মন্তোতি তেন হি আযস্মন্তো. কিং ৰুত্তং হোতি – যদি এতং সচ্চং, এৰং সন্তে তেন তুম্হাকং ৰাদেন. পাণাতিপাতিনো ভৰিস্সন্তি পুব্বেকতহেতূতি যে কেচি লোকে পাণং অতিপাতেন্তি, সব্বে তে পুব্বেকতহেতু পাণাতিপাতিনো ভৰিস্সন্তি. কিংকারণা? ন হি পাণাতিপাতকম্মং অত্তনা কতমূলকেন ন আণত্তিমূলকেন ন ইস্সরনিম্মানহেতুনা ন অহেতুঅপচ্চযা সক্কা পটিসংৰেদেতুং, পুব্বেকতহেতুযেৰ পটিসংৰেদেতীতি অযং ৰো লদ্ধি. যথা চ পাণাতিপাতিনো, এৰং পাণাতিপাতা ৰিরমন্তাপি পুব্বেকতহেতুযেৰ ৰিরমিস্সন্তীতি. ইতি ভগৰা তেসংযেৰ লদ্ধিং গহেত্ৰা তেসং নিগ্গহং আরোপেতি. ইমিনা নযেন অদিন্নাদাযিনোতিআদীসুপি যোজনা ৰেদিতব্বা.

সারতো পচ্চাগচ্ছতন্তি সারভাৰেন গণ্হন্তানং. ছন্দোতি কত্তুকম্যতাছন্দো. ইদং ৰা করণীযং ইদং ৰা অকরণীযন্তি এত্থ অযং অধিপ্পাযো – ইদং ৰা করণীযন্তি কত্তব্বস্স করণত্থায, ইদং ৰা অকরণীযন্তি অকত্তব্বস্স অকরণত্থায কত্তুকম্যতা ৰা পচ্চত্তপুরিসকারো ৰা ন হোতি. ছন্দৰাযামেসু ৰা অসন্তেসু ‘‘ইদং কত্তব্ব’’ন্তিপি ‘‘ইদং ন কত্তব্ব’’ন্তিপি ন হোতি. ইতি করণীযাকরণীযে খো পন সচ্চতো থেততো অনুপলব্ভিযমানেতি এৰং কত্তব্বে চ অকত্তব্বে চ ভূততো থিরতো অপঞ্ঞাযমানে অলব্ভমানে. যদি হি কত্তব্বং কাতুং অকত্তব্বতো চ ৰিরমিতুং লভেয্য, করণীযাকরণীযং সচ্চতো থেততো উপলব্ভেয্য. যস্মা পন উভযম্পি তং এস নুপলব্ভতি, তস্মা তং সচ্চতো থেততো ন উপলব্ভতি, এৰং তস্মিং চ অনুপলব্ভিযমানেতি অত্থো. মুট্ঠস্সতীনন্তি নট্ঠস্সতীনং ৰিস্সট্ঠস্সতীনং. অনারক্খানং ৰিহরতন্তি ছসু দ্ৰারেসু নিরারক্খানং ৰিহরন্তানং. ন হোতি পচ্চত্তং সহধম্মিকো সমণৰাদোতি এৰং ভূতানং তুম্হাকং ৰা অঞ্ঞেসং ৰা মযং সমণাতি পচ্চত্তং সকারণো সমণৰাদো ন হোতি ন ইজ্ঝতি. সমণাপি হি পুব্বেকতকারণাযেৰ হোন্তি, অস্সমণাপি পুব্বেকতকারণাযেৰাতি. সহধম্মিকোতি সকারণো. নিগ্গহো হোতীতি মম নিগ্গহো হোতি, তে পন নিগ্গহিতা হোন্তীতি.

এৰং পুব্বেকতৰাদিনো নিগ্গহেত্ৰা ইদানি ইস্সরনিম্মানৰাদিনো নিগ্গহেতুং তত্র, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তস্সত্থো পুব্বেকতৰাদে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো, তথা অহেতুকৰাদেপি.

