৪. নিদানসুত্তৰণ্ণনা

৩৪. চতুত্থে নিদানানীতি কারণানি. কম্মানন্তি ৰট্টগামিকম্মানং. লোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযাতি লুব্ভনপলুব্ভনসভাৰো লোভো ৰট্টগামিকম্মানং সমুদযায পিণ্ডকরণত্থায নিদানং কারণং পচ্চযোতি অত্থো. দোসোতি দুস্সনপদুস্সনসভাৰো দোসো. মোহোতি মুয্হনপমুয্হনসভাৰো মোহো.

লোভপকতন্তি লোভেন পকতং, লোভাভিভূতেন লুদ্ধেন হুত্ৰা কতকম্মন্তি অত্থো. লোভতো জাতন্তি লোভজং. লোভো নিদানমস্সাতি লোভনিদানং. লোভো সমুদযো অস্সাতি লোভসমুদযং. সমুদযোতি পচ্চযো, লোভপচ্চযন্তি অত্থো. যত্থস্স অত্তভাৰো নিব্বত্ততীতি যস্মিং ঠানে অস্স লোভজকম্মৰতো পুগ্গলস্স অত্তভাৰো নিব্বত্ততি, খন্ধা পাতুভৰন্তি. তত্থ তং কম্মং ৰিপচ্চতীতি তেসু খন্ধেসু তং কম্মং ৰিপচ্চতি. দিট্ঠে ৰা ধম্মেতিআদি যস্মা তং কম্মং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং ৰা হোতি উপপজ্জৰেদনীযং ৰা অপরপরিযাযৰেদনীযং ৰা, তস্মা তং পভেদং দস্সেতুং ৰুত্তং. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো.

অখণ্ডানীতি অভিন্নানি. অপূতীনীতি পূতিভাৰেন অবীজত্তং অপ্পত্তানি. অৰাতাতপহতানীতি ন ৰাতেন ন চ আতপেন হতানি. সারাদানীতি গহিতসারানি সারৰন্তানি ন নিস্সারানি. সুখসযিতানীতি সন্নিচযভাৰেন সুখং সযিতানি. সুখেত্তেতি মণ্ডখেত্তে. সুপরিকম্মকতায ভূমিযাতি নঙ্গলকসনেন চেৰ অট্ঠদন্তকেন চ সুট্ঠু পরিকম্মকতায খেত্তভূমিযা. নিক্খিত্তানীতি ঠপিতানি রোপিতানি. অনুপ্পৰেচ্ছেয্যাতি অনুপ্পৰেসেয্য. ৰুদ্ধিন্তিআদীসু উদ্ধগ্গমনেন ৰুদ্ধিং, হেট্ঠা মূলপ্পতিট্ঠানেন ৰিরূল়্হিং, সমন্তা ৰিত্থারিকভাৰেন ৰেপুল্লং.

যং পনেত্থ দিট্ঠে ৰা ধম্মেতিআদি ৰুত্তং, তত্থ অসম্মোহত্থং ইমস্মিং ঠানে কম্মৰিভত্তি নাম কথেতব্বা. সুত্তন্তিকপরিযাযেন হি একাদস কম্মানি ৰিভত্তানি. সেয্যথিদং – দিট্ঠধম্মৰেদনীযং উপপজ্জৰেদনীযং অপরপরিযাযৰেদনীযং, যগ্গরুকং যব্বহুলং যদাসন্নং কটত্তা ৰা পন কম্মং, জনকং উপত্থম্ভকং উপপীল়কং উপঘাতকন্তি. তত্থ একজৰনৰীথিযং সত্তসু চিত্তেসু কুসলা ৰা অকুসলা ৰা পঠমজৰনচেতনা দিট্ঠধম্মৰেদনীযকম্মং নাম. তং ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকং দেতি কাকৰল়িযপুণ্ণসেট্ঠীনং ৰিয কুসলং, নন্দযক্খনন্দমাণৰকনন্দগোঘাতককোকালিযসুপ্পবুদ্ধদেৰদত্তচিঞ্চমাণৰিকানং ৰিয চ অকুসলং. তথা অসক্কোন্তং পন অহোসিকম্মং নাম হোতি, অৰিপাকং সম্পজ্জতি. তং মিগলুদ্দকোপমায সাধেতব্বং. যথা হি মিগলুদ্দকেন মিগং দিস্ৰা ধনুং আকড্ঢিত্ৰা খিত্তো সরো সচে ন ৰিরজ্ঝতি, তং মিগং তত্থেৰ পাতেতি, অথ নং মিগলুদ্দকো নিচ্চম্মং কত্ৰা খণ্ডাখণ্ডিকং ছেত্ৰা মংসং আদায পুত্তদারং তোসেন্তো গচ্ছতি. সচে পন ৰিরজ্ঝতি, মিগো পলাযিত্ৰা পুন তং দিসং ন ওলোকেতি. এৰং সম্পদমিদং দট্ঠব্বং. সরস্স অৰিরজ্ঝিত্ৰা মিগৰিজ্ঝনং ৰিয হি দিট্ঠধম্মৰেদনীযস্স কম্মস্স ৰিপাকৰারপটিলাভো, অৰিজ্ঝনং ৰিয অৰিপাকভাৰায সম্পজ্জনন্তি.

