১. সীহনাদসুত্তৰণ্ণনা

২১. ততিযস্স পঠমে ৰিসমগতেতি ৰিসমট্ঠানেসু গোচরেসু গতে. সঙ্ঘাতং আপাদেসিন্তি ঘাতং ৰধং পাপেসিং. তস্স হি উস্সন্নতেজতায খুদ্দকেসু পাণেসু অনুকম্পা হোতি. তস্মা যে পটিসত্তুভাৰেন সণ্ঠাতুং সক্খিস্সন্তি, যে দুব্বলা পলাযিতুকামা ভৰিস্সন্তি, তে পলাযিস্সন্তীতি সীহনাদং নদিত্ৰাৰ গোচরায পক্কমতি. তথাগতস্সেতং অধিৰচনন্তি যদি হি সহনতায হননতায চ সীহো, তথাগতো হি সব্বানি চ ইট্ঠানিট্ঠানি সহতি, সব্বপরপ্পৰাদিনো চ ৰাদানং নিম্মথনেন হনতি. ইদমস্স হোতি সীহনাদস্মিন্তি অযমস্স সীহনাদো.

তথাগতবলানীতি অঞ্ঞেহি অসাধারণানি তথাগতস্সেৰ বলানি. যথা ৰা পুব্ববুদ্ধানং বলানি পুঞ্ঞসম্পত্তিযা আগতানি, তথা আগতবলানীতিপি অত্থো. তত্থ দুৰিধং তথাগতস্স বলং কাযবলং ঞাণবলং. তেসু কাযবলং হত্থিকুলানুসারেন ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং পোরাণেহি –

‘‘কালাৰকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডরং তম্বপিঙ্গলং;

গন্ধমঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথছদ্দন্তিমে দসা’’তি.

ইমানি দস হত্থিকুলানি. তত্থ কালাৰকন্তি পকতিহত্থিকুলং দট্ঠব্বং. যং দসন্নং পুরিসানং কাযবলং, তং একস্স কালাৰকস্স হত্থিনো. যং দসন্নং কালাৰকানং বলং, তং একস্স গঙ্গেয্যস্স. যং দসন্নং গঙ্গেয্যানং, তং একস্স পণ্ডরস্স. যং দসন্নং পণ্ডরানং, তং একস্স তম্বস্স. যং দসন্নং তম্বানং, তং একস্স পিঙ্গলস্স. যং দসন্নং পিঙ্গলানং, তং একস্স গন্ধহত্থিনো. যং দসন্নং গন্ধহত্থীনং, তং একস্স মঙ্গলস্স. যং দসন্নং মঙ্গলানং, তং একস্স হেমস্স. যং দসন্নং হেমানং, তং একস্স উপোসথস্স. যং দসন্নং উপোসথানং, তং একস্স ছদ্দন্তস্স. যং দসন্নং ছদ্দন্তানং, তং একস্স তথাগতস্স. নারাযনসঙ্ঘাতবলন্তিপি ইদমেৰ ৰুচ্চতি. তদেতং পকতিহত্থিগণনায হত্থীনং কোটিসহস্সানং, পুরিসগণনায দসন্নং পুরিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি. ইদং তাৰ তথাগতস্স কাযবলং.

ঞাণবলং পন পাল়িযং তাৰ আগতমেৰ. দসবলঞাণং, মজ্ঝিমে আগতং চতুৰেসারজ্জঞাণং, অট্ঠসু পরিসাসু অকম্পনঞাণং, চতুযোনিপরিচ্ছেদঞাণং, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদঞাণং, সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৩) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি সত্তসত্ততি ঞাণানীতি, এৰং অঞ্ঞানিপি অনেকানি ঞাণবলং নাম. ইধাপি ঞাণবলমেৰ অধিপ্পেতং. ঞাণঞ্হি অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভনট্ঠেন চ বলন্তি ৰুত্তং.

আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠানং উত্তমট্ঠানং. আসভা ৰা পুব্ববুদ্ধা, তেসং ঠানন্তি অত্থো. অপিচ গৰসতজেট্ঠকো উসভো, গৰসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো. ৰজসতজেট্ঠকো ৰা উসভো, ৰজসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো. সব্বগৰসেট্ঠো সব্বপরিস্সযসহো সেতো পাসাদিকো মহাভারৰহো অসনিসতসদ্দেহিপি অসম্পকম্পিযো নিসভো, সো ইধ উসভোতি অধিপ্পেতো. ইদম্পি হি তস্স পরিযাযৰচনং. উসভস্স ইদন্তি আসভং. ঠানন্তি চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানং. ইদং পন আসভং ৰিযাতি আসভং. যথেৰ হি নিসভসঙ্খাতো উসভো উসভবলেন সমন্নাগতো চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৰং তথাগতোপি দসহি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো চতূহি ৰেসারজ্জপাদেহি অট্ঠপরিসপথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা সদেৰকে লোকে কেনচি পচ্চত্থিকেন পচ্চামিত্তেন অকম্পিযো অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি. এৰং তিট্ঠমানো চ তং আসভং ঠানং পটিজানাতি উপগচ্ছতি ন পচ্চক্খাতি অত্তনি আরোপেতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি.

পরিসাসূতি অট্ঠসু পরিসাসু. সীহনাদং নদতীতি সেট্ঠনাদং নদতি, অভীতনাদং নদতি, সীহনাদসদিসং ৰা নাদং নদতি. তত্রাযং উপমা – যথা সীহো সীহবলেন সমন্নাগতো সব্বত্থ ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো সীহনাদং নদতি, এৰং তথাগতসীহোপি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো অট্ঠসু পরিসাসু ৰিসারদো ৰিগতলোমহংসো ‘‘ইতি সক্কাযো’’তিআদিনা নযেন নানাৰিধদেসনাৰিলাসসম্পন্নং সীহনাদং নদতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘পরিসাসু সীহনাদং নদতী’’তি.

ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতীতি এত্থ ব্রহ্মন্তি সেট্ঠং উত্তমং ৰিসিট্ঠং. চক্কন্তি ধম্মচক্কং. তং পনেতং দুৰিধং হোতি পটিৰেধঞাণঞ্চেৰ দেসনাঞাণঞ্চ. তত্থ পঞ্ঞাপভাৰিতং অত্তনো অরিযফলাৰহং পটিৰেধঞাণং, করুণাপভাৰিতং সাৰকানং অরিযফলাৰহং দেসনাঞাণং. তত্থ পটিৰেধঞাণং উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি দুৰিধং. তঞ্হি অভিনিক্খমনতো যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. তুসিতভৰনতো ৰা যাৰ মহাবোধিপল্লঙ্কে অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দীপঙ্করতো ৰা পট্ঠায যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দেসনাঞাণম্পি পৰত্তমানং পৰত্তন্তি দুৰিধং. তঞ্হি যাৰ অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তিমগ্গা পৰত্তমানং, ফলক্খণে পৰত্তং নাম. তেসু পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, দেসনাঞাণং লোকিযং. উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধারণং, বুদ্ধানংযেৰ ওরসঞাণং.

ইদানি যেহি দসহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, তানি ৰিত্থারতো দস্সেতুং কতমানি দস? ইধ, ভিক্খৰে, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতোতিআদিমাহ. তত্থ ঠানঞ্চ ঠানতোতি কারণঞ্চ কারণতো. কারণঞ্হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি, তদাযত্তৰুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৰুচ্চতি. তং ভগৰা ‘‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং ঠানং. যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং অট্ঠান’’ন্তি পজানন্তো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. অভিধম্মে পনেতং ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. ৮০৯) নযেন ৰিত্থারিতমেৰ. যম্পীতি যেন ঞাণেন. ইদম্পি, ভিক্খৰে, তথাগতস্সাতি ইদম্পি ঠানাট্ঠানঞাণং তথাগতস্স তথাগতবলং নাম হোতীতি অত্থো. এৰং সব্বপদেসু যোজনা ৰেদিতব্বা.

কম্মসমাদানানন্তি সমাদিযিত্ৰা কতানং কুসলাকুসলকম্মানং, কম্মমেৰ ৰা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চেৰ হেতুতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৰিপাকস্স ঠানং, কম্মং হেতু. ইমস্স পন ঞাণস্স ৰিত্থারকথা ‘‘অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানি গতিসম্পত্তিপটিবাল়্হানি ন ৰিপচ্চন্তী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮১০) নযেন অভিধম্মে আগতাযেৰ.

সব্বত্থগামিনিন্তি সব্বগতিগামিনিঞ্চ অগতিগামিনিঞ্চ. পটিপদন্তি মগ্গং. যথাভূতং পজানাতীতি বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৰ পাণং ঘাতেন্তেসু ‘‘ইমস্স চেতনা নিরযগামিনী ভৰিস্সতি, ইমস্স তিরচ্ছানযোনিগামিনী’’তি ইমিনা নযেন একৰত্থুস্মিম্পি কুসলাকুসলচেতনাসঙ্খাতানং পটিপত্তীনং অৰিপরীততো সভাৰং জানাতি. ইমস্সপি চ ঞাণস্স ৰিত্থারকথা ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং ঞাণং? ইধ তথাগতো অযং মগ্গো অযং পটিপদা নিরযগামিনীতি পজানাতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮১১) নযেন অভিধম্মে আগতাযেৰ.

অনেকধাতুন্তি চক্খুধাতুআদীহি কামধাতুআদীহি ৰা ধাতূহি বহুধাতুং. নানাধাতুন্তি তাসংযেৰ ধাতূনং ৰিলক্খণতায নানপ্পকারধাতুং. লোকন্তি খন্ধাযতনধাতুলোকং. যথাভূতং পজানাতীতি তাসং ধাতূনং অৰিপরীততো সভাৰং পটিৰিজ্ঝতি. ইদম্পি ঞাণং ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স অনেকধাতুনানাধাতুলোকং যথাভূতং ঞাণং? ইধ তথাগতো খন্ধনানত্তং পজানাতী’’তিআদিনা নযেন অভিধম্মে ৰিত্থারিতমেৰ.

নানাধিমুত্তিকতন্তি হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৰং. ইদম্পি ঞাণং ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং ঞাণং? ইধ তথাগতো পজানাতি সন্তি সত্তা হীনাধিমুত্তিকা’’তিআদিনা নযেন অভিধম্মে ৰিত্থারিতমেৰ.

পরসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি ততো অঞ্ঞেসং হীনসত্তানং. একত্থমেৰ ৰা এতং পদদ্ৰযং, ৰেনেয্যৰসেন দ্ৰিধা ৰুত্তং. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং পরভাৰঞ্চ অপরভাৰঞ্চ, ৰুদ্ধিঞ্চ হানিঞ্চাতি অত্থো. ইমস্সাপি ঞাণস্স ৰিত্থারকথা ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স পরসত্তানং পরপুগ্গলানং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং যথাভূতং ঞাণং? ইধ তথাগতো সত্তানং আসযং পজানাতী’’তি (ৰিভ. ৮১৪) আদিনা নযেন অভিধম্মে আগতাযেৰ.

ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং, ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনং অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং, সৰিতক্কসৰিচারাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং, পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনঞ্চ নৰন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসন্তি হানভাগিযধম্মং. ৰোদানন্তি ৰিসেসভাগিযধম্মং. ৰুট্ঠানন্তি ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠানং, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি (ৰিভ. ৮২৮) এৰং ৰুত্তং পগুণজ্ঝানঞ্চেৰ ভৰঙ্গফলসমাপত্তিযো চ. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপরিমস্স উপরিমস্স পদট্ঠানং হোতি, তস্মা ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. ভৰঙ্গেন পন সব্বজ্ঝানেহি ৰুট্ঠানং হোতি, ফলসমাপত্তিযা নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং হোতি. তং সন্ধায চ ‘‘তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. ইদম্পি ঞাণং ‘‘তত্থ কতমং তথাগতস্স ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৰোদানং ৰুট্ঠানং যথাভূতং ঞাণং? ঝাযীতি চত্তারো ঝাযী, অত্থেকচ্চো ঝাযী সম্পত্তিংযেৰ সমানং ৰিপত্তীতি পচ্চেতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮২৮) নযেন অভিধম্মে ৰিত্থারিতমেৰ. সব্বঞাণানং ৰিত্থারকথায ৰিনিচ্ছযো সম্মোহৰিনোদনিযা ৰিভঙ্গট্ঠকথায ৰুত্তো, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিদিব্বচক্খুঞাণকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিত্থারিতা, আসৰক্খযকথা হেট্ঠা ৰুত্তাযেৰাতি.

