মহাকস্সপত্থেরৰত্থু

১৯১. চতুত্থে ধুতৰাদানন্তি এত্থ ধুতো ৰেদিতব্বো, ধুতৰাদো ৰেদিতব্বো, ধুতধম্মা ৰেদিতব্বা, ধুতঙ্গানি ৰেদিতব্বানি. তত্থ ধুতোতি ধুতকিলেসো ৰা পুগ্গলো কিলেসধুননো ৰা ধম্মো.

ধুতৰাদোতি এত্থ পন অত্থি ধুতো ন ধুতৰাদো, অত্থি ন ধুতো ধুতৰাদো, অত্থি নেৰ ধুতো ন ধুতৰাদো, অত্থি ধুতো চেৰ ধুতৰাদো চ. তত্থ যো ধুতঙ্গেন অত্তনো কিলেসে ধুনি, পরং পন ধুতঙ্গেন ন ওৰদতি নানুসাসতি বাকুলত্থেরো ৰিয, অযং ধুতো ন ধুতৰাদো. যথাহ – ‘‘তযিদং আযস্মা বাকুলো ধুতো ন ধুতৰাদো’’তি. যো পন ধুতঙ্গেন অত্তনো কিলেসে ন ধুনি, কেৰলং অঞ্ঞে ধুতঙ্গেন ওৰদতি অনুসাসতি উপনন্দত্থেরো ৰিয, অযং ন ধুতো ধুতৰাদো. যথাহ – ‘‘তযিদং আযস্মা উপনন্দো ন ধুতো ধুতৰাদো’’তি. যো পন উভযৰিপন্নো লাল়ুদাযী ৰিয, অযং নেৰ ধুতো ন ধুতৰাদো. যথাহ – ‘‘তযিদং আযস্মা লাল়ুদাযী নেৰ ধুতো ন ধুতৰাদো’’তি. যো পন উভযসম্পন্নো আযস্মা মহাকস্সপত্থেরো ৰিয, অযং ধুতো চেৰ ধুতৰাদো চ. যথাহ – ‘‘তযিদং আযস্মা মহাকস্সপো ধুতো চেৰ ধুতৰাদো চা’’তি.

ধুতধম্মা ৰেদিতব্বাতি অপ্পিচ্ছতা সন্তুট্ঠিতা সল্লেখতা পৰিৰেকতা ইদমট্ঠিকতাতি ইমে ধুতঙ্গচেতনায পরিৰারা পঞ্চ ধম্মা ‘‘অপ্পিচ্ছংযেৰ নিস্সাযা’’তিআদিৰচনতো (অ. নি. ৫.১৮১; পরি. ৩২৫) ধুতধম্মা নাম. তত্থ অপ্পিচ্ছতা চ সন্তুট্ঠিতা চ অলোভো, সল্লেখতা চ পৰিৰেকতা চ দ্ৰীসু ধম্মেসু অনুপতন্তি অলোভে চেৰ অমোহে চ, ইদমট্ঠিতা ঞাণমেৰ. তত্থ অলোভেন পটিক্খেপৰত্থূসু লোভং, অমোহেন তেস্ৰেৰ আদীনৰপ্পটিচ্ছাদকং মোহং ধুনাতি. অলোভেন চ অনুঞ্ঞাতানং পটিসেৰনমুখেন পৰত্তং কামসুখল্লিকানুযোগং, অমোহেন ধুতঙ্গেসু অতিসল্লেখমুখেন পৰত্তং অত্তকিলমথানুযোগং ধুনাতি. তস্মা ইমে ধম্মা ধুতধম্মাতি ৰেদিতব্বা.

ধুতঙ্গানি ৰেদিতব্বানীতি তেরস ধুতঙ্গানি ৰেদিতব্বানি পংসুকূলিকঙ্গং…পে… নেসজ্জিকঙ্গন্তি.

ধুতৰাদানং যদিদং মহাকস্সপোতি যত্তকা ধুতৰাদং ৰদন্তি, তেসং সব্বেসম্পি অন্তরে অযং মহাকস্সপত্থেরো অগ্গোতি অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. মহাকস্সপোতি উরুৰেল়কস্সপো নদীকস্সপো গযাকস্সপো কুমারকস্সপোতি ইমে খুদ্দানুখুদ্দকে থেরে উপাদায অযং মহা, তস্মা মহাকস্সপোতি ৰুত্তো.

ইমস্সাপি পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – অতীতে কির কপ্পসতসহস্সমত্থকে পদুমুত্তরো নাম সত্থা লোকে উদপাদি, তস্মিং হংসৰতীনগরং উপনিস্সায খেমে মিগদাযে ৰিহরন্তে ৰেদেহো নাম কুটুম্বিকো অসীতিকোটিধনৰিভৰো পাতোৰ সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায গন্ধপুপ্ফাদীনি গহেত্ৰা ৰিহারং গন্ত্ৰা সত্থারং পূজেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তস্মিঞ্চ খণে সত্থা মহানিসভত্থেরং নাম ততিযসাৰকং ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ধুতৰাদানং, যদিদং নিসভো’’তি এতদগ্গে ঠপেসি. উপাসকো তং সুত্ৰা পসন্নো ধম্মকথাৰসানে মহাজনে উট্ঠায গতে সত্থারং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, স্ৰে ময্হং ভিক্খং অধিৰাসেথা’’তি আহ. মহা খো, উপাসক, ভিক্খুসঙ্ঘোতি. কিত্তকো ভগৰাতি? অট্ঠসট্ঠিভিক্খুসতসহস্সন্তি. ভন্তে, একং সামণেরম্পি ৰিহারে অসেসেত্ৰা ভিক্খং অধিৰাসেথাতি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. উপাসকো সত্থু অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা গেহং গন্ত্ৰা মহাদানং সজ্জেত্ৰা পুনদিৰসে সত্থু কালং আরোচাপেসি. সত্থা পত্তচীৰরমাদায ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো উপাসকস্স ঘরং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসিন্নো দক্খিণোদকাৰসানে যাগুআদীনি সম্পটিচ্ছন্তো ভত্তৰিস্সগ্গং অকাসি. উপাসকোপি সত্থু সন্তিকে নিসীদি.

তস্মিং অন্তরে মহানিসভত্থেরো পিণ্ডায চরন্তো তমেৰ ৰীথি পটিপজ্জি. উপাসকো দিস্ৰা উট্ঠায গন্ত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা ‘‘পত্তং, ভন্তে, দেথা’’তি আহ. থেরো পত্তং অদাসি. ‘‘ভন্তে, ইধেৰ পৰিসথ, সত্থাপি গেহে নিসিন্নো’’তি. ন ৰট্টিস্সতি উপাসকাতি. উপাসকো থেরস্স পত্তং গহেত্ৰা পিণ্ডপাতস্স পূরেত্ৰা নীহরিত্ৰা অদাসি. ততো থেরং অনুগন্ত্ৰা নিৰত্তো সত্থু সন্তিকে নিসীদিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘ভন্তে, মহানিসভত্থেরো ‘সত্থা গেহে নিসিন্নো’তি ৰুত্তেপি পৰিসিতুং ন ইচ্ছি, অত্থি নু খো এতস্স তুম্হাকং গুণেহি অতিরেকো গুণো’’তি. বুদ্ধানঞ্চ ৰণ্ণমচ্ছেরং নাম নত্থি. অথ সত্থা এৰমাহ – ‘‘উপাসক, মযং ভিক্খং আগমযমানা গেহে নিসীদাম, সো ভিক্খু ন এৰং নিসীদিত্ৰা ভিক্খং উদিক্খতি. মযং গামন্তসেনাসনে ৰসাম, সো অরঞ্ঞস্মিংযেৰ ৰসতি. মযং ছন্নে ৰসাম, সো অব্ভোকাসম্হিযেৰ ৰসতি. ইতি তস্স অযঞ্চ অযঞ্চ গুণো’’তি মহাসমুদ্দং পূরযমানো ৰিয কথেসি. উপাসকো পকতিযাপি জলমানদীপো তেলেন আসিত্তো ৰিয সুট্ঠুতরং পসন্নো হুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘কিং ময্হং অঞ্ঞায সম্পত্তিযা, অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স সন্তিকে ধুতৰাদানং অগ্গভাৰত্থায পত্থনং করিস্সামী’’তি?