অত্থসাধিকা পন সত্তমজৰনচেতনা উপপজ্জৰেদনীযকম্মং নাম. তং অনন্তরে অত্তভাৰে ৰিপাকং দেতি. তং পনেতং কুসলপক্খে অট্ঠসমাপত্তিৰসেন, অকুসলপক্খে পঞ্চানন্তরিযকম্মৰসেন ৰেদিতব্বং. তত্থ অট্ঠসমাপত্তিলাভী একায সমাপত্তিযা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্ততি. পঞ্চন্নম্পি আনন্তরিযানং কত্তা একেন কম্মেন নিরযে নিব্বত্ততি, সেসসমাপত্তিযো চ কম্মানি চ অহোসিকম্মভাৰংযেৰ আপজ্জন্তি, অৰিপাকানি হোন্তি. অযম্পি অত্থো পুরিমউপমাযযেৰ দীপেতব্বো.

উভিন্নং অন্তরে পন পঞ্চজৰনচেতনা অপরপরিযাযৰেদনীযকম্মং নাম. তং অনাগতে যদা ওকাসং লভতি, তদা ৰিপাকং দেতি. সতি সংসারপ্পৰত্তিযা অহোসিকম্মং নাম ন হোতি. তং সব্বং সুনখলুদ্দকেন দীপেতব্বং. যথা হি সুনখলুদ্দকেন মিগং দিস্ৰা সুনখো ৰিস্সজ্জিতো মিগং অনুবন্ধিত্ৰা যস্মিং ঠানে পাপুণাতি, তস্মিং যেৰ ডংসতি; এৰমেৰং ইদং কম্মং যস্মিং ঠানে ওকাসং লভতি, তস্মিংযেৰ ৰিপাকং দেতি, তেন মুত্তো সত্তো নাম নত্থি.

কুসলাকুসলেসু পন গরুকাগরুকেসু যং গরুকং হোতি, তং যগ্গরুকং নাম. তদেতং কুসলপক্খে মহগ্গতকম্মং, অকুসলপক্খে পঞ্চানন্তরিযকম্মং ৰেদিতব্বং. তস্মিং সতি সেসানি কুসলানি ৰা অকুসলানি ৰা ৰিপচ্চিতুং ন সক্কোন্তি, তদেৰ দুৰিধম্পি পটিসন্ধিং দেতি. যথা হি সাসপপ্পমাণাপি সক্খরা ৰা অযগুল়িকা ৰা উদকরহদে পক্খিত্তা উদকপিট্ঠে উপ্লৰিতুং ন সক্কোতি, হেট্ঠাৰ পৰিসতি; এৰমেৰ কুসলেপি অকুসলেপি যং গরুকং, তদেৰ গণ্হিত্ৰা গচ্ছতি.

কুসলাকুসলেসু পন যং বহুলং হোতি, তং যব্বহুলং নাম. তং দীঘরত্তং লদ্ধাসেৰনৰসেন ৰেদিতব্বং. যং ৰা বলৰকুসলকম্মেসু সোমনস্সকরং, অকুসলকম্মেসু সন্তাপকরং, এতং যব্বহুলং নাম. তদেতং যথা নাম দ্ৰীসু মল্লেসু যুদ্ধভূমিং ওতিণ্ণেসু যো বলৰা, সো ইতরং পাতেত্ৰা গচ্ছতি; এৰমেৰ ইতরং দুব্বলকম্মং অৰত্থরিত্ৰা যং আসেৰনৰসেন ৰা বহুলং, আসন্নৰসেন ৰা বলৰং, তং ৰিপাকং দেতি, দুট্ঠগামণিঅভযরঞ্ঞো কম্মং ৰিয.

সো কির চূল়ঙ্গণিযযুদ্ধে পরাজিতো ৰল়ৰং আরুয্হ পলাযি. তস্স চূল়ুপট্ঠাকো তিস্সামচ্চো নাম এককোৰ পচ্ছতো অহোসি. সো একং অটৰিং পৰিসিত্ৰা নিসিন্নো জিঘচ্ছায বাধযমানায – ‘‘ভাতিক তিস্স, অতিৰিয নো জিঘচ্ছা বাধতি, কিং করিস্সামা’’তি আহ. অত্থি, দেৰ, মযা সাটকন্তরে ঠপেত্ৰা একং সুৰণ্ণসরকভত্তং আভতন্তি. তেন হি আহরাতি. সো নীহরিত্ৰা রঞ্ঞো পুরতো ঠপেসি. রাজা দিস্ৰা, ‘‘তাত, চত্তারো কোট্ঠাসে করোহী’’তি আহ. মযং তযো জনা, কস্মা দেৰো চত্তারো কোট্ঠাসে কারযতীতি? ভাতিক তিস্স, যতো পট্ঠায অহং অত্তানং সরামি, ন মে অয্যানং অদত্ৰা আহারো পরিভুত্তপুব্বো অত্থি, স্ৰাহং অজ্জপি অদত্ৰা ন পরিভুঞ্জিস্সামীতি. সো চত্তারো কোট্ঠাসে অকাসি. রাজা ‘‘কালং ঘোসেহী’’তি আহ. ছড্ডিতারঞ্ঞে কুতো, অয্যে, লভিস্সাম দেৰাতি. ‘‘নাযং তৰ ভারো. সচে মম সদ্ধা অত্থি, অয্যে, লভিস্সাম, ৰিস্সত্থো কালং ঘোসেহী’’তি আহ. সো ‘‘কালো, ভন্তে, কালো, ভন্তে’’তি তিক্খত্তুং ঘোসেসি.

