কুণ্ডলকেসাথেরীৰত্থু
২৪৩. নৰমে খিপ্পাভিঞ্ঞানন্তি খিপ্পাভিঞ্ঞানং ভিক্খুনীনং, ভদ্দা কুণ্ডলকেসা, অগ্গাতি দস্সেতি. অযম্পি হি পদুমুত্তরবুদ্ধকালে হংসৰতিযং কুলগেহে নিব্বত্তা সত্থু ধম্মকথং সুত্ৰা সত্থারং একং ভিক্খুনিং খিপ্পাভিঞ্ঞানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা অধিকারকম্মং কত্ৰা তং ঠানন্তরং পত্থেসি. সা কপ্পসতসহস্সং দেৰমনুস্সেসু সংসরিত্ৰা কস্সপবুদ্ধকালে কিকিস্স কাসিরঞ্ঞো গেহে সত্তন্নং ভগিনীনং অব্ভন্তরা হুত্ৰা ৰীসতি ৰস্সসহস্সানি দস সীলানি সমাদায কোমারিকব্রহ্মচরিযং চরন্তী সঙ্ঘস্স ৰসনপরিৰেণং কারেত্ৰা একং বুদ্ধন্তরং দেৰমনুস্সেসু সংসরিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহনগরে সেট্ঠিকুলে পটিসন্ধিং গণ্হি, ভদ্দাতিস্সা নামং অকংসু.
তংদিৰসংযেৰ চ তস্মিং নগরে পুরোহিতপুত্তো জাতো. তস্স জাতৰেলায রাজনিৰেসনং আদিং কত্ৰা সকলনগরে আৰুধানি পজ্জলিংসু. পুরোহিতো পাতোৰ রাজকুলং গন্ত্ৰা রাজানং সুখসেয্যং পুচ্ছি. রাজা ‘‘কুতো মে, আচরিয, সুখসেয্যা, অজ্জ সব্বরত্তিং রাজনিৰেসনে আৰুধানি পজ্জলিতানি দিস্ৰা ভযপ্পত্তা অহুম্হা’’তি আহ. মহারাজ, তপ্পচ্চযা মা চিন্তযিত্থ, ন তুম্হাকংযেৰ গেহে আৰুধানি পজ্জলিংসু, সকলনগরে এৰং অহোসীতি. কিং কারণা, আচরিযাতি? অম্হাকং গেহে চোরনক্খত্তেন দারকো জাতো, সো সকলনগরস্স সত্তু হুত্ৰা উপ্পন্নো, তস্সেতং পুব্বনিমিত্তং. তুম্হাকং উপদ্দৰো নত্থি, সচে পন ইচ্ছথ, হারেম নন্তি. অম্হাকং পীল়ায অসতিযা হারণকম্মং নত্থীতি. পুরোহিতো ‘‘মম পুত্তো অত্তনো নামং গহেত্ৰাৰ আগতো’’তি সত্তুকোতেৰস্স নামং অকাসি. সেট্ঠিগেহেপি ভদ্দা ৰড্ঢতি, পুরোহিতগেহেপি সত্তুকো ৰড্ঢতি. সো অত্তনো আধাৰনৰিধাৰনেন কীল়িতুং সমত্থকালতো পট্ঠায অত্তনো ৰিচরণট্ঠানে যং যং পস্সতি, তং তং সব্বং আহরিত্ৰা মাতাপিতূনং গেহং পূরেতি. পিতা নং কারণসহস্সম্পি ৰত্ৰা ৰারেতুং নাসক্খি.
