৬. অপণ্ণকসুত্তৰণ্ণনা

১৬. ছট্ঠে অপণ্ণকপটিপদন্তি অৰিরদ্ধপটিপদং একংসপটিপদং নিয্যানিকপটিপদং কারণপটিপদং সারপটিপদং মণ্ডপটিপদং অপচ্চনীকপটিপদং অনুলোমপটিপদং ধম্মানুধম্মপটিপদং পটিপন্নো হোতি, ন তক্কগ্গাহেন ৰা নযগ্গাহেন ৰা. এৰং গহেত্ৰা পটিপন্নো হি ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা উপাসকো ৰা উপাসিকা ৰা মনুস্সদেৰনিব্বানসম্পত্তীহি হাযতি পরিহাযতি, অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো পন তাহি সম্পত্তীহি ন পরিহাযতি. অতীতে কন্তারদ্ধানমগ্গং পটিপন্নেসু দ্ৰীসু সত্থৰাহেসু যক্খস্স ৰচনং গহেত্ৰা বালসত্থৰাহো সদ্ধিং সত্থেন অনযব্যসনং পত্তো, যক্খস্স ৰচনং অগ্গহেত্ৰা ‘‘উদকদিট্ঠট্ঠানে উদকং ছড্ডেস্সামা’’তি সত্থকে সঞ্ঞাপেত্ৰা মগ্গং পটিপন্নো পণ্ডিতসত্থৰাহো ৰিয. যং সন্ধায ৰুত্তং –

‘‘অপণ্ণকং ঠানমেকে, দুতিযং আহু তক্কিকা;

এতদঞ্ঞায মেধাৰী, তং গণ্হে যদপণ্ণক’’ন্তি. (জা. ১.১.১);

যোনি চস্স আরদ্ধা হোতীতি এত্থ যোনীতি খন্ধকোট্ঠাসস্সপি কারণস্সপি পস্সাৰমগ্গস্সপি নামং. ‘‘চতস্সো খো ইমা, সারিপুত্ত, যোনিযো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৫২) হি খন্ধকোট্ঠাসো যোনি নাম. ‘‘যোনি হেসা ভূমিজ ফলস্স অধিগমাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২২৬) কারণং. ‘‘ন চাহং ব্রাহ্মণং ব্রূমি, যোনিজং মত্তিসম্ভৰ’’ন্তি (ম. নি. ২.৪৫৭; ধ. প. ৩৯৬) চ ‘‘তমেনং কম্মজৰাতা নিৰত্তিত্ৰা উদ্ধংপাদং অধোসিরং সম্পরিৰত্তেত্ৰা মাতু যোনিমুখে সম্পটিপাদেন্তী’’তি চ আদীসু পস্সাৰমগ্গো. ইধ পন কারণং অধিপ্পেতং. আরদ্ধাতি পগ্গহিতা পরিপুণ্ণা.

আসৰানং খযাযাতি এত্থ আসৰন্তীতি আসৰা, চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সন্দন্তি পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৰ গোত্রভু, ওকাসতো যাৰ ভৰগ্গা সৰন্তীতি ৰা আসৰা, এতে ধম্মে এতঞ্চ ওকাসং অন্তোকরিত্ৰা পৰত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকরণত্থো হি অযং আকারো. চিরপারিৰাসিযট্ঠেন মদিরাদযো আসৰা, আসৰা ৰিযাতিপি আসৰা. লোকস্মিম্পি হি চিরপারিৰাসিকা মদিরাদযো আসৰাতি ৰুচ্চন্তি, যদি চ চিরপারিৰাসিযট্ঠেন আসৰা, এতেযেৰ ভৰিতুমরহন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘পুরিমা, ভিক্খৰে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জায, ইতো পুব্বে অৰিজ্জা নাহোসী’’তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). আযতং ৰা সংসারদুক্খং সৰন্তি পসৰন্তীতিপি আসৰা. পুরিমানি চেত্থ নিব্বচনানি যত্থ কিলেসা আসৰাতি আগচ্ছন্তি, তত্থ যুজ্জন্তি, পচ্ছিমং কম্মেপি. ন কেৰলঞ্চ কম্মকিলেসাযেৰ আসৰা, অপিচ খো নানপ্পকারা উপদ্দৰাপি. সুত্তেসু হি ‘‘নাহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৰ আসৰানং সংৰরায ধম্মং দেসেমী’’তি (দী. নি. ৩.১৮২) এত্থ ৰিৰাদমূলভূতা কিলেসা আসৰাতি আগতা.

‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;

যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;

তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –

এত্থ তেভূমকং চ কম্মং অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মা. ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯; অ. নি. ২.২০২-২৩০) এত্থ পরূপৰাদৰিপ্পটিসারৰধবন্ধাদযো চেৰ অপাযদুক্খভূতা চ নানপ্পকারা উপদ্দৰা.

তে পনেতে আসৰা যত্থ যথা আগতা, তত্থ তথা ৰেদিতব্বা. এতে হি ৰিনযে তাৰ ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায, সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি (পারা. ৩৯; অ. নি. ২.২০২-২৩০) দ্ৰেধা আগতা. সল়াযতনে ‘‘তযো মে, আৰুসো, আসৰা কামাসৰো ভৰাসৰো অৰিজ্জাসৰো’’তি (সং. নি. ৪.৩২১) তিধা আগতা. অঞ্ঞেসু চ সুত্তন্তেসু (চূল়নি. জতুকণ্ণিমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৬৯; পটি. ম. ১.১০৭) অভিধম্মে (ধ. স. ১১০২-১১০৬; ৰিভ. ৯৩৭) চ তেযেৰ দিট্ঠাসৰেন সহ চতুধা আগতা. নিব্বেধিকপরিযাযেন ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা নিরযগামিনিযা, অত্থি আসৰা তিরচ্ছানযোনিগামিনিযা, অত্থি আসৰা পেত্তিৰিসযগামিনিযা, অত্থি আসৰা মনুস্সলোকগামিনিযা, অত্থি আসৰা দেৰলোকগামিনিযা’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) পঞ্চধা আগতা. কম্মমেৰ চেত্থ আসৰাতি ৰুত্তং. ছক্কনিপাতে ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, আসৰা সংৰরাপহাতব্বা’’তিআদিনা (অ. নি. ৬.৫৮) নযেন ছধা আগতা. সব্বাসৰপরিযাযে (ম. নি. ১.১৪ আদযো) তেযেৰ দস্সনেন পহাতব্বেহি সদ্ধিং সত্তধা আগতা. ইধ পন অভিধম্মনযেন চত্তারো আসৰা অধিপ্পেতাতি ৰেদিতব্বা.

খযাযাতি এত্থ পন আসৰানং সরসভেদোপি খীণাকারোপি মগ্গফলনিব্বানানিপি ‘‘আসৰক্খযো’’তি ৰুচ্চতি. ‘‘যো আসৰানং খযো ৰযো ভেদো পরিভেদো অনিচ্চতা অন্তরধান’’ন্তি এত্থ হি আসৰানং সরসভেদো ‘‘আসৰক্খযো’’তি ৰুত্তো. ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৰে, পস্সতো আসৰানং খযং ৰদামী’’তি (ম. নি. ১.১৫; সং. নি. ২.২৩; ইতিৰু. ১০২) এত্থ আসৰপ্পহানং আসৰানং অচ্চন্তক্খযো অসমুপ্পাদো খীণাকারো নত্থিভাৰো ‘‘আসৰক্খযো’’তি ৰুত্তো.

‘‘সেখস্স সিক্খমানস্স, উজুমগ্গানুসারিনো;

খযস্মিং পঠমং ঞাণং, ততো অঞ্ঞা অনন্তরা’’তি. (ইতিৰু. ৬২) –

এত্থ মগ্গো ‘‘আসৰক্খযো’’তি ৰুত্তো. ‘‘আসৰানং খযা সমণো হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪৩৮) এত্থ ফলং.

‘‘পরৰজ্জানুপস্সিস্স, নিচ্চং উজ্ঝানসঞ্ঞিনো;

আসৰা তস্স ৰড্ঢন্তি, আরা সো আসৰক্খযা’’তি. (ধ. প. ২৫৩) –

এত্থ নিব্বানং. ইমস্মিং পন সুত্তে ফলং সন্ধায ‘‘আসৰানং খযাযা’’তি আহ, অরহত্তফলত্থাযাতি অত্থো.

ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারোতি মনচ্ছট্ঠেসু ইন্দ্রিযেসু পিহিতদ্ৰারো. ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি ভোজনস্মিং পমাণঞ্ঞূ, পটিগ্গহণপরিভোগপচ্চৰেক্খণমত্তং জানাতি পজানাতীতি অত্থো. জাগরিযং অনুযুত্তোতি রত্তিন্দিৰং ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা পঞ্চসু কোট্ঠাসেসু জাগরণভাৰং অনুযুত্তো, জাগরণেযেৰ যুত্তপ্পযুত্তোতি অত্থো.