অথস্স বোধিমাতুমহাতিস্সত্থেরো তং সদ্দং দিব্বায সোতধাতুযা সুত্ৰা ‘কত্থাযং সদ্দো’তি তং আৰজ্জেন্তো ‘‘অজ্জ দুট্ঠগামণিঅভযমহারাজা যুদ্ধপরাজিতো অটৰিং পৰিসিত্ৰা নিসিন্নো একং সরকভত্তং চত্তারো কোট্ঠাসে কারেত্ৰা ‘এককোৰ ন পরিভুঞ্জিস্সামী’তি কালং ঘোসাপেসী’’তি ঞত্ৰা ‘‘অজ্জ মযা রঞ্ঞো সঙ্গহং কাতুং ৰট্টতী’’তি মনোগতিযা আগন্ত্ৰা রঞ্ঞো পুরতো অট্ঠাসি. রাজা দিস্ৰা পসন্নচিত্তো ‘‘পস্স, ভাতিক, তিস্সা’’তি ৰত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘পত্তং, ভন্তে, দেথা’’তি আহ. থেরো পত্তং নীহরি. রাজা অত্তনো কোট্ঠাসেন সদ্ধিং থেরস্স কোট্ঠাসং পত্তে পক্খিপিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, আহারপরিস্সযো নাম মা কদাচি হোতূ’’তি ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. তিস্সামচ্চোপি ‘‘মম অয্যপুত্তে পস্সন্তে ভুঞ্জিতুং ন সক্খিস্সামী’’তি অত্তনো কোট্ঠাসং থেরস্সেৰ পত্তে আকিরি. ৰল়ৰাপি চিন্তেসি – ‘‘ময্হম্পি কোট্ঠাসং থেরস্সেৰ দাতুং ৰট্টতী’’তি. রাজা ৰল়ৰং ওলোকেত্ৰা ‘‘অযম্পি অত্তনো কোট্ঠাসং থেরস্সেৰ পত্তে পক্খিপনং পচ্চাসীসতী’’তি ঞত্ৰা তম্পি তত্থেৰ পক্খিপিত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা উয্যোজেসি. থেরো তং ভত্তং আদায গন্ত্ৰা আদিতো পট্ঠায ভিক্খুসঙ্ঘস্স আলোপসঙ্খেপেন অদাসি.

রাজাপি চিন্তেসি – ‘‘অতিৰিযম্হা জিঘচ্ছিতা, সাধু ৰতস্স সচে অতিরেকভত্তসিত্থানি পহিণেয্যা’’তি. থেরো রঞ্ঞো চিত্তং ঞত্ৰা অতিরেকভত্তং এতেসং যাপনমত্তং কত্ৰা পত্তং আকাসে খিপি, পত্তো আগন্ত্ৰা রঞ্ঞো হত্থে পতিট্ঠাসি. ভত্তং তিণ্ণম্পি জনানং যাৰদত্থং অহোসি. অথ রাজা পত্তং ধোৰিত্ৰা ‘‘তুচ্ছপত্তং ন পেসিস্সামী’’তি উত্তরিসাটকং মোচেত্ৰা উদকং পুঞ্ছিত্ৰা সাটকং পত্তে ঠপেত্ৰা ‘‘পত্তো গন্ত্ৰা মম অয্যস্স হত্থে পতিট্ঠাতূ’’তি আকাসে খিপি. পত্তো গন্ত্ৰা থেরস্স হত্থে পতিট্ঠাসি.

অপরভাগে রঞ্ঞো তথাগতস্স সরীরধাতূনং অট্ঠমভাগং পতিট্ঠাপেত্ৰা ৰীসরতনসতিকং মহাচেতিযং কারেন্তস্স অপরিনিট্ঠিতেযেৰ চেতিযে কালকিরিযাসমযো অনুপ্পত্তো. অথস্স মহাচেতিযস্স দক্খিণপস্সে নিপন্নস্স পঞ্চনিকাযৰসেন ভিক্খুসঙ্ঘে সজ্ঝাযং করোন্তে ছহি দেৰলোকেহি ছ রথা আগন্ত্ৰা পুরতো আকাসে অট্ঠংসু. রাজা ‘‘পুঞ্ঞপোত্থকং আহরথা’’তি আদিতো পট্ঠায পুঞ্ঞপোত্থকং ৰাচাপেসি. অথ নং কিঞ্চি কম্মং ন পরিতোসেসি. সো ‘‘পরতো ৰাচেথা’’তি আহ. পোত্থকৰাচকো ‘‘চূল়ঙ্গণিযযুদ্ধে পরাজিতেন তে দেৰ অটৰিং পৰিসিত্ৰা নিসিন্নেন একং সরকভত্তং চত্তারো কোট্ঠাসে কারেত্ৰা বোধিমাতুমহাতিস্সত্থেরস্স ভিক্খা দিন্না’’তি আহ. রাজা ‘‘ঠপেহী’’তি ৰত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং পুচ্ছি, ‘‘ভন্তে, কতরো দেৰলোকো রমণীযো’’তি? সব্ববোধিসত্তানং ৰসনট্ঠানং তুসিতভৰনং মহারাজাতি. রাজা কালং কত্ৰা তুসিতভৰনতো আগতরথেৰ পতিট্ঠায তুসিতভৰনং অগমাসি. ইদং বলৰকম্মস্স ৰিপাকদানে ৰত্থু.

যং পন কুসলাকুসলেসু আসন্নমরণে অনুস্সরিতুং সক্কোতি, তং যদাসন্নং নাম. তদেতং যথা নাম গোগণপরিপুণ্ণস্স ৰজস্স দ্ৰারে ৰিৰটে পরভাগে দম্মগৰবলৰগৰেসু সন্তেসুপি যো ৰজদ্ৰারস্স আসন্নো হোতি অন্তমসো দুব্বলজরগ্গৰোপি, সো এৰ পঠমতরং নিক্খমতি, এৰমেৰ অঞ্ঞেসু কুসলাকুসলেসু সন্তেসুপি মরণকালস্স আসন্নত্তা ৰিপাকং দেতি.