সো পুনপি সত্থারং নিমন্তেত্ৰা তেনেৰ নিযামেন সত্ত দিৰসানি মহাদানং দত্ৰা সত্তমে দিৰসে বুদ্ধপ্পমুখস্স মহাভিক্খুসঙ্ঘস্স তিচীৰরানি দত্ৰা সত্থু পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘যং মে, ভন্তে, সত্ত দিৰসানি দানং দেন্তস্স মেত্তং কাযকম্মং মেত্তং ৰচীকম্মং মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং, ইমিনাহং ন অঞ্ঞং দেৰসম্পত্তিং ৰা সক্কমারব্রহ্মসম্পত্তিং ৰা পত্থেমি, ইদং পন মে কম্মং অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স সন্তিকে এতস্স মহানিসভত্থেরেন পত্তঠানন্তরং পাপুণনত্থায তেরসধুতঙ্গধরানং অগ্গভাৰস্স সচ্চকারো হোতূ’’তি. সত্থা ‘‘মহন্তং ঠানং ইমিনা পত্থিতং, সমিজ্ঝিস্সতি নু খো, নো’’তি ওলোকেন্তো সমিজ্ঝনভাৰং দিস্ৰা আহ – ‘‘মনাপং তে ঠানং পত্থিতং, অনাগতে সতসহস্সকপ্পাৰসানে গোতমো নাম বুদ্ধো উপ্পজ্জিস্সতি, তস্স ত্ৰং ততিযসাৰকো মহাকস্সপত্থেরো নাম ভৰিস্সসী’’তি. তং সুত্ৰা উপাসকো ‘‘বুদ্ধানং দ্ৰে কথা নাম নত্থী’’তি পুনদিৰসে পত্তব্বং ৰিয তং সম্পত্তিং অমঞ্ঞিত্থ. সো যাৰতাযুকং নানপ্পকারং দানং দত্ৰা সীলং রক্খিত্ৰা নানপ্পকারং কল্যাণকম্মং কত্ৰা তত্থ কালং কতো সগ্গে নিব্বত্তি.

ততো পট্ঠায দেৰমনুস্সেসু সম্পত্তিং অনুভৰন্তো ইতো একনৰুতিকপ্পে ৰিপস্সিসম্মাসম্বুদ্ধে বন্ধুমতিং নিস্সায খেমে মিগদাযে ৰিহরন্তে দেৰলোকা চৰিত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং পরিজিণ্ণে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি. তস্মিঞ্চ কালে ৰিপস্সী ভগৰা সত্তমে সত্তমে সংৰচ্ছরে ধম্মং কথেতি, মহন্তং কোলাহলং অহোসি. সকলজম্বুদীপে দেৰতা ‘‘সত্থা ধম্মং কথেস্সতী’’তি আরোচেন্তি. ব্রাহ্মণো তং সাসনং অস্সোসি. তস্স চ নিৰাসনসাটকো একোৰ হোতি, তথা ব্রাহ্মণিযা. পারুপনং পন দ্ৰিন্নম্পি একমেৰ. সকলনগরে একসাটকব্রাহ্মণোতি পঞ্ঞাযতি. ব্রাহ্মণানং কেনচিদেৰ কিচ্চেন সন্নিপাতে সতি ব্রাহ্মণিং গেহে ঠপেত্ৰা সযং গচ্ছতি. ব্রাহ্মণীনং সন্নিপাতে সতি সযং গেহে তিট্ঠতি, ব্রাহ্মণী তং ৰত্থং পারুপিত্ৰা গচ্ছতি. তস্মিং পন দিৰসে ব্রাহ্মণো ব্রাহ্মণিং আহ – ‘‘ভোতি, কিং রত্তিং ধম্মস্সৰনং সুণিস্সসি, দিৰা’’তি. ‘‘মযং মাতুগামজাতিকা নাম রত্তিং সোতুং ন সক্কোম, দিৰা সোস্সামী’’তি ব্রাহ্মণং গেহে ঠপেত্ৰা তং ৰত্থং পারুপিত্ৰা উপাসিকাহি সদ্ধিং দিৰা গন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তে নিসিন্না ধম্মং সুত্ৰা উপাসিকাহিযেৰ সদ্ধিং আগমাসি. অথ ব্রাহ্মণো ব্রাহ্মণিং গেহে ঠপেত্ৰা তং ৰত্থং পারুপিত্ৰা ৰিহারং গতো.

তস্মিঞ্চ সমযে সত্থা পরিসমজ্ঝে অলঙ্কতধম্মাসনে নিসিন্নো চিত্তবীজনিং আদায আকাসগঙ্গং ওতারেন্তো ৰিয সিনেরুং মত্থং কত্ৰা সাগরং নিম্মথেন্তো ৰিয ধম্মকথং কথেসি. ব্রাহ্মণস্স পরিসন্তে নিসিন্নস্স ধম্মং সুণন্তস্স পঠমযামস্মিংযেৰ সকলসরীরং পূরযমানা পঞ্চৰণ্ণা পীতি উপ্পজ্জি. সো পারুতৰত্থং সঙ্ঘরিত্ৰা ‘‘দসবলস্স দস্সামী’’তি চিন্তেসি. অত্থস্স আদীনৰসহস্সং দস্সযমানং মচ্ছেরং উপ্পজ্জি. সো ‘‘ব্রাহ্মণিযা চ ময্হঞ্চ একমেৰ ৰত্থং, অঞ্ঞং কিঞ্চি পারুপনং নত্থি, অপারুপিত্ৰা চ নাম বহি চরিতুং ন সক্কা’’তি সব্বথাপি অদাতুকামো অহোসি. অথস্স নিক্খন্তে পঠমযামে মজ্ঝিমযামেপি তথেৰ পীতি উপ্পজ্জি. সো তথেৰ চিন্তেত্ৰা তথেৰ অদাতুকামো অহোসি. অথস্স মজ্ঝিমযামে নিক্খন্তে পচ্ছিমযামেপি তথেৰ পীতি উপ্পজ্জি. সো ‘‘তরণং ৰা হোতু মরণং ৰা, পচ্ছাপি জানিস্সামী’’তি ৰত্থং সঙ্ঘরিত্ৰা সত্থু পাদমূলে ঠপেসি. ততো ৰামহত্থং আভুজিত্ৰা দক্খিণেন হত্থেন তিক্খত্তুং অপ্ফোটেত্ৰা ‘‘জিতং মে, জিতং মে’’তি তযো ৰারে নদি.

তস্মিঞ্চ সমযে বন্ধুমরাজা ধম্মাসনস্স পচ্ছতো অন্তোসাণিযং নিসিন্নো ধম্মং সুণাতি. রঞ্ঞো চ নাম ‘‘জিতং মে’’তি সদ্দো অমনাপো হোতি. সো পুরিসং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ এতং পুচ্ছ কিং ৰদসী’’তি. সো তেন গন্ত্ৰা পুচ্ছিতো আহ – ‘‘অৰসেসা হত্থিযানাদীনি আরুয্হ অসিচম্মাদীনি গহেত্ৰা পরসেনং জিনন্তি, ন তং জিতং অচ্ছরিযং, অহং পন পচ্ছতো আগচ্ছন্তস্স দুট্ঠগোণস্স মুগ্গরেন সীসং ভিন্দিত্ৰা তং পলাপেন্তো ৰিয মচ্ছেরচিত্তং মদ্দিত্ৰা পারুতৰত্থং দসবলস্স অদাসিং, তং মে মচ্ছরিযং জিত’’ন্তি আহ. সো পুরিসো আগন্ত্ৰা তং পৰত্তিং রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা আহ – ‘‘অম্হে ভণে দসবলস্স অনুরূপং ন জানিম্হ, ব্রাহ্মণো জানী’’তি ৰত্থযুগং পেসেসি. তং দিস্ৰা ব্রাহ্মণো চিন্তেসি – ‘‘অযং ময্হং তুণ্হী নিসিন্নস্স পঠমং কিঞ্চি অদত্ৰা সত্থু গুণে কথেন্তস্স অদাসি, সত্থু গুণে পটিচ্চ উপ্পন্নেন ময্হং কো অত্থো’’তি? তম্পি ৰত্থযুগং দসবলস্সেৰ অদাসি. রাজাপি ‘‘কিং ব্রাহ্মণেন কত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘তম্পি তেন ৰত্থযুগং তথাগতস্সেৰ দিন্ন’’ন্তি সুত্ৰা অঞ্ঞানিপি দ্ৰে ৰত্থযুগানি পেসেসি. সো তানিপি অদাসি. রাজা অঞ্ঞানিপি চত্তারীতি এৰং যাৰ দ্ৰত্তিংসৰত্থযুগানি পেসেসি. অথ ব্রাহ্মণো ‘‘ইদং ৰড্ঢেত্ৰা গহণং ৰিয হোতী’’তি অত্তনো অত্থায একং, ব্রাহ্মণিযা একন্তি দ্ৰে ৰত্থযুগানি গহেত্ৰা তিংস যুগানি তথাগতস্সেৰ অদাসি. ততো পট্ঠায চস্স সত্থু ৰিস্সাসিকো জাতো.