তত্থ পরৰাদীকথা হোতি ‘‘দসবলঞাণং নাম পাটিযেক্কং ঞাণং নত্থি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰাযং পভেদো’’তি. তং ন তথা দট্ঠব্বং. অঞ্ঞমেৰ হি দসবলঞাণং, অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. দসবলঞাণঞ্হি সকসককিচ্চমেৰ জানাতি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং তম্পি ততো অৰসেসম্পি জানাতি. দসবলঞাণেসু হি পঠমং কারণাকারণমেৰ জানাতি, দুতিযং কম্মৰিপাকন্তরমেৰ, ততিযং কম্মপরিচ্ছেদমেৰ, চতুত্থং ধাতুনানত্তকারণমেৰ, পঞ্চমং সত্তানং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৰ, ছট্ঠং ইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুভাৰমেৰ, সত্তমং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৰ, অট্ঠমং পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধসন্ততিমেৰ, নৰমং সত্তানং চুতিপটিসন্ধিমেৰ, দসমং সচ্চপরিচ্ছেদমেৰ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ ততো উত্তরিঞ্চ পজানাতি, এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং করোতি. তঞ্হি ঝানং হুত্ৰা অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ইদ্ধি হুত্ৰা ৰিকুব্বিতুং ন সক্কোতি, মগ্গো হুত্ৰা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি.

অপিচ পরৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো ‘‘দসবলঞাণং নামেতং সৰিতক্কসৰিচারং অৰিতক্কৰিচারমত্তং অৰিতক্কঅৰিচারং, কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং, লোকিযং লোকুত্তর’’ন্তি. জানন্তো ‘‘পটিপাটিযা সত্ত ঞাণানি সৰিতক্কসৰিচারানী’’তি ৰক্খতি, ‘‘ততো পরানি দ্ৰে অৰিতক্কঅৰিচারানী’’তি ৰক্খতি. ‘‘আসৰক্খযঞাণং সিযা সৰিতক্কসৰিচারং সিযা অৰিতক্কৰিচারমত্তং, সিযা অৰিতক্কঅৰিচার’’ন্তি ৰক্খতি. তথা ‘‘পটিপাটিযা সত্ত কামাৰচরানি, ততো দ্ৰে রূপাৰচরানি, অৰসানে একং লোকুত্তর’’ন্তি ৰক্খতি. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন সৰিতক্কসৰিচারমেৰ লোকিযমেৰা’’তি ৰক্খতি.

এৰমেত্থ অনুপদৰণ্ণনং ঞত্ৰা ইদানি যস্মা তথাগতো পঠমংযেৰ ঠানাট্ঠানঞাণেন ৰেনেয্যসত্তানং আসৰক্খযাধিগমস্স চেৰ অনধিগমস্স চ ঠানাট্ঠানভূতং কিলেসাৰরণাভাৰং পস্সতি লোকিযসম্মাদিট্ঠিট্ঠানাদিদস্সনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিট্ঠানাভাৰদস্সনতো চ. অথ নেসং কম্মৰিপাকঞাণেন ৰিপাকাৰরণাভাৰং পস্সতি তিহেতুকপ্পটিসন্ধিদস্সনতো, সব্বত্থগামিনিপটিপদাঞাণেন কম্মাৰরণাভাৰং পস্সতি আনন্তরিযকম্মাভাৰদস্সনতো. এৰমনাৰরণানং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণেন অনুকূলধম্মদেসনত্থং চরিযাৰিসেসং পস্সতি ধাতুৰেমত্তদস্সনতো. অথ নেসং নানাধিমুত্তিকতঞাণেন অধিমুত্তিং পস্সতি পযোগং অনাদিযিত্ৰাপি অধিমুত্তিৰসেন ধম্মদেসনত্থং. অথেৰং দিট্ঠাধিমুত্তীনং যথাসত্তি যথাবলং ধম্মং দেসেতুং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তিঞাণেন ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তং পস্সতি সদ্ধাদীনং তিক্খমুদুভাৰদস্সনতো. এৰং পরিঞ্ঞাতিন্দ্রিযপরোপরিযত্তা পন তে সচে দূরে হোন্তি, অথ ঝানাদিঞাণেন ঝানাদীসু ৰসীভূতত্তা ইদ্ধিৰিসেসেন তে খিপ্পং উপগচ্ছতি. উপগন্ত্ৰা চ নেসং পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন পুব্বজাতিভৰং, দিব্বচক্খানুভাৰতো পত্তব্বেন চেতোপরিযঞাণেন সম্পতি চিত্তৰিসেসং পস্সন্তো আসৰক্খযঞাণানুভাৰেন আসৰক্খযগামিনিযা পটিপদায ৰিগতসম্মোহত্তা আসৰক্খযায ধম্মং দেসেতি. তস্মা ইমিনানুক্কমেন ইমানি বলানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.