তত্রিমানি ৰত্থূনি – মধুঅঙ্গণগামে কির একো দমিল়দোৰারিকো পাতোৰ বল়িসং আদায গন্ত্ৰা মচ্ছে ৰধিত্ৰা তযো কোট্ঠাসে কত্ৰা একেন তণ্ডুলং গণ্হাতি, একেন দধিং, একং পচতি. ইমিনা নীহারেন পঞ্ঞাস ৰস্সানি পাণাতিপাতকম্মং কত্ৰা অপরভাগে মহল্লকো অনুট্ঠানসেয্যং উপগচ্ছতি. তস্মিং খণে গিরিৰিহারৰাসী চূল়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেরো ‘‘মা অযং সত্তো মযি পস্সন্তে নস্সতূ’’তি গন্ত্ৰা তস্স গেহদ্ৰারে অট্ঠাসি. অথস্স ভরিযা, ‘‘সামি, থেরো আগতো’’তি আরোচেসি. অহং পঞ্ঞাস ৰস্সানি থেরস্স সন্তিকং ন গতপুব্বো, কতরেন মে গুণেন থেরো আগমিস্সতি, গচ্ছাতি নং ৰদথাতি. সা ‘‘অতিচ্ছথ, ভন্তে’’তি আহ. থেরো ‘‘উপাসকস্স কা সরীরপ্পৰত্তী’’তি পুচ্ছি. দুব্বলো, ভন্তেতি. থেরো ঘরং পৰিসিত্ৰা সতিং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘সীলং গণ্হিস্সসী’’তি আহ. আম, ভন্তে, দেথাতি. থেরো তীণি সরণানি দত্ৰা পঞ্চ সীলানি দাতুং আরভি. তস্স পঞ্চ সীলানীতি ৰচনকালেযেৰ জিৰ্হা পপতি. থেরো ‘‘ৰট্টিস্সতি এত্তক’’ন্তি নিক্খমিত্ৰা গতো. সোপি কালং কত্ৰা চাতুমহারাজিকভৰনে নিব্বত্তি. নিব্বত্তক্খণেযেৰ চ ‘‘কিং নু খো কম্মং কত্ৰা মযা ইদং লদ্ধ’’ন্তি আৰজ্জেন্তো থেরং নিস্সায লদ্ধভাৰং ঞত্ৰা দেৰলোকতো আগন্ত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. ‘‘কো এসো’’তি চ ৰুত্তে ‘‘অহং, ভন্তে, দমিল়দোৰারিকো’’তি আহ. কুহিং নিব্বত্তোসীতি? চাতুমহারাজিকেসু, ভন্তে, সচে মে অয্যো পঞ্চ সীলানি অদস্স, উপরি দেৰলোকে নিব্বত্তো অস্সং. অহং কিং করিস্সামি, ত্ৰং গণ্হিতুং নাসক্খি, পুত্তকাতি. সো থেরং ৰন্দিত্ৰা দেৰলোকমেৰ গতো. ইদং তাৰ কুসলকম্মে ৰত্থু.

অন্তরগঙ্গায পন মহাৰাচকালউপাসকো নাম অহোসি. সো তিংস ৰস্সানি সোতাপত্তিমগ্গত্থায দ্ৰত্তিংসাকারং সজ্ঝাযিত্ৰা ‘‘অহং এৰং দ্ৰত্তিংসাকারং সজ্ঝাযন্তো ওভাসমত্তম্পি নিব্বত্তেতুং নাসক্খিং, বুদ্ধসাসনং অনিয্যানিকং ভৰিস্সতী’’তি দিট্ঠিৰিপল্লাসং পত্ৰা কালকিরিযং কত্ৰা মহাগঙ্গায নৰউসভিকো সুসুমারপেতো হুত্ৰা নিব্বত্তি. একং সমযং কচ্ছকতিত্থেন সট্ঠি পাসাণত্থম্ভসকটানি অগমংসু. সো সব্বেপি তে গোণে চ পাসাণে চ খাদি. ইদং অকুসলকম্মে ৰত্থু.

এতেহি পন তীহি মুত্তং অঞ্ঞাণৰসেন কতং কটত্তা ৰা পন কম্মং নাম. তং যথা নাম উম্মত্তকেন খিত্তদণ্ডং যত্থ ৰা তত্থ ৰা গচ্ছতি, এৰমেৰ তেসং অভাৰে যত্থ কত্থচি ৰিপাকং দেতি.

জনকং নাম একং পটিসন্ধিং জনেত্ৰা পৰত্তিং ন জনেতি, পৰত্তে অঞ্ঞং কম্মং ৰিপাকং নিব্বত্তেতি. যথা হি মাতা জনেতিযেৰ, ধাতিযেৰ পন জগ্গতি; এৰমেৰং মাতা ৰিয পটিসন্ধিনিব্বত্তকং জনককম্মং, ধাতি ৰিয পৰত্তে সম্পত্তকম্মং. উপত্থম্ভকং নাম কুসলেপি লব্ভতি অকুসলেপি. একচ্চো হি কুসলং কত্ৰা সুগতিভৰে নিব্বত্ততি. সো তত্থ ঠিতো পুনপ্পুনং কুসলং কত্ৰা তং কম্মং উপত্থম্ভেত্ৰা অনেকানি ৰস্সসতসহস্সানি সুগতিভৰস্মিংযেৰ ৰিচরতি. একচ্চো অকুসলং কত্ৰা দুগ্গতিভৰে নিব্বত্ততি. সো তত্থ ঠিতো পুনপ্পুনং অকুসলং কত্ৰা তং কম্মং উপত্থম্ভেত্ৰা বহূনি ৰস্সসতসহস্সানি দুগ্গতিভৰস্মিংযেৰ ৰিচরতি.