এৰং মাতিকং ঠপেত্ৰা ইদানি তমেৰ ঠপিতপটিপাটিযা ৰিভজন্তো কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খূতিআদিমাহ. তত্থ চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতিআদীনং অত্থো ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৫) ৰিত্থারিতো, তথা পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেতি নেৰ দৰাযাতিআদীনং (ৰিসুদ্ধি. ১.১৮). আৰরণীযেহি ধম্মেহীতি পঞ্চহি নীৰরণেহি ধম্মেহি. নীৰরণানি হি চিত্তং আৰরিত্ৰা তিট্ঠন্তি, তস্মা আৰরণীযা ধম্মাতি ৰুচ্চন্তি. সীহসেয্যং কপ্পেতীতি সীহো ৰিয সেয্যং কপ্পেতি. পাদে পাদং অচ্চাধাযাতি ৰামপাদং দক্খিণপাদে অতিআধায. সমং ঠপিতে হি পাদে জাণুকেন জাণুকং গোপ্ফকেন চ গোপ্ফকং ঘটীযতি, ততো ৰেদনা উট্ঠহন্তি. তস্মা তস্স দোসস্স পরিৰজ্জনত্থং থোকং অতিক্কমিত্ৰা এস পাদং ঠপেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘পাদে পাদং অচ্চাধাযা’’তি.

সতো সম্পজানোতি সতিযা চেৰ সম্পজঞ্ঞেন চ সমন্নাগতো. কথং পনেস নিদ্দাযন্তো সতো সম্পজানো নাম হোতীতি? পুরিমপ্পৰত্তিৰসেন. অযং হি চঙ্কমে চঙ্কমন্তো নিদ্দায ওক্কমনভাৰং ঞত্ৰা পৰত্তমানং কম্মট্ঠানং ঠপেত্ৰা মঞ্চে ৰা ফলকে ৰা নিপন্নো নিদ্দং উপগন্ত্ৰা পুন পবুজ্ঝমানো কম্মট্ঠানং ঠিতট্ঠানে গণ্হন্তোযেৰ পবুজ্ঝতি. তস্মা নিদ্দাযন্তোপি সতো সম্পজানো নাম হোতি. অযং তাৰ মূলকম্মট্ঠানে নযোৰ. পরিগ্গহকম্মট্ঠানৰসেনাপি পনেস সতো সম্পজানো নাম হোতি. কথং? অযং হি চঙ্কমন্তো নিদ্দায ওক্কমনভাৰং ঞত্ৰা পাসাণফলকে ৰা মঞ্চে ৰা দক্খিণেন পস্সেন নিপজ্জিত্ৰা পচ্চৰেক্খতি – ‘‘অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে পতিট্ঠিতো, অচেতনো মঞ্চো অচেতনায পথৰিযা, অচেতনা পথৰী অচেতনে উদকে, অচেতনং উদকং অচেতনে ৰাতে, অচেতনো ৰাতো অচেতনে আকাসে পতিট্ঠিতো. তত্থ আকাসম্পি ‘অহং ৰাতং উক্খিপিত্ৰা ঠিত’ন্তি ন জানাতি, ৰাতোপি ‘অহং আকাসে পতিট্ঠিতো’তি ন জানাতি. তথা ৰাতো ন জানাতি. ‘অহং উদকং উক্খিপিত্ৰা ঠিতো’তি…পে… মঞ্চো ন জানাতি, ‘অহং কাযং উক্খিপিত্ৰা ঠিতো’তি, কাযো ন জানাতি ‘অহং মঞ্চে পতিট্ঠিতো’তি. ন হি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং আভোগো ৰা সমন্নাহারো ৰা মনসিকারো ৰা চেতনা ৰা পত্থনা ৰা অত্থী’’তি. তস্স এৰং পচ্চৰেক্খতো তং পচ্চৰেক্খণচিত্তং ভৰঙ্গে ওতরতি. এৰং নিদ্দাযন্তোপি সতো সম্পজানো নাম হোতীতি.

উট্ঠানসঞ্ঞং মনসিকরিত্ৰাতি ‘‘এত্তকং ঠানং গতে চন্দে ৰা তারকায ৰা উট্ঠহিস্সামী’’তি উট্ঠানকালপরিচ্ছেদিকং সঞ্ঞং মনসিকরিত্ৰা, চিত্তে ঠপেত্ৰাতি অত্থো. এৰং করিত্ৰা সযিতো হি যথাপরিচ্ছিন্নেযেৰ কালে উট্ঠহতি.