অপরভাগে পনস্স ৰযপ্পত্তস্স সব্বাকারেনাপি ৰারেতুং অসক্কুণেয্যভাৰং ঞত্ৰা দ্ৰে নীলসাটকে দত্ৰা সন্ধিচ্ছেদনউপকরণঞ্চ সিঙ্ঘাটকযন্তঞ্চ হত্থে দত্ৰা ‘‘ত্ৰং ইমিনাৰ কম্মেন জীৰাহী’’তি নং ৰিস্সজ্জেসি. সো তংদিৰসতো পট্ঠায সিঙ্ঘাটকযন্তং খিপিত্ৰা কুলানং পাসাদে আরুয্হ সন্ধিং ছিন্দিত্ৰা পরকুলেসু নিক্খিত্তভণ্ডং অত্তনা ঠপিতং ৰিয গহেত্ৰা গচ্ছতি. সকলনগরে তেন অৰিলুত্তগেহং নাম নাহোসি. একদিৰসং রাজা রথেন নগরে ৰিচরন্তো সারথিং পুচ্ছি – ‘‘কিং নু খো ইমস্মিং নগরে তস্মিং তস্মিং ঘরে ছিদ্দমেৰ পঞ্ঞাযতী’’তি. দেৰ ইমস্মিং নগরে সত্তুকো নাম চোরো ভিত্তিং ছিন্দিত্ৰা কুলানং সন্তকং হরতীতি. রাজা নগরগুত্তিকং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘ইমস্মিং কির নগরে এৰরূপো নাম চোরো অত্থি, কস্মা নং ন গণ্হসী’’তি আহ. মযং, দেৰ, তং চোরং সহোড্ঢং পস্সিতুং ন সক্কোমাতি. সচে অজ্জ নং চোরং গণ্হসি, জীৰসি. সচে ন গণ্হসি, রাজাণং তে করিস্সামীতি. এৰং দেৰাতি নগরগুত্তিকো সকলনগরে মনুস্সে চারেত্ৰা তং ভিত্তিং ছিন্দিত্ৰা পরভণ্ডং অৰহরন্তং সহোড্ঢমেৰ গহেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসি. রাজা ‘‘ইমং চোরং দক্খিণদ্ৰারেন নীহরিত্ৰা ঘাতেথা’’তি আহ. নগরগুত্তিকো রঞ্ঞো পটিস্সুণিত্ৰা তং চোরং চতুক্কে চতুক্কে পহারসহস্সেন তাল়েন্তো গাহাপেত্ৰা দক্খিণদ্ৰারং গচ্ছতি.
তস্মিং সমযে অযং ভদ্দা নাম সেট্ঠিধীতা মহাজনস্স কোলাহলসদ্দেন সীহপঞ্জরং উগ্ঘাটেত্ৰা ওলোকেন্তী তং সত্তুকং চোরং তথা নীযমানং দিস্ৰা উভোহি হত্থেহি হদযং সন্ধারেন্তী গন্ত্ৰা সিরিসযনে অধোমুখা নিপজ্জি. সা চ তস্স কুলস্স একধীতা, তেনস্সা ঞাতকা অপ্পমত্তকম্পি মুখৰিকারং সহিতুং ন সক্কোন্তি. অথ নং মাতা সযনে নিপন্নং দিস্ৰা ‘‘কিং করোসি, অম্মা’’তি পুচ্ছি. এতং ৰজ্ঝং কত্ৰা নীযমানং চোরং অদ্দস, অম্মাতি? আম, অম্মাতি. এতং লভমানা জীৰিস্সামি, অলভমানায মে মরণমেৰাতি. তে তং নানপ্পকারেনপি সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তা ‘‘মরণা জীৰিতং সেয্যো’’তি সল্লক্খেসুং. অথস্সা পিতা নগরগুত্তিকস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা সহস্সং লঞ্জং দত্ৰা ‘‘ময্হং ধীতা চোরে পটিবদ্ধচিত্তা, যেন কেনচি উপাযেন ইমং মুঞ্চা’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি সেট্ঠিস্স পটিস্সুণিত্ৰা চোরং গহেত্ৰা যাৰ সূরিযস্স অত্থঙ্গমনা ইতো চিতো চ পপঞ্চাপেত্ৰা সূরিযে অত্থঙ্গতে চারকতো একং মনুস্সং নীহরাপেত্ৰা সত্তুকস্স বন্ধনং মোচেত্ৰা সত্তুকং সেট্ঠিগেহং পেসেত্ৰা তেন বন্ধনেন ইতরং বন্ধিত্ৰা দক্খিণদ্ৰারেন নীহরিত্ৰা ঘাতেসি. সেট্ঠিদাসাপি সত্তুকং গহেত্ৰা সেট্ঠিনো নিৰেসনং আগমংসু. তং দিস্ৰা সেট্ঠি ‘‘ধীতু মনং পূরেস্সামী’’তি সত্তুকং গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৰা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতং কারেত্ৰা পাসাদং পেসেসি. ভদ্দাপি ‘‘পরিপুণ্ণো মে সঙ্কপ্পো’’তি অনেকালঙ্কারেন অলঙ্করিত্ৰা তং পরিচরতি.