অপরো নযো – জনকং নাম কুসলম্পি হোতি অকুসলম্পি. তং পটিসন্ধিযম্পি পৰত্তেপি রূপারূপৰিপাকক্খন্ধে জনেতি. উপত্থম্ভকং পন ৰিপাকং জনেতুং ন সক্কোতি, অঞ্ঞেন কম্মেন দিন্নায পটিসন্ধিযা জনিতে ৰিপাকে উপ্পজ্জনকসুখদুক্খং উপত্থম্ভেতি, অদ্ধানং পৰত্তেতি. উপপীল়কং নাম অঞ্ঞেন কম্মেন দিন্নায পটিসন্ধিযা জনিতে ৰিপাকে উপ্পজ্জনকসুখদুক্খং পীল়েতি বাধেতি, অদ্ধানং পৰত্তিতুং ন দেতি. তত্রাযং নযো – কুসলকম্মে ৰিপচ্চমানে অকুসলকম্মং উপপীল়কং হুত্ৰা তস্স ৰিপচ্চিতুং ন দেতি. অকুসলকম্মে ৰিপচ্চমানে কুসলকম্মং উপপীল়কং হুত্ৰা তস্স ৰিপচ্চিতুং ন দেতি. যথা ৰড্ঢমানকং রুক্খং ৰা গচ্ছং ৰা লতং ৰা কোচিদেৰ দণ্ডেন ৰা সত্থেন ৰা ভিন্দেয্য ৰা ছিন্দেয্য ৰা, অথ সো রুক্খো ৰা গচ্ছো ৰা লতা ৰা ৰড্ঢিতুং ন সক্কুণেয্য; এৰমেৰং কুসলং ৰিপচ্চমানং অকুসলেন উপপীল়িতং, অকুসলং ৰা পন ৰিপচ্চমানং কুসলেন উপপীল়িতং ৰিপচ্চিতুং ন সক্কোতি. তত্থ সুনক্খত্তস্স অকুসলকম্মং কুসলং উপপীল়েসি, চোরঘাতকস্স কুসলকম্মং অকুসলং উপপীল়েসি.

রাজগহে কির ৰাতকাল়কো পঞ্ঞাস ৰস্সানি চোরঘাতকম্মং অকাসি. অথ নং রঞ্ঞো আরোচেসুং – ‘‘দেৰ, ৰাতকাল়কো মহল্লকো চোরে ঘাতেতুং ন সক্কোতী’’তি. ‘‘অপনেথ নং তস্মা ঠানন্তরাতি. অমচ্চা নং অপনেত্ৰা অঞ্ঞং তস্মিং ঠানে ঠপযিংসু. ৰাতকাল়কোপি যাৰ তং কম্মং অকাসি, তাৰ অহতৰত্থানি ৰা অচ্ছাদিতুং সুরভিপুপ্ফানি ৰা পিল়ন্ধিতুং পাযাসং ৰা ভুঞ্জিতুং উচ্ছাদনন্হাপনং ৰা পচ্চনুভোতুং নালত্থ. সো ‘‘দীঘরত্তং মে কিলিট্ঠৰেসেন চরিত’’ন্তি ‘‘পাযাসং মে পচাহী’’তি ভরিযং আণাপেত্ৰা ন্হানীযসম্ভারানি গাহাপেত্ৰা ন্হানতিত্থং গন্ত্ৰা সীসং ন্হত্ৰা অহতৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা গন্ধে ৰিলিম্পিত্ৰা পুপ্ফানি পিল়ন্ধিত্ৰা ঘরং আগচ্ছন্তো সারিপুত্তত্থেরং দিস্ৰা ‘‘সংকিলিট্ঠকম্মতো চম্হি অপগতো, অয্যো চ মে দিট্ঠো’’তি তুট্ঠমানসো থেরং ঘরং নেত্ৰা নৰসপ্পিসক্করচুণ্ণাভিসঙ্খতেন পাযাসেন পরিৰিসি. থেরো তস্স অনুমোদনমকাসি. সো অনুমোদনং সুত্ৰা অনুলোমিকখন্তিং পটিলভিত্ৰা থেরং অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তমানো অন্তরামগ্গে তরুণৰচ্ছায গাৰিযা মদ্দিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপিতো গন্ত্ৰা তাৰতিংসভৰনে নিব্বত্তি. ভিক্খূ তথাগতং পুচ্ছিংসু – ‘‘ভন্তে, চোরঘাতকো অজ্জেৰ কিলিট্ঠকম্মতো অপনীতো, অজ্জেৰ কালঙ্কতো, কহং নু খো নিব্বত্তো’’তি? তাৰতিংসভৰনে, ভিক্খৰেতি. ভন্তে, চোরঘাতকো দীঘরত্তং পুরিসে ঘাতেসি, তুম্হে চ এৰং ৰদেথ, নত্থি নু খো পাপকম্মস্স ফলন্তি. মা, ভিক্খৰে, এৰং অৰচুত্থ, বলৰকল্যাণমিত্তূপনিস্সযং লভিত্ৰা ধম্মসেনাপতিস্স পিণ্ডপাতং দত্ৰা অনুমোদনং সুত্ৰা অনুলোমিকখন্তিং পটিলভিত্ৰা সো তত্থ নিব্বত্তোতি.