অথ নং রাজা একদিৰসং সীতসমযে সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তং দিস্ৰা সতসহস্সগ্ঘনকং অত্তনো পারুতরত্তকম্বলং দত্ৰা আহ – ‘‘ইতো পত্থায ইমং পারুপিত্ৰা ধম্মং সুণাহী’’তি. সো ‘‘কিং মে ইমিনা কম্বলেন ইমস্মিং পূতিকাযে উপনীতেনা’’তি চিন্তেত্ৰা অন্তোগন্ধকুটিযং তথাগতস্স মঞ্চস্স উপরি ৰিতানং কত্ৰা অগমাসি. অথেকদিৰসং রাজা পাতোৰ ৰিহারং গন্ত্ৰা অন্তোগন্ধকুটিযং সত্থু সন্তিকে নিসীদি. তস্মিঞ্চ সমযে ছব্বণ্ণা বুদ্ধরস্মিযো কম্বলে পটিহঞ্ঞন্তি, কম্বলো অতিৰিয ৰিরোচতি. রাজা ওলোকেন্তো সঞ্জানিত্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, অম্হাকং এস কম্বলো, অম্হেহি একসাটকব্রাহ্মণস্স দিন্নো’’তি. তুম্হেহি, মহারাজ, ব্রাহ্মণো পূজিতো, ব্রাহ্মণেন মযং পূজিতাতি. রাজা ‘‘ব্রাহ্মণো যুত্তং অঞ্ঞাসি, ন ময’’ন্তি পসীদিত্ৰা যং মনুস্সানং উপকারভূতং, তং সব্বং অট্ঠট্ঠকং কত্ৰা সব্বঅট্ঠকং নাম দানং দত্ৰা পুরোহিতট্ঠানে ঠপেসি. সোপি ‘‘অট্ঠট্ঠকং নাম চতুসট্ঠি হোতী’’তি চতুসট্ঠি সলাকাভত্তানি উপনিবন্ধাপেত্ৰা যাৰজীৰং দানং দত্ৰা সীলং রক্খিত্ৰা ততো চুতো সগ্গে নিব্বত্তি.

পুন ততো চুতো ইমস্মিং কপ্পে কোণাগমনস্স চ ভগৰতো কস্সপদসবলস্স চাতি দ্ৰিন্নং বুদ্ধানং অন্তরে বারাণসিযং কুটুম্বিযঘরে নিব্বত্তো. সো ৰুদ্ধিমন্ৰায ঘরাৰাসং ৰসন্তো একদিৰসং অরঞ্ঞে জঙ্ঘৰিহারং চরতি, তস্মিং চ সমযে পচ্চেকবুদ্ধো নদীতীরে চীৰরকম্মং করোন্তো অনুৰাতে অপ্পহোন্তে সঙ্ঘরিত্ৰা ঠপেতুং আরদ্ধো. সো দিস্ৰা ‘‘কস্মা, ভন্তে, সঙ্ঘরিত্ৰা ঠপেথা’’তি আহ. অনুৰাতো নপ্পহোতীতি. ‘‘ইমিনা, ভন্তে, করোথা’’তি সাটকং দত্ৰা ‘‘নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে মে কেনচি পরিহানি মা হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেসি.

অথ ঘরেপিস্স ভগিনিযা সদ্ধিং ভরিযায কলহং করোন্তিযা পচ্চেকবুদ্ধো পিণ্ডায পাৰিসি. অথস্স ভগিনী পচ্চেকবুদ্ধস্স পিণ্ডপাতং দত্ৰা তস্স ভরিযং সন্ধায, ‘‘এৰরূপং বালং যোজনসতেন পরিৰজ্জেয্য’’ন্তি পত্থনং পট্ঠপেসি. সা গেহদ্ৰারে ঠিতা সুত্ৰা ‘‘ইমায দিন্নং ভত্তং মা এস ভুঞ্জতূ’’তি পত্তং গহেত্ৰা পিণ্ডপাতং ছড্ডেত্ৰা কললস্স পূরেত্ৰা অদাসি. ইতরা দিস্ৰা ‘‘বালে মং তাৰ অক্কোস ৰা পহর ৰা, এৰরূপস্স পন দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি পূরিতপারমিস্স পত্ততো ভত্তং ছড্ডেত্ৰা কললং দাতুং ন যুত্ত’’ন্তি আহ. অথস্স ভরিযায পটিসঙ্খানং উপ্পজ্জি. সা ‘‘তিট্ঠথ, ভন্তে’’তি কললং ছড্ডেত্ৰা পত্তং ধোৰিত্ৰা গন্ধচুণ্ণেন উব্বট্টেত্ৰা চতুমধুরস্স পূরেত্ৰা উপরি আসিত্তেন পদুমগব্ভৰণ্ণেন সপ্পিনা ৰিজ্জোতমানং পচ্চেকবুদ্ধস্স হত্থে ঠপেত্ৰা ‘‘যথা অযং পিণ্ডপাতো ওভাসজাতো, এৰং ওভাসজাতং মে সরীরং হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেসি. পচ্চেকবুদ্ধো অনুমোদিত্ৰা আকাসং পক্খন্দি. তেপি দ্ৰে জাযম্পতিকা যাৰতাযুকং কুসলং কত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তিত্ৰা পুন ততো চৰিত্ৰা উপাসকো কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে বারাণসিযং অসীতিকোটিৰিভৰস্স সেট্ঠিনো পুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি, ইতরাপি তাদিসস্সেৰ সেট্ঠিনো ধীতা হুত্ৰা নিব্বত্তি.

তস্স ৰুদ্ধিপ্পত্তস্স তমেৰ সেট্ঠিধীতরং আনযিংসু. তস্সা পুব্বে অদিন্নৰিপাকস্স তস্স কম্মস্স আনুভাৰেন পতিকূলং পৰিট্ঠমত্তায উম্মারব্ভন্তরে সকলসরীরং উগ্ঘাটিতৰচ্চকুটি ৰিয দুগ্গন্ধং জাতং. সেট্ঠিকুমারো ‘‘কস্সাযং গন্ধো’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সেট্ঠিকঞ্ঞাযা’’তি সুত্ৰা ‘‘নীহরথা’’তি আভতনিযামেনেৰ কুলঘরং পেসেসি. সা এতেনেৰ নীহারেন সত্তসু ঠানেসু পটিনিৰত্তিতা.

তেন চ সমযেন কস্সপদসবলো পরিনিব্বাযি, তস্স ঘনকোট্টিমাহি সতসহস্সগ্ঘনিকাহি রত্তসুৰণ্ণইট্ঠকাহি যোজনুব্বেধং চেতিযং আরভিংসু. তস্মিং চেতিযে করিযমানে সা সেট্ঠিধীতা চিন্তেসি – ‘‘অহং সত্তসু ঠানেসু পটিনিৰত্তিতা, কিং মে জীৰিতেনা’’তি অত্তনো সরীরাভরণভণ্ডকং ভঞ্জাপেত্ৰা সুৰণ্ণইট্ঠকং কারেসি রতনাযতং ৰিদত্থিৰিত্থিন্নং চতুরঙ্গুলুব্বেধং. ততো হরিতালমনোসিলাপিণ্ডং গহেত্ৰা অট্ঠ উপ্পলহত্থকে আদায চেতিযকরণট্ঠানং গতা. তস্মিঞ্চ খণে একা ইট্ঠকাপন্তি পরিক্খিপিত্ৰা আগচ্ছমানা ঘটনিট্ঠকায ঊনা হোতি. সেট্ঠিধীতা ৰড্ঢকিং আহ – ‘‘ইমং ইট্ঠকং এত্থ ঠপেথা’’তি. অম্ম, ভদ্দকে কালে আগতাসি, সযমেৰ ঠপেহীতি. সা আরুয্হ তেলেন হরিতালমনোসিলং যোজেত্ৰা তেন বন্ধনেন ইট্ঠকং পতিট্ঠপেত্ৰা উপরি অট্ঠহি উপ্পলহত্থকেহি পূজং কত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে মে কাযতো চন্দনগন্ধো ৰাযতু, মুখতো উপ্পলগন্ধো’’তি পত্থনং কত্ৰা চেতিযং ৰন্দিত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা অগমাসি.

অথ তস্মিংযেৰ খণে যস্স সেট্ঠিপুত্তস্স পঠমং গেহং নীতা, তস্স তং আরব্ভ সতি উদপাদি. নগরেপি নক্খত্তং সঙ্ঘুট্ঠং হোতি. সো উপট্ঠাকে আহ – ‘‘তদা ইধ আনীতা সেট্ঠিধীতা অত্থি, কহং সা’’তি? কুলগেহে সামীতি. আনেথ নং, নক্খত্তং কীল়িস্সামাতি. তে গন্ত্ৰা তং ৰন্দিত্ৰা ঠিতা ‘‘কিং, তাতা, আগতত্থা’’তি তায পুট্ঠা তং পৰত্তিং আচিক্খিংসু. তাতা, মযা আভরণভণ্ডেন চেতিযং পূজিতং, আভরণং মে নত্থীতি. তে গন্ত্ৰা সেট্ঠিপুত্তস্স আরোচেসুং. আনেথ নং, পিল়ন্ধনং লভিস্সামাতি. তে আনযিংসু. তস্সা সহ ঘরপ্পৰেসনেন সকলগেহং চন্দনগন্ধঞ্চেৰ নীলুপ্পলগন্ধঞ্চ ৰাযি.

সেট্ঠিপুত্তো তং পুচ্ছি ‘‘পঠমং তৰ সরীরতো দুগ্গন্ধো ৰাযি, ইদানি পন তে সরীরতো চন্দনগন্ধো, মুখতো উপ্পলগন্ধো ৰাযতি, কিং এত’’ন্তি? সা আদিতো পট্ঠায অত্তনা কতকম্মং আরোচেসি. সেট্ঠিপুত্তো ‘‘নিয্যানিকং ৰত বুদ্ধসাসন’’ন্তি পসীদিত্ৰা যোজনিকং সুৰণ্ণচেতিযং কম্বলকঞ্চুকেন পরিক্খিপিত্ৰা তত্থ তত্থ রথচক্কপ্পমাণেহি সুৰণ্ণপদুমেহি অলঙ্করি. তেসং দ্ৰাদসহত্থা ওলম্বকা হোন্তি. সো তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা সগ্গে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চুতো বারাণসিতো যোজনমত্তে ঠানে অঞ্ঞতরস্মিং অমচ্চকুলে নিব্বত্তি. সেট্ঠিকঞ্ঞাপি দেৰলোকতো চৰিত্ৰা রাজকুলে জেট্ঠধীতা হুত্ৰা নিব্বত্তি.

তেসু ৰযপত্তেসু কুমারস্স ৰসনগামে নক্খত্তং সঙ্ঘুট্ঠং. সো মাতরং আহ – ‘‘সাটকং মে, অম্ম, দেহি, নক্খত্তং কীল়িস্সামী’’তি. সা ধোতৰত্থং নীহরিত্ৰা অদাসি. অম্ম, থূলং ইদং, অঞ্ঞং দেহীতি. অঞ্ঞং নীহরিত্ৰা অদাসি, তম্পি পটিক্খিপি. অঞ্ঞং নীহরিত্ৰা অদাসি, তম্পি পটিক্খিপি. অথ নং মাতা আহ – ‘‘তাত, যাদিসে গেহে মযং জাতা, নত্থি নো ইতো সুখুমতরস্স পটিলাভায পুঞ্ঞ’’ন্তি. তেন হি লভনট্ঠানং গচ্ছামি, অম্মাতি. পুত্ত অহং অজ্জেৰ তুয্হং বারাণসিনগরে রজ্জপটিলাভং ইচ্ছামীতি. সো মাতরং ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘গচ্ছামি, অম্মা’’তি. গচ্ছ, তাতাতি. এৰং কিরস্সা চিত্তং অহোসি – ‘‘কহং গমিস্সতি, ইধ ৰা এত্থ ৰা গেহে নিসীদিস্সতী’’তি? সো পন পুঞ্ঞনিযামেন নিক্খমিত্ৰা বারাণসিং গন্ত্ৰা উয্যানে মঙ্গলসিলাপট্টে সসীসং পারুপিত্ৰা নিপজ্জি. সো চ বারাণসিরঞ্ঞো কালকতস্স সত্তমো দিৰসো হোতি.

অমচ্চা রঞ্ঞো সরীরকিচ্চং কত্ৰা রাজঙ্গণে নিসীদিত্ৰা মন্তযিংসু – ‘‘রঞ্ঞো একা ধীতাৰ অত্থি, পুত্তো নত্থি, অরাজকং রজ্জং ন ৰট্টতি, কো রাজা হোতী’’তি মন্তেত্ৰা ‘‘ত্ৰং হোহি, ত্ৰং হোহী’’তি আহংসু. পুরোহিতো আহ – ‘‘বহুং ওলোকেতুং ন ৰট্টতি, ফুস্সরথং ৰিস্সজ্জেমা’’তি. তে কুমুদৰণ্ণে চত্তারো সিন্ধৰে যোজেত্ৰা পঞ্চৰিধং রাজককুধভণ্ডং সেতচ্ছত্তঞ্চ রথস্মিংযেৰ ঠপেত্ৰা রথং ৰিস্সজ্জেত্ৰা পচ্ছতো তূরিযানি পগ্গণ্হাপেসুং. রথো পাচীনদ্ৰারেন নিক্খমিত্ৰা উয্যানাভিমুখো অহোসি. ‘‘পরিচযেন উয্যানাভিমুখো গচ্ছতি, নিৰত্তেমা’’তি কেচি আহংসু. পুরোহিতো ‘‘মা নিৰত্তযিত্থা’’তি আহ. রথো কুমারং পদক্খিণং কত্ৰা আরোহনসজ্জো হুত্ৰা অট্ঠাসি. পুরোহিতো পারুপনকণ্ণং অপনেত্ৰা পাদতলানি ওলোকেন্তো ‘‘তিট্ঠতু অযং দীপো, দ্ৰিসহস্সদীপপরিৰারেসু চতূসু দীপেসু এসো রজ্জং কারেতুং যুত্তো’’তি ৰত্ৰা ‘‘পুনপি তূরিযানি পগ্গণ্হথ, পুনপি তূরিযানি পগ্গণ্হথা’’তি তিক্খত্তুং তূরিযানি পগ্গণ্হাপেসি.

অথ কুমারো মুখং ৰিৰরিত্ৰা ওলোকেত্ৰা ‘‘কেন কম্মেন আগতত্থা’’তি আহ. দেৰ তুম্হাকং রজ্জং পাপুণাতীতি. রাজা কহন্তি? দেৰত্তং গতো সামীতি. কতি দিৰসা অতিক্কন্তাতি? অজ্জ সত্তমো দিৰসোতি. পুত্তো ৰা ধীতা ৰা নত্থীতি? ধীতা অত্থি দেৰ, পুত্তো নত্থীতি. করিস্সামি রজ্জন্তি. তে তাৰদেৰ অভিসেকমণ্ডপং কারেত্ৰা রাজধীতরং সব্বালঙ্কারেহি অলঙ্করিত্ৰা উয্যানং আনেত্ৰা কুমারস্স অভিসেকং অকংসু.

অথস্স কতাভিসেকস্স সহস্সগ্ঘনকং ৰত্থং উপহরিংসু. সো ‘‘কিমিদং, তাতা’’তি আহ. নিৰাসনৰত্থং দেৰাতি. ননু, তাতা, থূলং, অঞ্ঞং সুখুমতরং নত্থীতি? মনুস্সানং পরিভোগৰত্থেসু ইতো সুখুমতরং নত্থি দেৰাতি. তুম্হাকং রাজা এৰরূপং নিৰাসেসীতি? আম, দেৰাতি. ন মঞ্ঞে পুঞ্ঞৰা তুম্হাকং রাজা, সুৰণ্ণভিঙ্গারং আহরথ, লভিস্সাম ৰত্থন্তি. তে সুৰণ্ণভিঙ্গারং আহরিংসু. সো উট্ঠায হত্থে ধোৰিত্ৰা মুখং ৰিক্খালেত্ৰা হত্থেন উদকং আদায পুরত্থিমায দিসায অব্ভুক্কিরি, তাৰদেৰ ঘনপথৰিং ভিন্দিত্ৰা অট্ঠ কপ্পরুক্খা উট্ঠহিংসু. পুন উদকং গহেত্ৰা দক্খিণং পচ্ছিমং উত্তরন্তি এৰং চতস্সোপি দিসা অব্ভুক্কিরি, সব্বদিসাসু অট্ঠট্ঠ কত্ৰা দ্ৰত্তিংস কপ্পরুক্খা উট্ঠহিংসু. সো একং দিব্বদুস্সং নিৰাসেত্ৰা একং পারুপিত্ৰা ‘‘নন্দরঞ্ঞো ৰিজিতে সুত্তকন্তিকা ইত্থিযো মা সুত্তং কন্তিংসূতি এৰং ভেরিং চরাপেথা’’তি ৰত্ৰা ছত্তং উস্সাপেত্ৰা অলঙ্কতপটিযত্তো হত্থিক্খন্ধৰরগতো নগরং পৰিসিত্ৰা পাসাদং আরুয্হ মহাসম্পত্তিং অনুভৰি.

এৰং কালে গচ্ছন্তে একদিৰসং দেৰী রঞ্ঞো মহাসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘অহো তপস্সী’’তি কারুঞ্ঞাকারং দস্সেসি. ‘‘কিমিদং দেৰী’’তি চ পুট্ঠা ‘‘অতিমহতী তে দেৰ সম্পত্তি, অতীতে বুদ্ধানং সদ্দহিত্ৰা কল্যাণং অকত্থ, ইদানি অনাগতস্স পচ্চযং কুসলং ন করোথা’’তি আহ. কস্স দস্সামি, সীলৰন্তো নত্থীতি. ‘‘অসুঞ্ঞো, দেৰ, জম্বুদীপো অরহন্তেহি, তুম্হে দানমেৰ সজ্জেথ, অহং অরহন্তে লচ্ছামী’’তি আহ. রাজা পুনদিৰসে পাচীনদ্ৰারে দানং সজ্জাপেসি. দেৰী পাতোৰ উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায উপরিপাসাদে পুরত্থাভিমুখা উরেন নিপজ্জিত্ৰা ‘‘সচে এতিস্সা দিসায অরহন্তো অত্থি, স্ৰে আগন্ত্ৰা অম্হাকং ভিক্খং গণ্হন্তূ’’তি আহ. তস্সং দিসাযং অরহন্তো নাহেসুং, তং সক্কারং কপণযাচকানং অদংসু.

পুনদিৰসে দক্খিণদ্ৰারে দানং সজ্জেত্ৰা তথেৰ অকাসি, পুনদিৰসে পচ্ছিমদ্ৰারে. উত্তরদ্ৰারে সজ্জনদিৰসে পন দেৰিযা তথেৰ নিমন্তিতে হিমৰন্তে ৰসন্তানং পদুমৰতিযা পুত্তানং পঞ্চসতানং পচ্চেকবুদ্ধানং জেট্ঠকো মহাপদুমপচ্চেকবুদ্ধো ভাতিকে আমন্তেসি – ‘‘মারিসা, নন্দরাজা তুম্হে নিমন্তেতি, অধিৰাসেথ তস্সা’’তি. তে অধিৰাসেত্ৰা পুনদিৰসে অনোতত্তদহে মুখং ধোৰিত্ৰা আকাসেন আগন্ত্ৰা উত্তরদ্ৰারে ওতরিংসু. মনুস্সা গন্ত্ৰা ‘‘পঞ্চসতা, দেৰ, পচ্চেকবুদ্ধা আগতা’’তি রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা সদ্ধিং দেৰিযা গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পত্তং গহেত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধে পাসাদং আরোপেত্ৰা তত্র তেসং দানং দত্ৰা ভত্তকিচ্চাৰসানে রাজা সঙ্ঘত্থেরস্স, দেৰী সঙ্ঘনৰকস্স পাদমূলে নিপজ্জিত্ৰা, ‘‘অয্যা, পচ্চযেহি ন কিলমিস্সন্তি, মযং পুঞ্ঞেন ন হাযিস্সাম, অম্হাকং যাৰজীৰং ইধ নিৰাসায পটিঞ্ঞং দেথা’’তি. পটিঞ্ঞং কারেত্ৰা উয্যানে পঞ্চ পণ্ণসালাসতানি পঞ্চ চঙ্কমনসতানীতি সব্বাকারেন নিৰাসট্ঠানং সম্পাদেত্ৰা তত্থ ৰসাপেসুং.

এৰং কালে গচ্ছন্তে রঞ্ঞো পচ্চন্তো কুপিতো. সো ‘‘অহং পচ্চন্তং ৰূপসমেতুং গচ্ছামি, ত্ৰং পচ্চেকবুদ্ধেসু মা পমজ্জী’’তি দেৰিং ওৰদিত্ৰা গতো. তস্মিং অনাগতেযেৰ পচ্চেকবুদ্ধানং আযুসঙ্খারা খীণা. মহাপদুমপচ্চেকবুদ্ধো তিযামরত্তিং ঝানকীল়ং কীল়িত্ৰা অরুণুগ্গমনে আলম্বনফলকং আলম্বিত্ৰা ঠিতকোৰ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি. এতেনুপাযেন সেসাপীতি সব্বেৰ পরিনিব্বুতা. পুনদিৰসে দেৰী পচ্চেকবুদ্ধানং নিসীদনট্ঠানং হরিতুপলিত্তং কারেত্ৰা পুপ্ফানি ৰিকিরিত্ৰা ধূমং দত্ৰা তেসং আগমনং ওলোকেন্তী নিসিন্না; আগমনং অপস্সন্তী পুরিসং পেসেসি ‘‘গচ্ছ, তাত, জানাহি, কিং অয্যানং কিঞ্চি অফাসুক’’ন্তি. সো গন্ত্ৰা মহাপদুমস্স পণ্ণসালাদ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা তত্থ অপস্সন্তো চঙ্কমনং গন্ত্ৰা আলম্বনফলকং নিস্সায ঠিতং দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘কালো, ভন্তে’’তি আহ. পরিনিব্বুতসরীরং কিং কথেস্সতি? সো ‘‘নিদ্দাযতি মঞ্ঞে’’তি গন্ত্ৰা পিট্ঠিপাদে হত্থেন পরামসিত্ৰা পাদানং সীতলতায চেৰ থদ্ধতায চ পরিনিব্বুতভাৰং ঞত্ৰা দুতিযস্স সন্তিকং অগমাসি, এৰং ততিযস্সাতি সব্বেসং পরিনিব্বুতভাৰং ঞত্ৰা রাজকুলং গতো. ‘‘কহং, তাত, পচ্চেকবুদ্ধা’’তি পুট্ঠো ‘‘পরিনিব্বুতা দেৰী’’তি আহ. দেৰী কন্দন্তী রোদন্তী নিক্খমিত্ৰা নাগরেহি সদ্ধিং তত্থ গন্ত্ৰা সাধুকীল়িতং কারেত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধানং সরীরকিচ্চং কত্ৰা ধাতুযো গহেত্ৰা চেতিযং পতিট্ঠাপেসি.

রাজা পচ্চন্তং ৰূপসমেত্ৰা আগতো পচ্চুগ্গমনং আগতং দেৰিং পুচ্ছি – ‘‘কিং, ভদ্দে, পচ্চেকবুদ্ধেসু নপ্পমজ্জি, নিরোগা অয্যা’’তি? পরিনিব্বুতা দেৰাতি. রাজা চিন্তেসি – ‘‘এৰরূপানম্পি পণ্ডিতানং মরণং উপ্পজ্জতি, অম্হাকং কুতো মোক্খো’’তি? সো নগরং অগন্ত্ৰা উয্যানমেৰ পৰিসিত্ৰা জেট্ঠপুত্তং পক্কোসাপেত্ৰা তস্স রজ্জং পটিযাদেত্ৰা সযং সমণকপব্বজ্জং পব্বজি. দেৰীপি ‘‘ইমস্মিং পব্বজিতে অহং কিং করিস্সামী’’তি তত্থেৰ উয্যানে পব্বজিতা. দ্ৰেপি ঝানং ভাৰেত্ৰা ততো চুতা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তিংসু.

তেসু তত্থেৰ ৰসন্তেসু অম্হাকং সত্থা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো অনুপুব্বেন রাজগহং পাৰিসি. সত্থরি তত্থ ৰসন্তে অযং পিপ্পলিমাণৰো মগধরট্ঠে মহাতিত্থব্রাহ্মণগামে কপিলব্রাহ্মণস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তো, অযং ভদ্দা কাপিলানী মদ্দরট্ঠে সাগলনগরে কোসিযগোত্তব্রাহ্মণস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তা. তেসং অনুক্কমেন ৰড্ঢমানানং পিপ্পলিমাণৰস্স ৰীসতিমে ৰস্সে ভদ্দায সোল়সমে ৰস্সে সম্পত্তে মাতাপিতরো পুত্তং ওলোকেত্ৰা, ‘‘তাত, ত্ৰং ৰযপত্তো, কুলৰংসো নাম পতিট্ঠাপেতব্বো’’তি অতিৰিয নিপ্পীল়যিংসু. মাণৰো আহ – ‘‘ময্হং সোতপথে এৰরূপং কথং মা কথেথ, অহং যাৰ তুম্হে ধরথ, তাৰ পটিজগ্গিস্সামি, তুম্হাকং অচ্চযেন নিক্খমিত্ৰা পব্বজিস্সামী’’তি. তে কতিপাহং অতিক্কমিত্ৰা পুন কথযিংসু, সোপি তথেৰ পটিক্খিপি. পুনপি কথযিংসু, পুনপি পটিক্খিপি. ততো পট্ঠায মাতা নিরন্তরং কথেসিযেৰ.

মাণৰো ‘‘মম মাতরং সঞ্ঞাপেস্সামী’’তি রত্তসুৰণ্ণস্স নিক্খসহস্সং দত্ৰা সুৰণ্ণকারেহি একং ইত্থিরূপং কারাপেত্ৰা তস্স মজ্জনঘট্টনাদিকম্মপরিযোসানে তং রত্তৰত্থং নিৰাসাপেত্ৰা ৰণ্ণসম্পন্নেহি পুপ্ফেহি চেৰ নানাঅলঙ্কারেহি চ অলঙ্কারাপেত্ৰা মাতরং পক্কোসাপেত্ৰা আহ – ‘‘অম্ম, এৰরূপং আরম্মণং লভন্তো গেহে ৰসিস্সামি, অলভন্তো ন ৰসিস্সামী’’তি. পণ্ডিতা ব্রাহ্মণী চিন্তেসি – ‘‘ময্হং পুত্তো পুঞ্ঞৰা দিন্নদানো কতাভিনীহারো, পুঞ্ঞং করোন্তো ন এককোৰ অকাসি, অদ্ধা এতেন সহ কতপুঞ্ঞা সুৰণ্ণরূপকপটিভাগাৰ ভৰিস্সতী’’তি অট্ঠ ব্রাহ্মণে পক্কোসাপেত্ৰা সব্বকামেহি সন্তপ্পেত্ৰা সুৰণ্ণরূপকং রথং আরোপেত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, তাতা, যত্থ অম্হাকং জাতিগোত্তভোগেহি সমানকুলে এৰরূপং দারিকং পস্সথ, ইমমেৰ সুৰণ্ণরূপকং পণ্ণাকারং কত্ৰা দেথা’’তি উয্যোজেসি.

তে ‘‘অম্হাকং নাম এতং কম্ম’’ন্তি নিক্খমিত্ৰা ‘‘কত্থ গমিস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘মদ্দরট্ঠং নাম ইত্থাকরো, মদ্দরট্ঠং গমিস্সামা’’তি মদ্দরট্ঠে সাগলনগরং অগমংসু. তত্থ তং সুৰণ্ণরূপকং ন্হানতিত্থে ঠপেত্ৰা একমন্তে নিসীদিংসু. অথ ভদ্দায ধাতী ভদ্দং ন্হাপেত্ৰা অলঙ্করিত্ৰা সিরিগব্ভে নিসীদাপেত্ৰা ন্হাযিতুং আগচ্ছন্তী তং রূপকং দিস্ৰা ‘‘অয্যধীতা মে ইধাগতা’’তি সঞ্ঞায সন্তজ্জেত্ৰা ‘‘দুব্বিনীতে কিং ত্ৰং ইধাগতা’’তি তলসত্তিকং উগ্গিরিত্ৰা ‘‘গচ্ছ সীঘ’’ন্তি গণ্ডপস্সে পহরি. হত্থো পাসাণে পটিহতো ৰিয কম্পিত্থ. সা পটিক্কমিত্ৰা ‘‘এৰং থদ্ধং নাম মহাগীৰং দিস্ৰা ‘অয্যধীতা মে’তি সঞ্ঞং উপ্পাদেসিং, অয্যধীতায হি মে নিৰাসনপটিগ্গাহিকাযপি অযুত্তা’’তি আহ. অথ নং তে মনুস্সা পরিৰারেত্ৰা ‘‘এৰরূপা তে সামিধীতা’’তি পুচ্ছিংসু. কিং এসা, ইমায সতগুণেন সহস্সগুণেন ময্হং অয্যাধীতা অভিরূপতরা, দ্ৰাদসহত্থে গব্ভে নিসিন্নায পদীপকিচ্চং নত্থি, সরীরোভাসেনেৰ তমং ৰিধমতীতি. ‘‘তেন হি আগচ্ছা’’তি খুজ্জং গহেত্ৰা সুৰণ্ণরূপকং রথং আরোপেত্ৰা কোসিযগোত্তস্স ব্রাহ্মণস্স ঘরদ্ৰারে ঠত্ৰা আগমনং নিৰেদযিংসু.

ব্রাহ্মণো পটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. মগধরট্ঠে মহাতিত্থগামে কপিলব্রাহ্মণস্স ঘরতোতি. কিং কারণা আগতাতি? ইমিনা নাম কারণেনাতি. ‘‘কল্যাণং, তাতা, সমজাতিগোত্তৰিভৰো অম্হাকং ব্রাহ্মণো, দস্সামি দারিক’’ন্তি পণ্ণাকারং গণ্হি. তে কপিলব্রাহ্মণস্স সাসনং পহিণিংসু ‘‘লদ্ধা দারিকা, কত্তব্বং করোথা’’তি. তং সাসনং সুত্ৰা পিপ্পলিমাণৰস্স আরোচযিংসু ‘‘লদ্ধা কির দারিকা’’তি. মাণৰো ‘‘অহং ‘ন লভিস্সন্তী’তি চিন্তেসিং, ‘ইমে লদ্ধাতি ৰদন্তি’, অনত্থিকো হুত্ৰা পণ্ণং পেসেস্সামী’’তি রহোগতো পণ্ণং লিখি ‘‘ভদ্দা অত্তনো জাতিগোত্তভোগানুরূপং ঘরাৰাসং লভতু, অহং নিক্খমিত্ৰা পব্বজিস্সামি, মা পচ্ছা ৰিপ্পটিসারিনী অহোসী’’তি. ভদ্দাপি ‘‘অসুকস্স কির মং দাতুকামো’’তি সুত্ৰা রহোগতা পণ্ণং লিখি ‘‘অয্যপুত্তো অত্তনো জাতিগোত্তভোগানুরূপং ঘরাৰাসং লভতু, অহং নিক্খমিত্ৰা পব্বজিস্সামি, মা পচ্ছা ৰিপ্পটিসারী অহোসী’’তি. দ্ৰে পণ্ণানি অন্তরামগ্গে সমাগচ্ছিংসু. ইদং কস্স পণ্ণন্তি? পিপ্পলিমাণৰেন ভদ্দায পহিতন্তি. ইদং কস্সাতি? ভদ্দায পিপ্পলিমাণৰস্স পহিতন্তি চ ৰুত্তে দ্ৰেপি ৰাচেত্ৰা ‘‘পস্সথ দারকানং কম্ম’’ন্তি ফালেত্ৰা অরঞ্ঞে ছড্ডেত্ৰা সমানপণ্ণং লিখিত্ৰা ইতো চ এত্তো চ পেসেসুং. ইতি তেসং অনিচ্ছমানানংযেৰ সমাগমো অহোসি.

তংদিৰসমেৰ মাণৰো একং পুপ্ফদামং গহেত্ৰা ঠপেসি. ভদ্দাপি, তানি সযনমজ্ঝে ঠপেসি. ভুত্তসাযমাসা উভোপি ‘‘সযনং অভিরুহিস্সামা’’তি সমাগন্ত্ৰা মাণৰো দক্খিণপস্সেন সযনং অভিরুহি. ভদ্দা ৰামপস্সেন অভিরুহিত্ৰা আহ – ‘‘যস্স পস্সে পুপ্ফানি মিলাযন্তি, তস্স রাগচিত্তং উপ্পন্নন্তি ৰিজানিস্সাম, ইমং পুপ্ফদামং ন অল্লীযিতব্ব’’ন্তি. তে পন অঞ্ঞমঞ্ঞং সরীরসম্ফস্সভযেন তিযামরত্তিং নিদ্দং অনোক্কমন্তাৰ ৰীতিনামেন্তি, দিৰা পন হাসমত্তম্পি নাহোসি. তে লোকামিসেন অসংসট্ঠা যাৰ মাতাপিতরো ধরন্তি, তাৰ কুটুম্বং অৰিচারেত্ৰা তেসু কালঙ্কতেসু ৰিচারযিংসু. মহতী মাণৰস্স সম্পত্তি সত্তাসীতিকোটিধনং, একদিৰসং সরীরং উব্বট্টেত্ৰা ছড্ডেতব্বং সুৰণ্ণচুণ্ণমেৰ মগধনাল়িযা দ্ৰাদসনাল়িমত্তং লদ্ধুং ৰট্টতি. যন্তবদ্ধানি সট্ঠি মহাতল়াকানি, কম্মন্তো দ্ৰাদসযোজনিকো, অনুরাধপুরপ্পমাণা চুদ্দস গামা, চুদ্দস হত্থানীকা, চুদ্দস অস্সানীকা, চুদ্দস রথানীকা.

সো একদিৰসং অলঙ্কতঅস্সং আরুয্হ মহাজনপরিৰুতো কম্মন্তং গন্ত্ৰা খেত্তকোটিযং ঠিতো নঙ্গলেহি ভিন্নট্ঠানতো কাকাদযো সকুণে গণ্ডুপ্পাদাদিপাণকে উদ্ধরিত্ৰা খাদন্তে দিস্ৰা, ‘‘তাতা, ইমে কিং খাদন্তী’’তি পুচ্ছি. গণ্ডুপ্পাদে, অয্যাতি. এতেহি কতং পাপং কস্স হোতীতি? তুম্হাকং, অয্যাতি. সো চিন্তেসি – ‘‘সচে এতেহি কতং পাপং ময্হং হোতি, কিং মে করিস্সতি সত্তাসীতিকোটিধনং, কিং দ্ৰাদসযোজনিকো কম্মন্তো, কিং সট্ঠিযন্তবদ্ধানি তল়াকানি, কিং চুদ্দস গামা? সব্বমেতং ভদ্দায কাপিলানিযা নিয্যাতেত্ৰা নিক্খম্ম পব্বজিস্সামী’’তি.

ভদ্দাপি কাপিলানী তস্মিং খণে অন্তরৰত্থুম্হি তযো তিলকুম্ভে পত্থরাপেত্ৰা ধাতীহি পরিৰুতা নিসিন্না কাকে তিলপাণকে খাদন্তে দিস্ৰা, ‘‘অম্মা, কিং ইমে খাদন্তী’’তি পুচ্ছি. পাণকে, অয্যেতি. অকুসলং কস্স হোতীতি? তুম্হাকং, অয্যেতি. সা চিন্তেসি – ‘‘ময্হং চতুহত্থৰত্থং নাল়িকোদনমত্তঞ্চ লদ্ধুং ৰট্টতি, যদি পনেতং এত্তকেন জনেন কতং অকুসলং ময্হং হোতি, অদ্ধা ভৰসহস্সেনপি ৰট্টতো সীসং উক্খিপিতুং ন সক্কা, অয্যপুত্তে আগতমত্তেযেৰ সব্বং তস্স নিয্যাতেত্ৰা নিক্খম্ম পব্বজিস্সামী’’তি.

মাণৰো আগন্ত্ৰা ন্হাযিত্ৰা পাসাদং আরুয্হ মহারহে পল্লঙ্কে নিসীদি. অথস্স চক্কৰত্তিনো অনুচ্ছৰিকং ভোজনং সজ্জযিংসু. দ্ৰেপি ভুঞ্জিত্ৰা পরিজনে নিক্খন্তে রহোগতা ফাসুকট্ঠানে নিসীদিংসু. ততো মাণৰো ভদ্দং আহ – ‘‘ভদ্দে ইমং ঘরং আগচ্ছন্তী কিত্তকং ধনং আহরী’’তি? পঞ্চপণ্ণাস সকটসহস্সানি, অয্যাতি. এতং সব্বং, যা চ ইমস্মিং ঘরে সত্তাসীতি কোটিযো যন্তবদ্ধা সট্ঠিতল়াকাদিভেদা সম্পত্তি অত্থি, সব্বং তুয্হংযেৰ নিয্যাতেমীতি. তুম্হে পন কহং গচ্ছথ, অয্যাতি? অহং পব্বজিস্সামীতি. অয্য, অহম্পি তুম্হাকংযেৰ আগমনং ওলোকযমানা নিসিন্না, অহম্পি পব্বজিস্সামীতি. তেসং আদিত্তপণ্ণকুটি ৰিয তযো ভৰা উপট্ঠহিংসু. তে অন্তরাপণতো কসাৰরসপীতানি ৰত্থানি মত্তিকাপত্তে চ আহরাপেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং কেসে ওহারাপেত্ৰা ‘‘যে লোকে অরহন্তো, তে উদ্দিস্স অম্হাকং পব্বজ্জা’’তি ৰত্ৰা থৰিকায পত্তে ওসারেত্ৰা অংসে লগ্গেত্ৰা পাসাদতো ওতরিংসু. গেহে দাসেসু ৰা কম্মকারেসু ৰা ন কোচি সঞ্জানি.

অথ নে ব্রাহ্মণগামতো নিক্খম্ম দাসগামদ্ৰারেন গচ্ছন্তে আকপ্পকুত্তৰসেন দাসগামৰাসিনো সঞ্জানিংসু. তে রোদন্তা পাদেসু নিপতিত্ৰা ‘‘কিং অম্হে অনাথে করোথ, অয্যা’’তি আহংসু. ‘‘মযং ভণে আদিত্তপণ্ণসালা ৰিয তযো ভৰাতি পব্বজিম্হা, সচে তুম্হেসু একেকং ভুজিস্সং করোম, ৰস্সসতম্পি নপ্পহোতি. তুম্হেৰ তুম্হাকং সীসং ধোৰিত্ৰা ভুজিস্সা হুত্ৰা জীৰথা’’তি ৰত্ৰা তেসং রোদন্তানংযেৰ পক্কমিংসু. থেরো পুরতো গচ্ছন্তো নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেন্তো চিন্তেসি – ‘‘অযং ভদ্দা কাপিলানী সকলজম্বুদীপগ্ঘনিকা ইত্থী ময্হং পচ্ছতো আগচ্ছতি. ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং কোচিদেৰ এৰং চিন্তেয্য ‘ইমে পব্বজিত্ৰাপি ৰিনা ভৰিতুং ন সক্কোন্তি, অননুচ্ছৰিকং করোন্তী’তি. কোচি ৰা পন অম্হেসু মনং পদূসেত্ৰা অপাযপূরকো ভৰেয্য. ইমং পহায মযা গন্তুং ৰট্টতী’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি.

সো পুরতো গচ্ছন্তো দ্ৰেধাপথং দিস্ৰা তস্স মত্থকে অট্ঠাসি. ভদ্দাপি আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. অথ নং আহ – ‘‘ভদ্দে তাদিসিং ইত্থিং মম পচ্ছতো আগচ্ছন্তিং দিস্ৰা ‘ইমে পব্বজিত্ৰাপি ৰিনা ভৰিতুং ন সক্কোন্তী’তি চিন্তেত্ৰা অম্হেসু পদুট্ঠচিত্তো মহাজনো অপাযপূরকো ভৰেয্য. ইমস্মিং দ্ৰেধাপথে ত্ৰং একং গণ্হ, অহং একেন গমিস্সামী’’তি. ‘‘আম, অয্য, পব্বজিতানং মাতুগামো নাম মলং, ‘পব্বজিত্ৰাপি ৰিনা ন ভৰন্তী’তি অম্হাকং দোসং দস্সন্তি, তুম্হে একং মগ্গং গণ্হথ, অহং একং গণ্হিত্ৰা ৰিনা ভৰিস্সামা’’তি তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা চতূসু ঠানেসু পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং পগ্গয্হ ‘‘সতসহস্সকপ্পপ্পমাণে অদ্ধানে কতো মিত্তসন্থৰো অজ্জ ভিজ্জতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তুম্হে দক্খিণজাতিকা নাম, তুম্হাকং দক্খিণমগ্গো ৰট্টতি. মযং মাতুগামা নাম ৰামজাতিকা, অম্হাকং ৰামমগ্গো ৰট্টতী’’তি ৰন্দিত্ৰা মগ্গং পটিপন্না. তেসং দ্ৰেধাভূতকালে অযং মহাপথৰী ‘‘অহং চক্কৰাল়গিরিসিনেরুপব্বতে ধারেতুং সক্কোন্তীপি তুম্হাকং গুণে ধারেতুং ন সক্কোমী’’তি ৰদন্তী ৰিয ৰিরৰমানা অকম্পি, আকাসে অসনিসদ্দো ৰিয পৰত্তি, চক্কৰাল়পব্বতো উন্নদি.

সম্মাসম্বুদ্ধো ৰেল়ুৰনমহাৰিহারে গন্ধকুটিযং নিসিন্নো পথৰীকম্পনসদ্দং সুত্ৰা ‘‘কস্স নু খো পথৰী কম্পতী’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘পিপ্পলিমাণৰো চ ভদ্দা চ কাপিলানী মং উদ্দিস্স অপ্পমেয্যং সম্পত্তিং পহায পব্বজিতা, তেসং ৰিযোগট্ঠানে উভিন্নম্পি গুণবলেন অযং পথৰীকম্পো জাতো, মযাপি এতেসং সঙ্গহং কাতুং ৰট্টতী’’তি গন্ধকুটিতো নিক্খম্ম সযমেৰ পত্তচীৰরমাদায অসীতিমহাথেরেসু কঞ্চি অনামন্তেত্ৰা তিগাৰুতং মগ্গং পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা রাজগহস্স চ নালন্দায চ অন্তরে বহুপুত্তকনিগ্রোধরুক্খমূলে পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসীদি. নিসীদন্তো পন অঞ্ঞতরপংসুকূলিকো ৰিয অনিসীদিত্ৰা বুদ্ধৰেসং গহেত্ৰা অসীতিহত্থা ঘনবুদ্ধরস্মিযো ৰিস্সজ্জেন্তো নিসীদি. ইতি তস্মিং খণে পণ্ণচ্ছত্তসকটচক্ককূটাগারাদিপ্পমাণা বুদ্ধরস্মিযো ইতো চিতো চ ৰিপ্ফন্দন্তিযো ৰিধাৰন্তিযো চন্দসহস্স-সূরিযসহস্স-উগ্গমনকালো ৰিয কুরুমানা তং ৰনন্তং একোভাসং অকংসু. দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণসিরিযা সমুজ্জলতারাগণং ৰিয গগনং, সুপুপ্ফিতকমলকুৰলযং ৰিয সলিলং ৰনন্তং ৰিরোচিত্থ. নিগ্রোধরুক্খস্স খন্ধো নাম সেতো হোতি, পত্তানি নাম নীলানি, পক্কানি রত্তানি. তস্মিং পন দিৰসে সতসাখো নিগ্রোধো সুৰণ্ণৰণ্ণোৰ অহোসি.

মহাকস্সপত্থেরো ‘‘অযং ময্হং সত্থা ভৰিস্সতি, ইমাহং উদ্দিস্স পব্বজিতো’’তি দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওণতোণতো গন্ত্ৰা তীসু ঠানেসু ৰন্দিত্ৰা ‘‘সত্থা মে, ভন্তে ভগৰা, সাৰকোহমস্মি, সত্থা মে, ভন্তে ভগৰা, সাৰকোহমস্মী’’তি আহ. অথ নং ভগৰা অৰোচ – ‘‘কস্সপ, সচে ত্ৰং ইমং নিপচ্চকারং মহাপথৰিযা করেয্যাসি, সাপি ধারেতুং ন সক্কুণেয্য. তথাগতস্স এৰং গুণমহন্ততং জানতা তযা কতো নিপচ্চকারো ময্হং লোমম্পি চালেতুং ন সক্কোতি. নিসীদ, কস্সপ, দাযজ্জং তে দস্সামী’’তি. অথস্স ভগৰা তীহি ওৰাদেহি উপসম্পদং অদাসি. দত্ৰা বহুপুত্তকনিগ্রোধমূলতো নিক্খমিত্ৰা থেরং পচ্ছাসমণং কত্ৰা মগ্গং পটিপজ্জি. সত্থু সরীরং দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণৰিচিত্তং, মহাকস্সপস্স সত্তমহাপুরিসলক্খণপটিমণ্ডিতং. সো কঞ্চনমহানাৰায পচ্ছাবন্ধো ৰিয সত্থু পদানুপদিকং অনুগঞ্ছি. সত্থা থোকং মগ্গং গন্ত্ৰা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসজ্জাকারং দস্সেসি, থেরো ‘‘নিসীদিতুকামো সত্থা’’তি ঞত্ৰা অত্তনো পারুপনপিলোতিকসঙ্ঘাটিং চতুগ্গুণং কত্ৰা পঞ্ঞাপেসি.

সত্থা তস্মিং নিসীদিত্ৰা হত্থেন চীৰরং পরামসিত্ৰা ‘‘মুদুকা খো ত্যাযং, কস্সপ, পিলোতিকসঙ্ঘাটী’’তি আহ. থেরো ‘‘সত্থা মে সঙ্ঘাটিযা মুদুকভাৰং কথেতি, পারুপিতুকামো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘পারুপতু, ভন্তে, ভগৰা সঙ্ঘাটি’’ন্তি আহ. কিং ত্ৰং পারুপিস্সসি কস্সপাতি? তুম্হাকং নিৰাসনং লভন্তো পারুপিস্সামি, ভন্তেতি. ‘‘কিং পন ত্ৰং, কস্সপ, ইমং পরিভোগজিণ্ণং পংসুকূলং ধারেতুং সক্খিস্সসি? মযা হি ইমস্স পংসুকূলস্স গহিতদিৰসে উদকপরিযন্তং কত্ৰা মহাপথৰী কম্পি, ইমং বুদ্ধানং পরিভোগজিণ্ণং চীৰরং নাম ন সক্কা পরিত্তগুণেন ধারেতুং, পটিবলেনেৰিদং পটিপত্তিপূরণসমত্থেন জাতিপংসুকূলিকেন গহেতুং ৰট্টতী’’তি ৰত্ৰা থেরেন সদ্ধিং চীৰরং পরিৰত্তেসি.

এৰং পন চীৰরপরিৰত্তং কত্ৰা থেরেন পারুতচীৰরং ভগৰা পারুপি, সত্থু চীৰরং থেরো পারুপি. তস্মিং সমযে অচেতনাপি অযং মহাপথৰী ‘‘দুক্করং, ভন্তে, অকত্থ, অত্তনা পারুতচীৰরং সাৰকস্স দিন্নপুব্বং নাম নত্থি, অহং তুম্হাকং গুণং ধারেতুং ন সক্কোমী’’তি ৰদন্তী ৰিয উদকপরিযন্তং কত্ৰা কম্পি. থেরোপি ‘‘লদ্ধং দানি মযা বুদ্ধানং পরিভোগচীৰরং, কিং মে ইদানি উত্তরি কত্তব্বং অত্থী’’তি উন্নতিং অকত্ৰা বুদ্ধানং সন্তিকেযেৰ তেরস ধুতগুণে সমাদায সত্তদিৰসমত্তং পুথুজ্জনো হুত্ৰা অট্ঠমে অরুণে সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. সত্থাপি ‘‘কস্সপো, ভিক্খৰে, চন্দূপমো কুলানি উপসঙ্কমতি, অপকস্সেৰ কাযং অপকস্স চিত্তং নিচ্চনৰকো কুলেসু অপ্পগব্ভো’’তি (সং. নি. ২.১৪৬) এৰমাদীহি সুত্তেহি থেরং থোমেত্ৰা অপরভাগে এতদেৰ কস্সপসংযুত্তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা ‘‘মম সাসনে ধুতৰাদানং ভিক্খূনং মহাকস্সপো অগ্গো’’তি থেরং ঠানন্তরে ঠপেসীতি.