সত্তুকো কতিপাহং ৰীতিনামেত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ইমিস্সা পসাধনভণ্ডকং ময্হং ভৰিস্সতি, কেনচি উপাযেন ইমং আভরণং গহেতুং ৰট্টতী’’তি সমীপে সুখেন নিসিন্নকালে ভদ্দং আহ – ‘‘ময্হং একং ৰচনং ৰত্তব্বং অত্থী’’তি. সেট্ঠিধীতা সহস্সলাভং লভিত্ৰা ৰিয তুট্ঠমানসা ‘‘ৰিস্সত্থং ৰদেহি, অয্যা’’তি আহ. ত্ৰং চিন্তেসি – ‘‘মং নিস্সায ইমিনা জীৰিতং লদ্ধ’’ন্তি, অহং পন গহিতমত্তোৰ চোরপপাতপব্বতে অধিৰত্থায দেৰতায ‘‘সচাহং জীৰিতং লভিস্সামি, বলিকম্মং তে দস্সামী’’তি আযাচিং. তং নিস্সায মযা জীৰিতং লদ্ধং, সীঘং বলিকম্মং সজ্জাপেহীতি. ভদ্দা, ‘‘অহং তস্স মনং পূরেস্সামী’’তি বলিকম্মং সজ্জাপেত্ৰা সব্বং পসাধনং পসাধেত্ৰা একযানে আরুয্হ সামিকেন সদ্ধিং চোরপপাতপব্বতং গন্ত্ৰা ‘‘পব্বতদেৰতায বলিকম্মং করিস্সামী’’তি অভিরুহিতুং আরদ্ধা. সত্তুকো চিন্তেসি – ‘‘সব্বেসু অভিরুহন্তেসু মম ইমিস্সা আভরণং গহেতুং ন ওকাসো ভৰিস্সতী’’তি তমেৰ বলিভাজনং গাহাপেত্ৰা পব্বতং অভিরুহি.
সো ভদ্দায সদ্ধিং কথেন্তো পিযকথং ন কথেতি. সা ইঙ্গিতেনেৰ তস্স অধিপ্পাযং অঞ্ঞাসি. অথ নং সো আহ – ‘‘ভদ্দে, তৰ উত্তরিসাটকং ওমুঞ্চিত্ৰা কাযারুল়্হং তে পসাধনং এত্থ ভণ্ডিকং করোহী’’তি. সামি ময্হং কো অপরাধোতি? কিং পনাহং, বালে, বলিকম্মত্থং আগতোতি সঞ্ঞং করোসি? অহঞ্হি ইমিস্সা দেৰতায যকনং উব্বট্ঠেত্ৰা দদেয্যং, বলিকম্মাপদেসেন পন তৰ আভরণং গণ্হিতুকামো হুত্ৰা আগতোম্হীতি. কস্স পন, অয্য, পসাধনং, কস্স অহন্তি? মযং এৰরূপং ন জানাম, অঞ্ঞং তৰ সন্তকং, অঞ্ঞং মম সন্তকন্তি. সাধু, অয্য, একং পন মে অধিপ্পাযং পূরেথ, অলঙ্কতনিযামেনেৰ মে পুরতো চ পচ্ছতো চ আলিঙ্গিতুং দেথাতি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. সা তেন সম্পটিচ্ছিতভাৰং ঞত্ৰা পুরতো আলিঙ্গিত্ৰা পচ্ছতো আলিঙ্গন্তী ৰিয হুত্ৰা পব্বতপপাতে পাতেসি. সো পতন্তো আকাসেযেৰ চুণ্ণৰিচুণ্ণো অহোসি. তায কতং ৰিচিত্রভাৰং দিস্ৰা পব্বতে অধিৰত্থা দেৰতা গুণকিত্তনৰসেন ইমা গাথা আহ –
‘‘ন সো সব্বেসু ঠানেসু, পুরিসো হোতি পণ্ডিতো;
ইত্থীপি পণ্ডিতা হোতি, তত্থ তত্থ ৰিচক্খণা.