‘‘সুভাসিতং সুণিত্ৰান, নাগরিযো চোরঘাতকো;

অনুলোমখন্তিং লদ্ধান, মোদতী তিদিৰং গতো’’তি.

উপঘাতকং পন সযং কুসলম্পি অকুসলম্পি সমানং অঞ্ঞং দুব্বলকম্মং ঘাতেত্ৰা তস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতি. এৰং পন কম্মেন কতে ওকাসে তং ৰিপাকং উপ্পন্নং নাম ৰুচ্চতি. উপচ্ছেদকন্তিপি এতস্সেৰ নামং. তত্রাযং নযো – কুসলকম্মস্স ৰিপচ্চনকালে একং অকুসলকম্মং উট্ঠায তং কম্মং ছিন্দিত্ৰা পাতেতি. অকুসলকম্মস্সপি ৰিপচ্চনকালে একং কুসলকম্মং উট্ঠায তং কম্মং ছিন্দিত্ৰা পাতেতি. ইদং উপচ্ছেদকং নাম. তত্থ অজাতসত্তুনো কম্মং কুসলচ্ছেদকং অহোসি, অঙ্গুলিমালত্থেরস্স অকুসলচ্ছেদকন্তি. এৰং সুত্তন্তিকপরিযাযেন একাদস কম্মানি ৰিভত্তানি.

অভিধম্মপরিযাযেন পন সোল়স কম্মানি ৰিভত্তানি, সেয্যথিদং – ‘‘অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি গতিসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তি, অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি উপধিসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তি, অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি কালসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তি, অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি পযোগসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তি. অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি গতিৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তি, উপধিৰিপত্তিং, কালৰিপত্তিং, পযোগৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তি. অত্থেকচ্চানি কল্যাণানি কম্মসমাদানানি গতিৰিপত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তি, উপধিৰিপত্তি, কালৰিপত্তি, পযোগৰিপত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তি. অত্থেকচ্চানি কল্যাণানি কম্মসমাদানানি গতিসম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তি, উপধিসম্পত্তিং, কালসম্পত্তিং, পযোগসম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তী’’তি (ৰিভ. ৮১০).

তত্থ পাপকানীতি লামকানি. কম্মসমাদানানীতি কম্মগ্গহণানি. গহিতসমাদিন্নানং কম্মানমেতং অধিৰচনং. গতিসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তীতিআদীসু অনিট্ঠারম্মণানুভৰনারহে কম্মে ৰিজ্জমানেযেৰ সুগতিভৰে নিব্বত্তস্স তং কম্মং গতিসম্পত্তিপটিবাল়্হং ন ৰিপচ্চতি নাম. গতিসম্পত্তিযা পতিবাহিতং হুত্ৰা ন ৰিপচ্চতীতি অত্থো. যো পন পাপকম্মেন দাসিযা ৰা কম্মকারিযা ৰা কুচ্ছিযং নিব্বত্তিত্ৰা উপধিসম্পন্নো হোতি, অত্তভাৰসমিদ্ধিযং তিট্ঠতি. অথস্স সামিকা তস্স রূপসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘নাযং কিলিট্ঠকম্মস্সানুচ্ছৰিকো’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা অত্তনো জাতপুত্তং ৰিয ভণ্ডাগারিকাদিট্ঠানেসু ঠপেত্ৰা সম্পত্তিং যোজেত্ৰা পরিহরন্তি. এৰরূপস্স কম্মং উপধিসম্পত্তিপটিবাল়্হং ন ৰিপচ্চতি নাম. যো পন পঠমকপ্পিককালসদিসে সুলভসম্পন্নরসভোজনে সুভিক্খকালে নিব্বত্ততি, তস্স ৰিজ্জমানম্পি পাপকম্মং কালসম্পত্তিপটিবাল়্হং ন ৰিপচ্চতি নাম. যো পন সম্মাপযোগং নিস্সায জীৰতি, উপসঙ্কমিতব্বযুত্তকালে উপসঙ্কমতি, পটিক্কমিতব্বযুত্তকালে পটিক্কমতি, পলাযিতব্বযুত্তকালে পলাযতি. লঞ্জদানযুত্তকালে লঞ্জং দেতি, চোরিকযুত্তকালে চোরিকং করোতি, এৰরূপস্স পাপকম্মং পযোগসম্পত্তিপটিবাল়্হং ন ৰিপচ্চতি নাম.

দুগ্গতিভৰে নিব্বত্তস্স পন পাপকম্মং গতিৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চতি নাম. যো পন দাসিযা ৰা কম্মকারিযা ৰা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তো দুব্বণ্ণো হোতি দুস্সণ্ঠানো, ‘‘যক্খো নু খো মনুস্সো নু খো’’তি ৰিমতিং উপ্পাদেতি. সো সচে পুরিসো হোতি, অথ নং ‘‘নাযং অঞ্ঞস্স কম্মস্স অনুচ্ছৰিকো’’তি হত্থিং ৰা রক্খাপেন্তি অস্সং ৰা গোণে ৰা, তিণকট্ঠাদীনি ৰা আহরাপেন্তি, খেল়সরকং ৰা গণ্হাপেন্তি. সচে ইত্থী হোতি, অথ নং হত্থিঅস্সাদীনং ভত্তমাসাদীনি ৰা পচাপেন্তি, কচৰরং ৰা ছড্ডাপেন্তি, অঞ্ঞং ৰা পন জিগুচ্ছনীযকম্মং কারেন্তি. এৰরূপস্স পাপকম্মং উপধিৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চতি নাম. যো পন দুব্ভিক্খকালে ৰা পরিহীনসম্পত্তিকালে ৰা অন্তরকপ্পে ৰা নিব্বত্ততি, তস্স পাপকম্মং কালৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চতি নাম. যো পন পযোগং সম্পাদেতুং ন জানাতি, উপসঙ্কমিতব্বযুত্তকালে উপসঙ্কমিতুং ন জানাতি…পে… চোরিকযুত্তকালে চোরিকং কাতুং ন জানাতি, তস্স পাপকম্মং পযোগৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চতি নাম.

যো পন ইট্ঠারম্মণানুভৰনারহে কম্মে ৰিজ্জমানেযেৰ গন্ত্ৰা দুগ্গতিভৰে নিব্বত্ততি, তস্স তং কম্মং গতিৰিপত্তিপটিবাল়্হং ন ৰিপচ্চতি নাম. যো পন পুঞ্ঞানুভাৰেন রাজরাজমহামত্তাদীনং গেহে নিব্বত্তিত্ৰা কাণো ৰা হোতি কুণী ৰা খঞ্জো ৰা পক্খহতো ৰা, তস্স ওপরজ্জসেনাপতিভণ্ডাগারিকট্ঠানাদীনি ন অনুচ্ছৰিকানীতি ন দেন্তি. ইচ্চস্স তং পুঞ্ঞং উপধিৰিপত্তিপটিবাল়্হং ন ৰিপচ্চতি নাম. যো পন দুব্ভিক্খকালে ৰা পরিহীনসম্পত্তিকালে ৰা অন্তরকপ্পে ৰা মনুস্সেসু নিব্বত্ততি, তস্স তং কল্যাণকম্মং কালৰিপত্তিপটিবাল়্হং ন ৰিপচ্চতি নাম. যো হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ পযোগং সম্পাদেতুং ন জানাতি, তস্স কল্যাণকম্মং পযোগৰিপত্তিপটিবাল়্হং ন ৰিপচ্চতি নাম.

কল্যাণকম্মেন পন সুগতিভৰে নিব্বত্তস্স তং কম্মং গতিসম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চতি নাম. রাজরাজমহামত্তাদীনং কুলে নিব্বত্তিত্ৰা উপধিসম্পত্তিং পত্তস্স অত্তভাৰসমিদ্ধিযং ঠিতস্স দেৰনগরে সমুস্সিতরতনতোরণসদিসং অত্তভাৰং দিস্ৰা ‘‘ইমস্স ওপরজ্জসেনাপতিভণ্ডাগারিকট্ঠানাদীনি অনুচ্ছৰিকানী’’তি দহরস্সেৰ সতো তানি ঠানন্তরানি দেন্তি, এৰরূপস্স কল্যাণকম্মং উপধিসম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চতি নাম. যো পঠমকপ্পিকেসু ৰা সুলভন্নপানকালে ৰা নিব্বত্ততি, তস্স কল্যাণকম্মং কালসম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চতি নাম. যো ৰুত্তনযেনেৰ পযোগং সম্পাদেতুং জানাতি, তস্স কম্মং পযোগসম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চতি নাম. এৰং অভিধম্মপরিযাযেন সোল়স কম্মানি ৰিভত্তানি.

অপরানিপি পটিসম্ভিদামগ্গপরিযাযেন দ্ৰাদস কম্মানি ৰিভত্তানি. সেয্যথিদং – ‘‘অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকো, অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো, অত্থি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, অত্থি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, ভৰিস্সতি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, ভৰিস্সতি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪).

তত্থ যং কম্মং অতীতে আযূহিতং অতীতেযেৰ ৰিপাকৰারং লভি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং জনেসি, রূপজনকং রূপং, তং অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. যং পন ৰিপাকৰারং ন লভি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং রূপজনকং ৰা রূপং জনেতুং নাসক্খি, তং অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. যং পন অতীতে আযূহিতং এতরহি লদ্ধৰিপাকৰারং পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং জনেত্ৰা রূপজনকং রূপং জনেত্ৰা ঠিতং, তং অহোসি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. যং অলদ্ধৰিপাকৰারং পটিসন্ধিজনকং ৰা পটিসন্ধিং রূপজনকং ৰা রূপং জনেতুং নাসক্খি, তং অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. যং পন অতীতে আযূহিতং অনাগতে ৰিপাকৰারং লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং রূপজনকং রূপং জনেতুং সক্খিস্সতি, তং অহোসি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. যং অনাগতে ৰিপাকৰারং ন লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং রূপজনকং ৰা রূপং জনেতুং ন সক্খিস্সতি, তং অহোসি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং.

যং পন এতরহি আযূহিতং এতরহিযেৰ ৰিপাকৰারং লভতি, তং অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. যং পন এতরহি ৰিপাকৰারং ন লভতি, তং অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. যং পন এতরহি আযূহিতং অনাগতে ৰিপাকৰারং লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং রূপজনকং রূপং জনেতুং সক্খিস্সতি, তং অত্থি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. যং পন ৰিপাকৰারং ন লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং রূপজনকং ৰা রূপং জনেতুং সক্খিস্সতি, তং অত্থি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং.

যং পনানাগতে আযূহিস্সতি, অনাগতেযেৰ ৰিপাকৰারং লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং রূপজনকং ৰা রূপং জনেস্সতি, তং ভৰিস্সতি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. যং পন ৰিপাকৰারং ন লভিস্সতি, পটিসন্ধিজনকং পটিসন্ধিং রূপজনকং ৰা রূপং জনেতুং ন সক্খিস্সতি, তং ভৰিস্সতি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ৰুত্তং. এৰং পটিসম্ভিদামগ্গপরিযাযেন দ্ৰাদস কম্মানি ৰিভত্তানি.

ইতি ইমানি চেৰ দ্ৰাদস অভিধম্মপরিযাযেন ৰিভত্তানি চ সোল়স কম্মানি অত্তনো ঠানা ওসক্কিত্ৰা সুত্তন্তিকপরিযাযেন ৰুত্তানি একাদস কম্মানিযেৰ ভৰন্তি. তানিপি ততো ওসক্কিত্ৰা তীণিযেৰ কম্মানি হোন্তি দিট্ঠধম্মৰেদনীযং, উপপজ্জৰেদনীযং, অপরপরিযাযৰেদনীযন্তি. তেসং সঙ্কমনং নত্থি, যথাঠানেযেৰ তিট্ঠন্তি. যদি হি দিট্ঠধম্মৰেদনীযং কম্মং উপপজ্জৰেদনীযং ৰা অপরপরিযাযৰেদনীযং ৰা ভৰেয্য, ‘‘দিট্ঠে ৰা ধম্মে’’তি সত্থা ন ৰদেয্য. সচেপি উপপজ্জৰেদনীযং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং ৰা অপরপরিযাযৰেদনীযং ৰা ভৰেয্য, ‘‘উপপজ্জ ৰা’’তি সত্থা ন ৰদেয্য. অথাপি অপরপরিযাযৰেদনীযং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং ৰা উপপজ্জৰেদনীযং ৰা ভৰেয্য, ‘‘অপরে ৰা পরিযাযে’’তি সত্থা ন ৰদেয্য.

সুক্কপক্খেপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থ পন লোভে ৰিগতেতি লোভে অপগতে নিরুদ্ধে. তালৰত্থুকতন্তি তালৰত্থু ৰিয কতং, মত্থকচ্ছিন্নতালো ৰিয পুন অৰিরুল়্হিসভাৰং কতন্তি অত্থো. অনভাৰং কতন্তি অনুঅভাৰং কতং, যথা পুন নুপ্পজ্জতি, এৰং কতন্তি অত্থো. এৰস্সূতি এৰং ভৰেয্যুং. এৰমেৰ খোতি এত্থ বীজানি ৰিয কুসলাকুসলং কম্মং দট্ঠব্বং, তানি অগ্গিনা ডহনপুরিসো ৰিয যোগাৰচরো, অগ্গি ৰিয মগ্গঞাণং, অগ্গিং দত্ৰা বীজানং ডহনকালো ৰিয মগ্গঞাণেন কিলেসানং দড্ঢকালো, মসিকতকালো ৰিয পঞ্চন্নং খন্ধানং ছিন্নমূলকে কত্ৰা ঠপিতকালো, মহাৰাতে ওপুনিত্ৰা নদিযা ৰা পৰাহেত্ৰা অপ্পৰত্তিকতকালো ৰিয উপাদিন্নকসন্তানস্স নিরোধেন ছিন্নমূলকানং পঞ্চন্নং খন্ধানং অপ্পটিসন্ধিকভাৰেন নিরুজ্ঝিত্ৰা পুন ভৰস্মিং পটিসন্ধিং অগ্গহিতকালো ৰেদিতব্বো.

মোহজঞ্চাপৰিদ্দসূতি মোহজঞ্চাপি অৰিদ্দসু. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং সো অৰিদূ অন্ধবালো লোভজঞ্চ দোসজঞ্চ মোহজঞ্চাতি কম্মং করোতি, এৰং করোন্তেন যং তেন পকতং কম্মং অপ্পং ৰা যদি ৰা বহুং. ইধেৰ তং ৰেদনিযন্তি তং কম্মং তেন বালেন ইধ সকে অত্তভাৰেযেৰ ৰেদনীযং, তস্সেৰ তং অত্তভাৰে ৰিপচ্চতীতি অত্থো. ৰত্থুং অঞ্ঞং ন ৰিজ্জতীতি তস্স কম্মস্স ৰিপচ্চনত্থায অঞ্ঞং ৰত্থু নত্থি. ন হি অঞ্ঞেন কতং কম্মং অঞ্ঞস্স অত্তভাৰে ৰিপচ্চতি. তস্মা লোভঞ্চ দোসঞ্চ, মোহজঞ্চাপি ৰিদ্দসূতি তস্মা যো ৰিদূ মেধাৰী পণ্ডিতো তং লোভজাদিভেদং কম্মং ন করোতি, সো ৰিজ্জং উপ্পাদযং ভিক্খু, সব্বা দুগ্গতিযো জহে, অরহত্তমগ্গৰিজ্জং উপ্পাদেত্ৰা তং ৰা পন ৰিজ্জং উপ্পাদেন্তো সব্বা দুগ্গতিযো জহতি. দেসনাসীসমেৰেতং, সুগতিযোপি পন সো খীণাসৰো জহতিযেৰ. যম্পি চেতং ‘‘তস্মা লোভঞ্চ দোসঞ্চা’’তি ৰুত্তং, এত্থাপি লোভদোসসীসেন লোভজঞ্চ দোসজঞ্চ কম্মমেৰ নিদ্দিট্ঠন্তি ৰেদিতব্বং. এৰং সুত্তন্তেসুপি গাথাযপি ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতন্তি.