এৰং ইমেসং তিত্থাযতনানং পরম্পি গন্ত্ৰা অকিরিযায সণ্ঠহনভাৰেন তুচ্ছভাৰং অনিয্যানিকভাৰং, অসারভাৰেন থুসকোট্টনসদিসতং আপজ্জনভাৰেন অগ্গিসঞ্ঞায ধমমানখজ্জুপনকসরিক্খতং তংদিট্ঠিকানং পুরিমস্সপি মজ্ঝিমস্সপি পচ্ছিমস্সপি অত্থদস্সনতায অভাৰেন অন্ধৰেণূপমতং সদ্দমত্তেনেৰ তানি গহেত্ৰা সারদিট্ঠিকানং পথৰিযং পতিতস্স বেলুৰপক্কস্স দদ্দভাযিতসদ্দং সুত্ৰা ‘‘পথৰী সংৰট্টমানা আগচ্ছতী’’তি সঞ্ঞায পলাযন্তেন সসকেন সরিক্খভাৰঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি অত্তনা দেসিতস্স ধম্মস্স সারভাৰঞ্চেৰ নিয্যানিকভাৰঞ্চ দস্সেতুং অযং খো পন, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ অনিগ্গহিতোতি অঞ্ঞেহি অনিগ্গহিতো নিগ্গহেতুং অসক্কুণেয্যো. অসংকিলিট্ঠোতি নিক্কিলেসো পরিসুদ্ধো, ‘‘সংকিলিট্ঠং নং করিস্সামা’’তি পৰত্তেহিপি তথা কাতুং অসক্কুণেয্যো. অনুপৰজ্জোতি উপৰাদৰিনিমুত্তো. অপ্পটিকুট্ঠোতি ‘‘কিং ইমিনা হরথ ন’’ন্তি এৰং অপ্পটিবাহিতো, অনুপক্কুট্ঠো ৰা. ৰিঞ্ঞূহীতি পণ্ডিতেহি. অপণ্ডিতানঞ্হি অজানিত্ৰা কথেন্তানং ৰচনং অপ্পমাণং. তস্মা ৰিঞ্ঞূহীতি আহ.

ইদানি তস্স ধম্মস্স দস্সনত্থং ‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে’’তি পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমা ছ ধাতুযো’’তিআদিনা নযেন মাতিকং নিক্খিপিত্ৰা যথাপটিপাটিযা ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো পুন ইমা ছ ধাতুযোতিআদিমাহ. তত্থ ধাতুযোতি সভাৰা. নিজ্জীৰনিস্সত্তভাৰপ্পকাসকো হি সভাৰট্ঠো ধাত্ৰট্ঠো নাম. ফস্সাযতনানীতি ৰিপাকফস্সানং আকরট্ঠেন আযতনানি. মনোপৰিচারাতি ৰিতক্কৰিচারপাদেহি অট্ঠারসসু ঠানেসু মনস্স উপৰিচারা.

পথৰীধাতূতি পতিট্ঠাধাতু. আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু. তেজোধাতূতি পরিপাচনধাতু. ৰাযোধাতূতি ৰিত্থম্ভনধাতু. আকাসধাতূতি অসম্ফুট্ঠধাতু. ৰিঞ্ঞাণধাতূতি ৰিজাননধাতু. এৰমিদং ধাতুকম্মট্ঠানং আগতং. তং খো পনেতং সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতোপি ৰিত্থারতোপি কথেতুং ৰট্টতি. ৰিত্থারতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতো কথেতুং ন ৰট্টতি, ৰিত্থারতোৰ ৰট্টতি. ইমস্মিং পন তিত্থাযতনসুত্তে ইদং সঙ্খেপতো ছধাতুৰসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং উভযথাপি কথেতুং ৰট্টতি.

সঙ্খেপতো ছধাতুৰসেন কম্মট্ঠানং পরিগ্গণ্হন্তোপি এৰং পরিগ্গণ্হাতি – পথৰীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৰাযোধাতূতি ইমানি চত্তারি মহাভূতানি, আকাসধাতু উপাদারূপং. একস্মিং চ উপাদারূপে দিট্ঠে সেসানি তেৰীসতি দিট্ঠানেৰাতি সল্লক্খেতব্বানি. ৰিঞ্ঞাণধাতূতি চিত্তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো হোতি, তেন সহজাতা ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সো চ চেতনা চ সঙ্খারক্খন্ধোতি ইমে চত্তারো অরূপক্খন্ধা নাম. চত্তারি পন মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদারূপং রূপক্খন্ধো নাম. তত্থ চত্তারো অরূপক্খন্ধা নামং, রূপক্খন্ধো রূপন্তি নামঞ্চ রূপঞ্চাতি দ্ৰেযেৰ ধম্মা হোন্তি, ততো উদ্ধং সত্তো ৰা জীৰো ৰা নত্থীতি এৰং একস্স ভিক্খুনো সঙ্খেপতো ছধাতুৰসেন অরহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৰেদিতব্বং.

ৰিত্থারতো পরিগ্গণ্হন্তো পন চত্তারি মহাভূতানি পরিগ্গণ্হিত্ৰা আকাসধাতুপরিগ্গহানুসারেন তেৰীসতি উপাদারূপানি পরিগ্গণ্হাতি. অথ নেসং পচ্চযং উপপরিক্খন্তো পুন চত্তারেৰ মহাভূতানি দিস্ৰা তেসু পথৰীধাতু ৰীসতিকোট্ঠাসা, আপোধাতু দ্ৰাদস, তেজোধাতু চত্তারো, ৰাযোধাতু ছকোট্ঠাসাতি কোট্ঠাসৰসেন সমোধানেত্ৰা দ্ৰাচত্তালীস মহাভূতানি চ ৰৰত্থপেত্ৰা তেসু তেৰীসতি উপাদারূপানি পক্খিপিত্ৰা পঞ্চসট্ঠি রূপানি ৰৰত্থপেতি. তানি চ ৰত্থুরূপেন সদ্ধিং ছসট্ঠি হোন্তীতি ছসট্ঠি রূপানি পস্সতি. ৰিঞ্ঞাণধাতু পন লোকিযচিত্তৰসেন একাসীতি চিত্তানি. তানি সব্বানিপি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো নাম হোতি. তেহি সহজাতা ৰেদনাদযোপি তত্তকাযেৰাতি একাসীতি ৰেদনা ৰেদনাক্খন্ধো, একাসীতি সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, একাসীতি চেতনা সঙ্খারক্খন্ধোতি ইমে চত্তারো অরূপক্খন্ধা তেভূমকৰসেন গয্হমানা চতুৰীসাধিকানি তীণি ধম্মসতানি হোন্তীতি ইতি ইমে চ অরূপধম্মা ছসট্ঠি চ রূপধম্মাতি সব্বেপি সমোধানেত্ৰা নামঞ্চ রূপঞ্চাতি দ্ৰেৰ ধম্মা হোন্তি, ততো উদ্ধং সত্তো ৰা জীৰো ৰা নত্থীতি নামরূপৰসেন পঞ্চক্খন্ধে ৰৰত্থপেত্ৰা তেসং পচ্চযং পরিযেসন্তো অৰিজ্জাপচ্চযা তণ্হাপচ্চযা কম্মপচ্চযা আহারপচ্চযাতি এৰং পচ্চযং দিস্ৰা ‘‘অতীতেপি ইমেহি পচ্চযেহি ইদং ৰট্টং পৰত্তিত্থ, অনাগতেপি এতেহি পচ্চযেহি পৰত্তিস্সতি, এতরহিপি এতেহিযেৰ পৰত্ততী’’তি তীসু কালেসু কঙ্খং ৰিতরিত্ৰা অনুক্কমেন পটিপজ্জমানো অরহত্তং পাপুণাতি. এৰং ৰিত্থারতোপি ছধাতুৰসেন অরহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৰেদিতব্বং.

চক্খু ফস্সাযতনন্তি সুৰণ্ণাদীনং সুৰণ্ণাদিআকরো ৰিয দ্ৰে চক্খুৰিঞ্ঞাণানি দ্ৰে সম্পটিচ্ছনানি তীণি সন্তীরণানীতি ইমেহি সত্তহি ৰিঞ্ঞাণেহি সহজাতানং সত্তন্নং ফস্সানং সমুট্ঠানট্ঠেন আকরোতি আযতনং. সোতং ফস্সাযতনন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. মনো ফস্সাযতনন্তি এত্থ পন দ্ৰাৰীসতি ৰিপাকফস্সা যোজেতব্বা. ইতি হিদং ছফস্সাযতনানং ৰসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং সঙ্খেপতোপি ৰিত্থারতোপি কথেতব্বং. সঙ্খেপতো তাৰ – এত্থ হি পুরিমানি পঞ্চ আযতনানি উপাদারূপং, তেসু দিট্ঠেসু অৰসেসং উপাদারূপং দিট্ঠমেৰ হোতি. ছট্ঠং আযতনং চিত্তং, তং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো হোতি, তেন সহজাতা ৰেদনাদযো সেসা তযো অরূপক্খন্ধাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সঙ্খেপতো চ ৰিত্থারতো চ অরহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৰেদিতব্বং.

চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন রূপং পস্সিত্ৰা. সোমনস্সট্ঠানিযন্তি সোমনস্সস্স কারণভূতং. উপৰিচরতীতি তত্থ মনং চারেন্তো উপৰিচরতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ ইট্ঠং ৰা হোতু অনিট্ঠং ৰা, যং রূপং দিস্ৰা সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তং সোমনস্সট্ঠানিযং নাম. যং দিস্ৰা দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তং দোমনস্সট্ঠানিযং নাম. যং দিস্ৰা উপেক্খা উপ্পজ্জতি, তং উপেক্খাট্ঠানিযং নামাতি ৰেদিতব্বং. সদ্দাদীসুপি এসেৰ নযো. ইতি ইদং সঙ্খেপতো কম্মট্ঠানং আগতং. তং খো পনেতং সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতোপি ৰিত্থারতোপি কথেতুং ৰট্টতি. ৰিত্থারতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপতো কথেতুং ন ৰট্টতি. ইমস্মিং পন তিত্থাযতনসুত্তে ইদং সঙ্খেপতো অট্ঠারসমনোপৰিচারৰসেন কম্মট্ঠানং আগতং. তং সঙ্খেপতোপি ৰিত্থারতোপি কথেতুং ৰট্টতি.

তত্থ সঙ্খেপতো তাৰ – চক্খু সোতং ঘানং জিৰ্হা কাযো, রূপং সদ্দো গন্ধো রসোতি ইমানি নৰ উপাদারূপানি, তেসু দিট্ঠেসু সেসং উপাদারূপং দিট্ঠমেৰ হোতি. ফোট্ঠব্বং তীণি মহাভূতানি, তেহি দিট্ঠেহি চতুত্থং দিট্ঠমেৰ হোতি. মনো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তেন সহজাতা ৰেদনাদযো তযো অরূপক্খন্ধাতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সঙ্খেপতো চ ৰিত্থারতো চ অরহত্তসম্পাপকং কম্মট্ঠানং ৰেদিতব্বং.

অরিযসচ্চানীতি অরিযভাৰকরানি, অরিযপটিৰিদ্ধানি ৰা সচ্চানি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেতং পদং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫২৯) পকাসিতং. ছন্নং, ভিক্খৰে, ধাতূনন্তি ইদং কিমত্থং আরদ্ধং? সুখাৰবোধনত্থং. যস্স হি তথাগতো দ্ৰাদসপদং পচ্চযাৰট্টং কথেতুকামো হোতি, তস্স গব্ভাৰক্কন্তি ৰট্টং দস্সেতি. গব্ভাৰক্কন্তি ৰট্টস্মিং হি দস্সিতে কথেতুম্পি সুখং হোতি পরং অৰবোধে উতুম্পীতি সুখাৰবোধনত্থং ইদমারদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং. তত্থ ছন্নং ধাতূনন্তি হেট্ঠা ৰুত্তানংযেৰ পথৰীধাতুআদীনং. উপাদাযাতি পটিচ্চ. এতেন পচ্চযমত্তং দস্সেতি. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘ছধাতুপচ্চযা গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতী’’তি. কস্স ছন্নং ধাতূনং পচ্চযেন, কিং মাতু, উদাহু পিতূতি? ন মাতু ন পিতু, পটিসন্ধিগ্গণ্হনকসত্তস্সেৰ পন ছন্নং ধাতূনং পচ্চযেন গব্ভস্সাৰক্কন্তি নাম হোতি. গব্ভো চ নামেস নিরযগব্ভো তিরচ্ছানযোনিগব্ভো পেত্তিৰিসযগব্ভো মনুস্সগব্ভো দেৰগব্ভোতি নানপ্পকারো হোতি. ইমস্মিং পন ঠানে মনুস্সগব্ভো অধিপ্পেতো. অৰক্কন্তি হোতীতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি পাতুভাৰো হোতি, কথং হোতীতি? তিণ্ণং সন্নিপাতেন. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘তিণ্ণং খো পন, ভিক্খৰে, সন্নিপাতা গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতি. কতমেসং তিণ্ণং? ইধ মাতাপিতরো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ ন উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ ন পচ্চুপট্ঠিতো হোতি. নেৰ তাৰ গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতি. ইধ মাতাপিতরো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ ন পচ্চুপট্ঠিতো হোতি, নেৰ তাৰ গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতি. যতো চ খো, ভিক্খৰে, মাতাপিতরো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতি. এৰং তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮).

ওক্কন্তিযা সতি নামরূপন্তি ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তট্ঠানে ৰত্থুদসকং কাযদসকং ভাৰদসকং তযো অরূপিনো খন্ধাতি তেত্তিংস ধম্মা গহিতা, ইমস্মিং পন ‘‘ওক্কন্তিযা সতি নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধম্পি পক্খিপিত্ৰা গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে চতুত্তিংস ধম্মা গহিতাতি ৰেদিতব্বা. নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তিআদীহি যথেৰ ওক্কন্তিযা সতি নামরূপপাতুভাৰো দস্সিতো, এৰং নামরূপে সতি সল়াযতনপাতুভাৰো, সল়াযতনে সতি ফস্সপাতুভাৰো, ফস্সে সতি ৰেদনাপাতুভাৰো দস্সিতো.

ৰেদিযমানস্সাতি এত্থ ৰেদনং অনুভৰন্তোপি ৰেদিযমানোতি ৰুচ্চতি জানন্তোপি. ‘‘ৰেদিযামহং, ভন্তে, ৰেদিযতীতি মং সঙ্ঘো ধারেতূ’’তি (চূল়ৰ. অট্ঠ. ১০২) এত্থ হি অনুভৰন্তো ৰেদিযমানো নাম, ‘‘সুখং ৰেদনং ৰেদিযমানো সুখং ৰেদনং ৰেদিযামীতি পজানাতী’’তি (ম. নি. ১.১১৩; দী. নি. ২.৩৮০; ৰিভ. ৩৬৩) এত্থ জানন্তো. ইধাপি জানন্তোৰ অধিপ্পেতো. ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমীতি এৰং জানন্তস্স সত্তস্স ‘‘ইদং দুক্খং এত্তকং দুক্খং, নত্থি ইতো উদ্ধং দুক্খ’’ন্তি পঞ্ঞপেমি বোধেমি জানাপেমি. অযং দুক্খসমুদযোতিআদীসুপি এসেৰ নযো.

তত্থ দুক্খাদীসু অযং সন্নিট্ঠানকথা – ঠপেত্ৰা হি তণ্হং তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং নাম, তস্সেৰ পভাৰিকা পুব্বতণ্হা দুক্খসমুদযো নাম, তেসং দ্ৰিন্নম্পি সচ্চানং অনুপ্পত্তিনিরোধো দুক্খনিরোধো নাম, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা নাম. ইতি ভগৰা ওক্কন্তিযা সতি নামরূপন্তি কথেন্তোপি ৰেদিযমানস্স জানমানস্সেৰ কথেসি, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি কথেন্তোপি, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি কথেন্তোপি, ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি কথেন্তোপি, ৰেদিযমানস্স খো পনাহং, ভিক্খৰে, ইদং দুক্খন্তি পঞ্ঞপেমীতি কথেন্তোপি, অযং দুক্খসমুদযোতি, অযং দুক্খনিরোধোতি, অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদাতি পঞ্ঞপেমীতি কথেন্তোপি ৰেদিযমানস্স জানমানস্সেৰ কথেসি.

ইদানি তানি পটিপাটিযা ঠপিতানি সচ্চানি ৰিত্থারেন্তো কতমঞ্চ, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তং সব্বং সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৩৭) ৰিত্থারিতমেৰ. তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অযং পন ৰিসেসো – তত্থ ‘‘দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং যাযং তণ্হা পোনোব্ভৰিকা’’তি (ম. নি. ১.১৩৩; দী. নি. ২.৪০০; ৰিভ. ২০৩) ইমায তন্তিযা আগতং, ইধ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি পচ্চযাকারৰসেন. তত্থ চ দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং ‘‘যো তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো’’তি (ম. নি. ১.১৩৪; দী. নি. ২.৪০১; ৰিভ. ২০৪) ইমায তন্তিযা আগতং, ইধ ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা’’তি পচ্চযাকারনিরোধৰসেন.

তত্থ অসেসৰিরাগনিরোধাতি অসেসৰিরাগেন চ অসেসনিরোধেন চ. উভযম্পেতং অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনমেৰ. সঙ্খারনিরোধোতি সঙ্খারানং অনুপ্পত্তিনিরোধো হোতি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ইমেহি পন পদেহি যং আগম্ম অৰিজ্জাদযো নিরুজ্ঝন্তি, অত্থতো তং নিব্বানং দীপিতং হোতি. নিব্বানঞ্হি অৰিজ্জানিরোধোতিপি সঙ্খারনিরোধোতিপি এৰং তেসং তেসং ধম্মানং নিরোধনামেন কথীযতি. কেৰলস্সাতি সকলস্স. দুক্খক্খন্ধস্সাতি ৰট্টদুক্খরাসিস্স. নিরোধো হোতীতি অপ্পৰত্তি হোতি. তত্থ যস্মা অৰিজ্জাদীনং নিরোধো নাম খীণাকারোপি ৰুচ্চতি অরহত্তম্পি নিব্বানম্পি, তস্মা ইধ খীণাকারদস্সনৰসেন দ্ৰাদসসু ঠানেসু অরহত্তং, দ্ৰাদসসুযেৰ নিব্বানং কথিতন্তি ৰেদিতব্বং. ইদং ৰুচ্চতীতি এত্থ নিব্বানমেৰ সন্ধায ইদন্তি ৰুত্তং. অট্ঠঙ্গিকোতি ন অট্ঠহি অঙ্গেহি ৰিনিমুত্তো অঞ্ঞো মগ্গো নাম অত্থি. যথা পন পঞ্চঙ্গিকং তূরিযন্তি ৰুত্তে পঞ্চঙ্গমত্তমেৰ তূরিযন্তি ৰুত্তং হোতি, এৰমিধাপি অট্ঠঙ্গিকমত্তমেৰ মগ্গো হোতীতি ৰেদিতব্বো. অনিগ্গহিতোতি ন নিগ্গহিতো. নিগ্গণ্হন্তো হি হাপেত্ৰা ৰা দস্সেতি ৰড্ঢেত্ৰা ৰা তং পরিৰত্তেত্ৰা ৰা. তত্থ যস্মা চত্তারি অরিযসচ্চানি ‘‘ন ইমানি চত্তারি, দ্ৰে ৰা তীণি ৰা’’তি এৰং হাপেত্ৰাপি ‘‘পঞ্চ ৰা ছ ৰা’’তি এৰং ৰড্ঢেত্ৰাপি ‘‘ন ইমানি চত্তারি অরিযসচ্চানি, অঞ্ঞানেৰ চত্তারি অরিযসচ্চানী’’তি দস্সেতুং ন সক্কা. তস্মা অযং ধম্মো অনিগ্গহিতো নাম. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.