‘‘ন সো সব্বেসু ঠানেসু, পুরিসো হোতি পণ্ডিতো;
ইত্থীপি পণ্ডিতা হোতি, মুহুত্তমপি চিন্তযে’’তি. (অপ. থেরী ২.৩.৩১-৩২);
ততো ভদ্দা চিন্তেসি – ‘‘ন সক্কা মযা ইমিনা নিযামেন পুন গেহং গন্তুং, ইতোৰ গন্ত্ৰা একং পব্বজ্জং পব্বজিস্সামী’’তি, নিগণ্ঠারামং গন্ত্ৰা নিগণ্ঠে পব্বজ্জং যাচি. অথ নং তে আহংসু – ‘‘কেন নিযামেন পব্বজ্জা হোতূ’’তি? যং তুম্হাকং পব্বজ্জায উত্তমং, তদেৰ করোথাতি. তে ‘‘সাধূ’’তি তস্সা তালট্ঠিনা কেসে লুঞ্চিত্ৰা পব্বাজেসুং. কেসা পুন ৰড্ঢন্তা রাসিরাসিৰসেন কুণ্ডলাৰত্তা হুত্ৰা ৰড্ঢিংসু. সা তেনেৰ কারণেন কুণ্ডলকেসা নাম জাতা. সা অত্তনো পব্বজিতট্ঠানে সব্বসিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৰা ‘‘এতেসং ইতো উত্তরি ৰিসেসো নত্থী’’তি ঞত্ৰা গামনিগমরাজধানিযো ৰিচরন্তী যত্থ যত্থ পণ্ডিতা অত্থি, তত্থ তত্থ গন্ত্ৰা তেসং জাননসিপ্পং সব্বমেৰ উগ্গণ্হাতি. অথস্সা বহূসু ঠানেসু সিক্খিতভাৰেন পটিৰাদং দাতুং সমত্থা ন হোন্তি. সা অত্তনা সদ্ধিং কথেতুং সমত্থং অদিস্ৰা যং গামং ৰা নিগমং ৰা পৰিসতি, তস্স দ্ৰারে ৰালুকরাসিং কত্ৰা তত্থ জম্বুসাখং ঠপেতি. ‘‘যো মম ৰাদং আরোপেতুং সক্কোতি, সো ইমং সাখং মদ্দতূ’’তি সমীপে ঠিতানং দারকানং সঞ্ঞং দেতি. তং সত্তাহম্পি মদ্দন্তা ন হোন্তি. অথ নং গহেত্ৰা পক্কমতি.
তস্মিং সমযে অম্হাকং ভগৰা লোকে নিব্বত্তিত্ৰা সাৰত্থিং উপনিস্সায জেতৰনে ৰিহরতি. কুণ্ডলকেসাপি খো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং পত্ৰা অন্তোনগরং পৰিসমানা পোরাণকনিযামেনেৰ ৰালুকারাসিম্হি সাখং ঠপেত্ৰা দারকানং সঞ্ঞং দত্ৰা পাৰিসি. তস্মিং সমযে ধম্মসেনাপতি ভিক্খুসঙ্ঘে পৰিট্ঠে এককোৰ নগরং পৰিসন্তো ৰালুকাথূপে জম্বুসাখং দিস্ৰা ‘‘কস্মা অযং ঠপিতা’’তি পুচ্ছি. দারকা তং কারণং অপরিহাপেত্ৰা কথেসুং. এৰং সন্তে ইমং গহেত্ৰা মদ্দথ, দারকাতি. তেসু থেরস্স ৰচনং সুত্ৰা একচ্চে মদ্দিতুং ন ৰিসহিংসু, একচ্চে তংখণেযেৰ মদ্দিত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণং অকংসু. কুণ্ডলকেসা ভত্তকিচ্চং কত্ৰা নিক্খমন্তী তং সাখং মদ্দিতং দিস্ৰা ‘‘কস্সেতং কম্ম’’ন্তি পুচ্ছি. অথস্সা ধম্মসেনাপতিনা কারাপিতভাৰং কথযিংসু. সা ‘‘অত্তনো থামং অজানন্তো ইমং সাখং মদ্দাপেতুং নো ৰিসহিস্সতি, অদ্ধা মহন্তো এসো ভৰিস্সতি. অহম্পি পন খুদ্দিকা ভৰন্তী ন সোভিস্সামি, অন্তোগামমেৰ পৰিসিত্ৰা পরিসায সঞ্ঞং দাতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা তথা অকাসি. অসীতিকুলসহস্সনিৰাসে নগরে সভাগসভাগৰসেন সব্বেৰ সঞ্জানিংসূতি ৰেদিতব্বং.
থেরোপি ভত্তকিচ্চং কত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি. অথাযং কুণ্ডলকেসা মহাজনপরিৰুতা থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা পটিসন্থারং কত্ৰা একমন্তং ঠত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তুম্হেহি সাখা মদ্দাপিতা’’তি পুচ্ছি. আম, মযা মদ্দাপিতাতি. এৰং সন্তে তুম্হেহি সদ্ধিং অম্হাকং ৰাদো হোতু, ভন্তেতি. হোতু, ভদ্দেতি. কস্স পুচ্ছা হোতু, কস্স ৰিস্সজ্জনন্তি? পুচ্ছা নাম অম্হাকং পত্তা, ত্ৰং পন তুয্হং জাননকং পুচ্ছাতি. সা থেরেন দিন্নঅনুমতিযা সব্বমেৰ অত্তনো জাননকং ৰাদং পুচ্ছি, থেরো সব্বং ৰিস্সজ্জেসি. সা সব্বং পুচ্ছিত্ৰা তুণ্হী অহোসি. অথ নং থেরো আহ – ‘‘তযা বহুং পুচ্ছিতং, মযম্পি একং পঞ্হং পুচ্ছামা’’তি. পুচ্ছথ, ভন্তেতি. একং নাম কিন্তি? কুণ্ডলকেসা ‘‘ন জানামি, ভন্তে’’তি আহ. ত্ৰং এত্তকম্পি ন জানাসি, অঞ্ঞং কিং জানিস্সসীতি? সা থেরস্স পাদেসু পতিত্ৰা ‘‘তুম্হাকং সরণং গচ্ছামি, ভন্তে’’তি আহ. মম সরণগমনকম্মং নত্থি, সদেৰকে লোকে অগ্গপুগ্গলো ধুরৰিহারে ৰসতি, তং সরণং গচ্ছাহীতি. সা ‘‘এৰং করিস্সামি, ভন্তে’’তি সাযন্হসমযে সত্থু ধম্মদেসনাৰেলায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. সত্থা তস্সা মদ্দিতসঙ্খারায চরিযাৰসেন ধম্মপদে ইমং গাথমাহ –
‘‘সহস্সমপি চে গাথা, অনত্থপদসংহিতা;
একং গাথাপদং সেয্যো, যং সুত্ৰা উপসম্মতী’’তি. (ধ. প. ১০১);
সা গাথাপরিযোসানে যথাঠিতাৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. সত্থা তস্সা পব্বজ্জং সম্পটিচ্ছি. সা ভিক্খুনুপস্সযং গন্ত্ৰা পব্বজি. অপরভাগে চতুপরিসমজ্ঝে কথা উদপাদি – ‘‘মহন্তা ৰতাযং ভদ্দা কুণ্ডলকেসা, যা চতুপ্পদিকগাথাৰসানে অরহত্তং পত্তা’’তি. সত্থা তং কারণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা থেরিং খিপ্পাভিঞ্ঞানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসীতি.