সারিপুত্ত-মোগ্গল্লানত্থেরৰত্থু
১৮৯-১৯০. দুতিযততিযেসু মহাপঞ্ঞানন্তি মহতিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতানং. ইদ্ধিমন্তানন্তি ইদ্ধিযা সম্পন্নানং. সারিপুত্তো মোগ্গল্লানোতি তেসং থেরানং নামং.
ইমেসম্পি পঞ্হকম্মে অযমনুপুব্বিকথা – ইতো সতসহস্সকপ্পাধিকে অসঙ্খ্যেয্যকপ্পমত্থকে সারিপুত্তো ব্রাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি, নামেন সরদমাণৰো নাম অহোসি. মোগ্গল্লানো গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তি, নামেন সিরিৰড্ঢনকুটুম্বিযো নাম অহোসি. তে উভোপি সহপংসুকীল়িতাৰ সহাযকা অহেসুং. সরদমাণৰো পিতু অচ্চযেন কুলসন্তকং মহাধনং পটিপজ্জিত্ৰা একদিৰসং রহোগতো চিন্তেসি – ‘‘অহং ইধলোকত্তভাৰমেৰ জানামি, নো পরলোকত্তভাৰং, জাতসত্তানঞ্চ মরণং নাম ধুৰং, মযা একং পব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা মোক্খধম্মগৰেসনং কাতুং ৰট্টতী’’তি. সো সহাযকং উপসঙ্কমিত্ৰা আহ – ‘‘সম্ম সিরিৰড্ঢন, অহং পব্বজিত্ৰা মোক্খধম্মং গৰেসিস্সামি, ত্ৰং মযা সদ্ধিং পব্বজিতুং সক্খিস্সসী’’তি. ন সক্খিস্সামি, সম্ম, ত্ৰংযেৰ পব্বজাহীতি. সো চিন্তেসি – ‘‘পরলোকং গচ্ছন্তা সহাযে ৰা ঞাতিমিত্তে ৰা গহেত্ৰা গতা নাম নত্থি, অত্তনা কতং অত্তনোৰ হোতী’’তি. ততো রতনকোট্ঠাগারং ৰিৰরাপেত্ৰা কপণদ্ধিকৰণিব্বকযাচকানং মহাদানং দত্ৰা পব্বতপাদং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজি. তস্স একো দ্ৰে তযোতি এৰং অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা চতুসত্ততিসহস্সমত্তা জটিলা অহেসুং. সো পঞ্চাভিঞ্ঞা অট্ঠ চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা তেসম্পি জটিলানং কসিণপরিকম্মং আচিক্খি. তেপি সব্বে পঞ্চ অভিঞ্ঞা অট্ঠ চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেসুং.
তেন সমযেন অনোমদস্সী নাম বুদ্ধো লোকে উদপাদি. নগরং চন্দৰতী নাম অহোসি, পিতা যসৰন্তো নাম খত্তিযো, মাতা যসোধরা নাম দেৰী, বোধি অজ্জুনরুক্খো, নিসভত্থেরো চ অনোমত্থেরো চাতি দ্ৰে অগ্গসাৰকা, ৰরুণত্থেরো নাম উপট্ঠাকো, সুন্দরা চ সুমনা চাতি দ্ৰে অগ্গসাৰিকা, আযু ৰস্সসতসহস্সং অহোসি, সরীরং অট্ঠপঞ্ঞাসহত্থুব্বেধং, সরীরপ্পভা দ্ৰাদসযোজনং ফরি, ভিক্খুসতসহস্সপরিৰারো অহোসি.
অথেকদিৰসং পচ্চূসকালে মহাকরুণাসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায লোকং ৰোলোকেন্তো সরদতাপসং দিস্ৰা ‘‘অজ্জ ময্হং সরদতাপসস্স সন্তিকং গতপচ্চযেন ধম্মদেসনা চ মহতী ভৰিস্সতি, সো চ অগ্গসাৰকট্ঠানং পত্থেস্সতি, তস্স সহাযকো সিরিৰড্ঢনকুটুম্বিযো দুতিযসাৰকট্ঠানং, দেসনাপরিযোসানে চস্স পরিৰারা চতুসত্ততিসহস্সজটিলা অরহত্তং পাপুণিস্সন্তি, মযা তত্থ গন্তুং ৰট্টতী’’তি অত্তনো পত্তচীৰরমাদায অঞ্ঞং কঞ্চি অনামন্তেত্ৰা সীহো ৰিয একচরো হুত্ৰা সরদতাপসস্স অন্তেৰাসিকেসু ফলাফলত্থায গতেসু ‘‘বুদ্ধভাৰং মে জানাতূ’’তি তস্স পস্সন্তস্সেৰ সরদতাপসস্স আকাসতো ওতরিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠাসি. সরদতাপসো বুদ্ধানুভাৰং চেৰ সরীরসম্পত্তিং চস্স দিস্ৰা লক্খণমন্তে সম্মসিত্ৰা ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো নাম অগারমজ্ঝে ৰসন্তো রাজা হোতি চক্কৰত্তী, পব্বজ্জন্তো লোকে ৰিৰট্টচ্ছদো সব্বঞ্ঞু বুদ্ধো হোতি, অযং পুরিসো নিস্সংসযং বুদ্ধো’’তি জানিত্ৰা পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তাসনে. সরদতাপসোপি অত্তনো অনুচ্ছৰিকং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি.
তস্মিং সমযে চতুসত্ততিসহস্সজটিলা পণীতপণীতানি ওজৰন্তানি ফলাফলানি গহেত্ৰা আচরিযস্স সন্তিকং সম্পত্তা বুদ্ধানঞ্চেৰ আচরিযস্স চ নিসিন্নাসনং ওলোকেত্ৰা আহংসু – ‘‘আচরিয, মযং ‘ইমস্মিং লোকে তুম্হেহি মহন্ততরো নত্থী’তি ৰিচরাম, অযং পন পুরিসো তুম্হেহি মহন্ততরো মঞ্ঞে’’তি. তাতা, কিং ৰদথ? সাসপেন সদ্ধিং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধং সিনেরুং সমং কাতুং ইচ্ছথ, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন সদ্ধিং ময্হং উপমং মা করিত্থ পুত্তকাতি. অথ তে তাপসা ‘‘সচে অযং ইত্তরসত্তো অভৰিস্স, ন অম্হাকং আচরিযো এৰরূপং উপমং আহরেয্য, যাৰ মহা ৰতাযং পুরিসো’’তি সব্বেৰ পাদেসু নিপতিত্ৰা সিরসা ৰন্দিংসু.
অথ নে আচরিযো আহ – ‘‘তাতা, অম্হাকং বুদ্ধানং অনুচ্ছৰিকো দেয্যধম্মো নত্থি, সত্থা চ ভিক্খাচারৰেলায ইধাগতো, মযং যথাবলং দেয্যধম্মং দস্সাম. তুম্হে যং যং পণীতং ফলাফলং, তং তং আহরথা’’তি. আহরাপেত্ৰা হত্থে ধোৰিত্ৰা সযং তথাগতস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. সত্থারা চ ফলাফলে পটিগ্গহিতমত্তে দেৰতা দিব্বোজং পক্খিপিংসু. তাপসো উদকম্পি সযমেৰ পরিস্সাৰেত্ৰা অদাসি. ততো ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা হত্থং ধোৰিত্ৰা নিসিন্নে সত্থরি সব্বে অন্তেৰাসিকে পক্কোসিত্ৰা সত্থু সন্তিকে সারণীযং কথং কথেন্তো নিসীদি. সত্থা ‘‘দ্ৰে অগ্গসাৰকা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং আগচ্ছন্তূ’’তি চিন্তেসি. তে সত্থু চিত্তং ঞত্ৰা সতসহস্সখীণাসৰপরিৰারা আগন্ত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু.
ততো সরদতাপসো অন্তেৰাসিকে আমন্তেসি – ‘‘তাতা, বুদ্ধানং নিসিন্নাসনম্পি নীচং, সমণসতসহস্সানম্পি আসনং নত্থি, তুম্হেহি অজ্জ উল়ারং বুদ্ধসক্কারং কাতুং ৰট্টতি, পব্বতপাদতো ৰণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহরথা’’তি. কথনকালো পপঞ্চো ৰিয হোতি, ইদ্ধিমন্তানং পন ৰিসযো অচিন্তেয্যোতি মুহুত্তমত্তেনেৰ তে তাপসা ৰণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহরিত্ৰা বুদ্ধানং যোজনপ্পমাণং পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেসুং, উভিন্নং অগ্গসাৰকানং তিগাৰুতং, সেসভিক্খূনং অড্ঢযোজনিকাদিভেদং, সঙ্ঘনৰকস্স উসভমত্তং অহোসি. এৰং পঞ্ঞত্তেসু আসনেসু সরদতাপসো তথাগতস্স পুরতো অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ঠিতো, ‘‘ভন্তে, ময্হং দীঘরত্তং হিতসুখত্থায ইমং পুপ্ফাসনং অভিরুহথা’’তি আহ.
‘‘নানাপুপ্ফঞ্চ গন্ধঞ্চ, সম্পাদেত্ৰান একতো;
পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা, ইদং ৰচনমব্রৰিং.
‘‘ইদং তে আসনং ৰীর, পঞ্ঞত্তং তৰনুচ্ছৰিং;
মম চিত্তং পসাদেন্তো, নিসীদ পুপ্ফমাসনে.
‘‘সত্তরত্তিদিৰং বুদ্ধো, নিসীদি পুপ্ফমাসনে;
মম চিত্তং পসাদেত্ৰা, হাসযিত্ৰা সদেৰকে’’তি.
এৰং নিসিন্নে সত্থরি দ্ৰে অগ্গসাৰকা চ সেসভিক্খূ চ অত্তনো অত্তনো পত্তাসনেসু নিসীদিংসু. সরদতাপসো মহন্তং পুপ্ফচ্ছত্তং গহেত্ৰা তথাগতস্স মত্থকে ধারযন্তো অট্ঠাসি. সত্থা ‘‘জটিলানং অযং সক্কারো মহপ্ফলো হোতূ’’তি নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জি. সত্থু সমাপন্নভাৰং ঞত্ৰা দ্ৰে অগ্গসাৰকাপি সেসভিক্খূপি সমাপত্তিং সমাপজ্জিংসু. তথাগতে সত্তাহং নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা নিসিন্নে অন্তেৰাসিকা ভিক্খাচারকালে সম্পত্তে ৰনমূলফলাফলং পরিভুঞ্জিত্ৰা সেসকালে বুদ্ধানং অঞ্জলিং পগ্গয্হ তিট্ঠন্তি. সরদতাপসো পন ভিক্খাচারম্পি অগন্ত্ৰা পুপ্ফচ্ছত্তং গহিতনিযামেনেৰ সত্তাহং পীতিসুখেন ৰীতিনামেসি.
সত্থা নিরোধতো ৰুট্ঠায দক্খিণপস্সে নিসিন্নং অগ্গসাৰকং নিসভত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘নিসভ সক্কারকারকানং তাপসানং পুপ্ফাসনানুমোদনং করোহী’’তি. থেরো চক্কৰত্তিরঞ্ঞো সন্তিকা পটিলদ্ধমহালাভো মহাযোধো ৰিয তুট্ঠমানসো সাৰকপারমিঞাণে ঠত্ৰা পুপ্ফাসনানুমোদনং আরভি. তস্স দেসনাৰসানে দুতিযসাৰকং আমন্তেসি – ‘‘ত্ৰম্পি ধম্মং দেসেহী’’তি. অনোমত্থেরো তেপিটকং বুদ্ধৰচনং সম্মসিত্ৰা ধম্মং কথেসি. দ্ৰিন্নং সাৰকানং দেসনায একস্সপি অভিসমযো নাহোসি. অথ সত্থা অপরিমাণে বুদ্ধৰিসযে ঠত্ৰা ধম্মদেসনং আরভি. দেসনাপরিযোসানে ঠপেত্ৰা সরদতাপসং সব্বেপি চতুসত্ততিসহস্সজটিলা অরহত্তং পাপুণিংসু. সত্থা ‘‘এথ ভিক্খৰো’’তি হত্থং পসারেসি. তেসং তাৰদেৰ কেসমস্সু অন্তরধাযি, অট্ঠ পরিক্খারা কাযে পটিমুক্কাৰ অহেসুং.
সরদতাপসো কস্মা অরহত্তং ন পত্তোতি? ৰিক্খিত্তচিত্তত্তা. তস্স কির বুদ্ধানং দুতিযাসনে নিসীদিত্ৰা সাৰকপারমিঞাণে ঠত্ৰা ধম্মং দেসযতো অগ্গসাৰকস্স দেসনং সোতুং আরদ্ধকালতো পট্ঠায ‘‘অহো ৰতাহম্পি অনাগতে উপ্পজ্জনকস্স বুদ্ধস্স সাসনে ইমিনাৰ সাৰকেন লদ্ধধুরং লভেয্য’’ন্তি চিত্তং উদপাদি. সো তেন পরিৰিতক্কেন মগ্গফলপটিৰেধং কাতুং নাসক্খি. তথাগতং পন ৰন্দিত্ৰা সম্মুখে ঠত্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং অনন্তরাসনে নিসিন্নো ভিক্খু তুম্হাকং সাসনে কো নাম হোতী’’তি? মযা পৰত্তিতং ধম্মচক্কং অনুপ্পৰত্তেতা সাৰকপারমিঞাণস্স কোটিপ্পত্তো সোল়স পঞ্ঞা পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতো ময্হং সাসনে অগ্গসাৰকো নিসভত্থেরো নাম এসোতি. ‘‘ভন্তে, য্ৰাযং মযা সত্তাহং পুপ্ফচ্ছত্তং ধারেন্তেন সক্কারো কতো, অহং ইমস্স ফলেন অঞ্ঞং সক্কত্তং ৰা ব্রহ্মত্তং ৰা ন পত্থেমি, অনাগতে পন অযং নিসভত্থেরো ৰিয একস্স বুদ্ধস্স অগ্গসাৰকো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি.
সত্থা ‘‘সমিজ্ঝিস্সতি নু খো ইমস্স পুরিসস্স পত্থনা’’তি অনাগতংসঞাণং পেসেত্ৰা ওলোকেন্তো কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৰা সমিজ্ঝনভাৰং অদ্দস. দিস্ৰা সরদতাপসং আহ – ‘‘ন তে অযং পত্থনা মোঘা ভৰিস্সতি, অনাগতে পন কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৰা গোতমো নাম বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি. তস্স মাতা মহামাযা নাম দেৰী ভৰিস্সতি, পিতা সুদ্ধোদনো নাম রাজা, পুত্তো রাহুলো নাম, উপট্ঠাকো আনন্দো নাম, দুতিযসাৰকো মোগ্গল্লানো নাম, ত্ৰং পন তস্স অগ্গসাৰকো ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তো নাম ভৰিস্সসী’’তি. এৰং তাপসং ব্যাকরিত্ৰা ধম্মকথং কথেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো আকাসং পক্খন্দি.
সরদতাপসোপি অন্তেৰাসিকত্থেরানং সন্তিকং গন্ত্ৰা সহাযকস্স সিরিৰড্ঢনকুটুম্বিকস্স সাসনং পেসেসি – ‘‘ভন্তে, মম সহাযকস্স ৰদেথ ‘সহাযকেন তে সরদতাপসেন অনোমদস্সিবুদ্ধস্স পাদমূলে অনাগতে উপ্পজ্জনকস্স গোতমবুদ্ধস্স সাসনে অগ্গসাৰকট্ঠানং পত্থিতং, ত্ৰং দুতিযসাৰকট্ঠানং পত্থেহী’’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা থেরেহি পুরেতরমেৰ একপস্সেন গন্ত্ৰা সিরিৰড্ঢস্স নিৰেসনদ্ৰারে অট্ঠাসি.
সিরিৰড্ঢনো ‘‘চিরস্সং ৰত মে অয্যো আগতো’’তি আসনে নিসীদাপেত্ৰা অত্তনা নীচাসনে নিসিন্নো ‘‘অন্তেৰাসিকপরিসা পন ৰো, ভন্তে, ন পঞ্ঞাযতী’’তি পুচ্ছি. আম সম্ম, অম্হাকং অস্সমং অনোমদস্সী নাম বুদ্ধো আগতো, মযং তস্স অত্তনো বলেন সক্কারং অকরিম্হ. সত্থা সব্বেসং ধম্মং দেসেসি, দেসনাপরিযোসানে ঠপেত্ৰা মং সেসা অরহত্তং পত্ৰা পব্বজিংসূতি. তুম্হে কস্মা ন পব্বজিতাতি? অহং সত্থু অগ্গসাৰকং নিসভত্থেরং দিস্ৰা অনাগতে উপ্পজ্জনকস্স গোতমস্স নাম বুদ্ধস্স সাসনে অগ্গসাৰকট্ঠানং পত্থেসিং, ত্ৰম্পি তস্স সাসনে দুতিযসাৰকট্ঠানং পত্থেহীতি. ময্হং বুদ্ধেহি সদ্ধিং পরিচযো নত্থি, ভন্তেতি. বুদ্ধেহি সদ্ধিং কথনং ময্হং ভারো হোতু, ত্ৰং মহন্তং অধিকারং সজ্জেহীতি.
সিরিৰড্ঢনো সরদতাপসস্স ৰচনং সুত্ৰা অত্তনো নিৰেসনদ্ৰারে রাজমানেন অট্ঠকরীসমত্তং ঠানং সমতলং কারেত্ৰা ৰালুকং ওকিরাপেত্ৰা লাজপঞ্চমানি পুপ্ফানি ৰিকিরিত্ৰা নীলুপ্পলচ্ছদনং মণ্ডপং কারেত্ৰা বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা সেসভিক্খূনম্পি আসনানি পটিযাদাপেত্ৰা মহন্তং সক্কারসম্মানং সজ্জেত্ৰা বুদ্ধানং নিমন্তনত্থায সরদতাপসস্স সঞ্ঞং অদাসি. তাপসো তস্স ৰচনং সুত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৰা তস্স নিৰেসনং অগমাসি. সিরিৰড্ঢনো পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা তথাগতস্স হত্থতো পত্তং গহেত্ৰা মণ্ডপং পৰেসেত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনেসু নিসিন্নস্স বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দক্খিণোদকং দত্ৰা পণীতেন ভোজনেন পরিৰিসিত্ৰা ভত্তকিচ্চপরিযোসানে বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং মহারহেহি ৰত্থেহি অচ্ছাদেত্ৰা, ‘‘ভন্তে, নাযং আরম্ভো অপ্পমত্তকট্ঠানত্থায, ইমিনাৰ নিযামেন সত্তাহং অনুকম্পং করোথা’’তি আহ. সত্থা অধিৰাসেসি. সো তেনেৰ নিযামেন সত্তাহং মহাদানং পৰত্তেত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ঠিতো আহ – ‘‘ভন্তে, মম সহাযো সরদতাপসো যস্স সত্থু অগ্গসাৰকো হোমীতি পত্থেসি, অহম্পি তস্সেৰ দুতিযসাৰকো ভৰামী’’তি.
সত্থা অনাগতং ওলোকেত্ৰা তস্স পত্থনায সমিজ্ঝনভাৰং দিস্ৰা ব্যাকাসি – ‘‘ত্ৰং ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৰা গোতমবুদ্ধস্স দুতিযসাৰকো ভৰিস্সসী’’তি. বুদ্ধানং ব্যাকরণং সুত্ৰা সিরিৰড্ঢনো হট্ঠপহট্ঠো অহোসি. সত্থাপি ভত্তানুমোদনং কত্ৰা সপরিৰারো ৰিহারমেৰ গতো. সিরিৰড্ঢনো ততো পট্ঠায যাৰজীৰং কল্যাণকম্মং কত্ৰা দুতিযত্তৰারে কামাৰচরদেৰলোকে নিব্বত্তো. সরদতাপসো চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেত্ৰা ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তো.
ততো পট্ঠায ইমেসং উভিন্নম্পি অন্তরাকম্মং ন কথিতং. অম্হাকং পন বুদ্ধস্স নিব্বত্তিতো পুরেতরমেৰ সরদতাপসো রাজগহনগরস্স অৰিদূরে উপতিস্সগামে সারিব্রাহ্মণিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি. তংদিৰসমেৰ চস্স সহাযোপি রাজগহস্সেৰ অৰিদূরে কোলিতগামে মোগ্গল্লিব্রাহ্মণিযা কুচ্ছিযং পটিসন্ধিং গণ্হি. তানি কির দ্ৰেপি কুলানি যাৰ সত্তমা কুলপরিৰট্টা আবদ্ধপটিবদ্ধসহাযকানেৰ. তেসং দ্ৰিন্নম্পি একদিৰসমেৰ গব্ভপরিহারং অদংসু. দসমাসচ্চযেন জাতানম্পি তেসং ছসট্ঠি ধাতিযো উপট্ঠহিংসু. নামগ্গহণদিৰসে সারিব্রাহ্মণিযা পুত্তস্স উপতিস্সগামে জেট্ঠকুলস্স পুত্তত্তা উপতিস্সোতি নামং অকংসু, ইতরস্স কোলিতগামে জেট্ঠকুলস্স পুত্তত্তা কোলিতোতি নামং অকংসু. তে উভোপি ৰুদ্ধিমন্ৰায সব্বসিপ্পানং পারং অগমংসু.
উপতিস্সমাণৰস্স কীল়নত্থায নদিং ৰা উয্যানং ৰা পব্বতং ৰা গমনকালে পঞ্চ সুৰণ্ণসিৰিকাসতানি পরিৰারা হোন্তি, কোলিতমাণৰস্স পঞ্চ আজঞ্ঞরথসতানি. দ্ৰেপি জনা পঞ্চপঞ্চমাণৰকসতপরিৰারা হোন্তি. রাজগহে চ অনুসংৰচ্ছরং গিরগ্গসমজ্জং নাম হোতি, তেসং দ্ৰিন্নম্পি একট্ঠানেযেৰ মঞ্চং বন্ধন্তি. দ্ৰেপি জনা একতোৰ নিসীদিত্ৰা সমজ্জং পস্সন্তা হসিতব্বট্ঠানে হসন্তি, সংৰেগট্ঠানে সংৰিজ্জন্তি, দাযং দাতুং যুত্তট্ঠানে দাযং দেন্তি. তেসং ইমিনাৰ নিযামেন একদিৰসং সমজ্জং পস্সন্তানং পরিপাকগতত্তা ঞাণস্স পুরিমদিৰসেসু ৰিয হসিতব্বট্ঠানে হাসো ৰা সংৰেগট্ঠানে সংৰেজনং ৰা দাযং দাতুং যুত্তট্ঠানে দাযদানং ৰা নাহোসি. দ্ৰেপি পন জনা এৰং চিন্তযিংসু – ‘‘কিং এত্থ ওলোকেতব্বং অত্থি, সব্বেপিমে অপ্পত্তে ৰস্সসতে অপণ্ণত্তিকভাৰং গমিস্সন্তি. অম্হেহি পন একং মোক্খধম্মং গৰেসিতুং ৰট্টতী’’তি আরম্মণং গহেত্ৰা নিসীদিংসু.
ততো কোলিতো উপতিস্সং আহ – ‘‘সম্ম উপতিস্স, ন ত্ৰং অঞ্ঞসু দিৰসেসু ৰিয হট্ঠপহট্ঠো, অনত্তমনধাতুকোসি, কিং তে সল্লক্খিত’’ন্তি? সম্ম কোলিত, ‘‘এতেসং ওলোকনে সারো নত্থি, নিরত্থকমেতং, অত্তনো মোক্খধম্মং গৰেসিতুং ৰট্টতী’’তি ইদং চিন্তযন্তো নিসিন্নোম্হীতি, ত্ৰং পন কস্মা অনত্তমনোসীতি? সোপি তথেৰ আহ. অথস্স অত্তনা সদ্ধিং একজ্ঝাসযতং ঞত্ৰা উপতিস্সো তং এৰমাহ – ‘‘অম্হাকং উভিন্নম্পি সুচিন্তিতং, মোক্খধম্মং গৰেসন্তেহি পন একা পব্বজ্জা লদ্ধুং ৰট্টতি, কস্স সন্তিকে পব্বজামা’’তি.
তেন খো পন সমযেন সঞ্চযো পরিব্বাজকো রাজগহে পটিৰসতি মহতিযা পরিব্বাজকপরিসায সদ্ধিং. তে ‘‘তস্স সন্তিকে পব্বজিস্সামা’’তি পঞ্চহি মাণৰকসতেহি সদ্ধিং সঞ্চযস্স সন্তিকে পব্বজিংসু. তেসং পব্বজিতকালতো পট্ঠায সঞ্চযো অতিরেকলাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো অহোসি. তে কতিপাহেনেৰ সব্বং সঞ্চযস্স সমযং পরিগ্গণ্হিত্ৰা, ‘‘আচরিয, তুম্হাকং জাননসমযো এত্তকোৰ, উদাহু উত্তরিপি অত্থী’’তি পুচ্ছিংসু. সঞ্চযো ‘‘এত্তকোৰ, সব্বং তুম্হেহি ঞাত’’ন্তি আহ. তে তস্স কথং সুত্ৰা চিন্তযিংসু – ‘‘এৰং সতি ইমস্স সন্তিকে ব্রহ্মচরিযৰাসো নিরত্থকো, মযং মোক্খধম্মং গৰেসিতুং নিক্খন্তা, সো ইমস্স সন্তিকে উপ্পাদেতুং ন সক্কা. মহা খো পন জম্বুদীপো, গামনিগমরাজধানিযো চরন্তা মযং অৰস্সং মোক্খধম্মদেসকং একং আচরিযং লভিস্সামা’’তি. তে ততো পট্ঠায যত্থ যত্থ পণ্ডিতা সমণব্রাহ্মণা অত্থীতি সুণন্তি, তত্থ তত্থ গন্ত্ৰা পঞ্হসাকচ্ছং করোন্তি. তেহি পুট্ঠং পঞ্হং অঞ্ঞে কথেতুং সমত্থা নত্থি, তে পন তেসং পঞ্হং ৰিস্সজ্জেন্তি. এৰং সকলজম্বুদীপং পরিগ্গণ্হিত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা সকট্ঠানমেৰ আগন্ত্ৰা, ‘‘সম্ম কোলিত, যো পঠমং অমতং অধিগচ্ছতি, সো আরোচেতূ’’তি কতিকং অকংসু.
তেন সমযেন অম্হাকং সত্থা পঠমাভিসম্বোধিং পত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো অনুপুব্বেন রাজগহং সম্পত্তো হোতি. অথ ‘‘একসট্ঠি অরহন্তো লোকে উপ্পন্না হোন্তী’’তি ৰুত্তকালে ‘‘চরথ, ভিক্খৰে, চারিকং বহুজনহিতাযা’’তি রতনত্তযগুণপ্পকাসনত্থং উয্যোজিতানং ভিক্খূনং অন্তরে পঞ্চৰগ্গিযব্ভন্তরো অস্সজিত্থেরো পটিনিৰত্তিত্ৰা রাজগহমেৰ আগতো. পুনদিৰসে পাতোৰ পত্তচীৰরং আদায রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি.
তস্মিং সমযে উপতিস্সপরিব্বাজকো পাতোৰ ভত্তকিচ্চং কত্ৰা পরিব্বাজকারামং গচ্ছন্তো থেরং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘মযা এৰরূপো পব্বজিতো নাম ন দিট্ঠপুব্বো. যে ৰত লোকে অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না, অযং তেসং ভিক্খূনং অঞ্ঞতরো, যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছেয্যং – ‘কংসি ত্ৰং, আৰুসো উদ্দিস্স, পব্বজিতো, কো ৰা তে সত্থা, কস্স ৰা ত্ৰং ধম্মং রোচেসী’’’তি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘অকালো খো ইমং ভিক্খুং পঞ্হং পুচ্ছিতুং, অন্তরঘরং পৰিট্ঠো পিণ্ডায চরতি, যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধেয্যং অত্থিকেহি উপঞ্ঞাতং মগ্গ’’ন্তি. সো থেরং লদ্ধপিণ্ডপাতং অঞ্ঞতরং ওকাসং গচ্ছন্তং দিস্ৰা নিসীদিতুকামতঞ্চস্স ঞত্ৰা অত্তনো পরিব্বাজকপীঠকং পঞ্ঞাপেত্ৰা অদাসি. ভত্তকিচ্চপরিযোসানেপিস্স অত্তনো কুণ্ডিকায উদকং অদাসি.
এৰং আচরিযৰত্তং কত্ৰা কতভত্তকিচ্চেন থেরেন সদ্ধিং মধুরপটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘ৰিপ্পসন্নানি খো তে, আৰুসো, ইন্দ্রিযানি, পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো, কংসি ত্ৰং, আৰুসো উদ্দিস্স, পব্বজিতো, কো ৰা তে সত্থা, কস্স ৰা ত্ৰং ধম্মং রোচেসী’’তি পুচ্ছি. থেরো ‘‘অত্থাৰুসো, মহাসমণো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো, তাহং ভগৰন্তং উদ্দিস্স পব্বজিতো, সো চ মে ভগৰা সত্থা, তস্সেৰাহং ভগৰতো ধম্মং রোচেমী’’তি আহ. অথ নং ‘‘কিংৰাদী পনাযস্মতো সত্থা, কিমক্খাযী’’তি পুচ্ছি. থেরো চিন্তেসি – ‘‘ইমে পরিব্বাজকা নাম সাসনস্স পটিপক্খভূতা, ইমস্স সাসনস্স গম্ভীরতং দস্সেস্সামী’’তি. অত্তনো নৰকভাৰং দস্সেন্তো আহ – ‘‘অহং খো, আৰুসো, নৰো অচিরপব্বজিতো, অধুনাগতো ইমং ধম্মৰিনযং, ন তাৰাহং সক্কোমি ৰিত্থারেন ধম্মং দেসেতু’’ন্তি. পরিব্বাজকো ‘‘অহং উপতিস্সো নাম, ত্ৰং যথাসত্তিযা অপ্পং ৰা বহুং ৰা ৰদ, এতং নযসতেন নযসহস্সেন পটিৰিজ্ঝিতুং ময্হং ভারো’’তি চিন্তেত্ৰা আহ –
‘‘অপ্পং ৰা বহুং ৰা ভাসস্সু, অত্থংযেৰ মে ব্রূহি;
অত্থেনেৰ মে অত্থো, কিং কাহসি ব্যঞ্জনং বহু’’ন্তি. (মহাৰ. ৬০);
এৰং ৰুত্তে থেরো ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা’’তি (মহাৰ. ৬০; অপ. থের. ১.১.২৮৬) গাথং আহ. পরিব্বাজকো পঠমপদদ্ৰযমেৰ সুত্ৰা সহস্সনযসম্পন্নে সোতাপত্তিমগ্গে পতিট্ঠহি. ইতরং পদদ্ৰযং সোতাপন্নকালে নিট্ঠাসি.
সো সোতাপন্নো হুত্ৰা উপরিৰিসেসে অপ্পৰত্তন্তে ‘‘ভৰিস্সতি এত্থ কারণ’’ন্তি সল্লক্খেত্ৰা থেরং আহ – ‘‘ভন্তে, মা উপরি ধম্মদেসনং ৰড্ঢযিত্থ, এত্তকমেৰ হোতু, কহং অম্হাকং সত্থা ৰসতী’’তি? ৰেল়ুৰনে পরিব্বাজকাতি. ভন্তে, তুম্হে পুরতো যাথ, ময্হং একো সহাযকো অত্থি. অম্হেহি চ অঞ্ঞমঞ্ঞং কতিকা কতা ‘‘যো পঠমং অমতং অধিগচ্ছতি, সো আরোচেতূ’’তি. অহং তং পটিঞ্ঞং মোচেত্ৰা সহাযকং গহেত্ৰা তুম্হাকং গতমগ্গেনেৰ সত্থু সন্তিকং আগমিস্সামীতি পঞ্চপতিট্ঠিতেন থেরস্স পাদেসু নিপতিত্ৰা তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা থেরং উয্যোজেত্ৰা পরিব্বাজকারামাভিমুখো অগমাসি.
কোলিতপরিব্বাজকো তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘অজ্জ ময্হং সহাযকস্স মুখৰণ্ণো ন অঞ্ঞেসু দিৰসেসু ৰিয, অদ্ধা তেন অমতং অধিগতং ভৰিস্সতী’’তি অমতাধিগমং পুচ্ছি. সোপিস্স ‘‘আম আৰুসো, অমতং অধিগত’’ন্তি পটিজানিত্ৰা তমেৰ গাথং অভাসি. গাথাপরিযোসানে কোলিতো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৰা আহ – ‘‘কহং কির, সম্ম, সত্থা ৰসতী’’তি? ‘‘ৰেল়ুৰনে কির, সম্ম, ৰসতী’’তি এৰং নো আচরিযেন অস্সজিত্থেরেন কথিতন্তি. তেন হি সম্ম আযাম, সত্থারং পস্সিস্সামাতি. সারিপুত্তত্থেরো চ নামেস সদাপি আচরিযপূজকোৰ, তস্মা সহাযং কোলিতমাণৰং এৰমাহ – ‘‘সম্ম, অম্হেহি অধিগতং অমতং অম্হাকং আচরিযস্স সঞ্চযপরিব্বাজকস্সাপি কথেস্সাম. বুজ্ঝমানো পটিৰিজ্ঝিস্সতি, অপ্পটিৰিজ্ঝন্তো অম্হাকং সদ্দহিত্ৰা সত্থু সন্তিকং গমিস্সতি, বুদ্ধানং দেসনং সুত্ৰা মগ্গফলপটিৰেধং করিস্সতী’’তি.
ততো দ্ৰেপি জনা সঞ্চযস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘আচরিয, ত্ৰং কিং করোসি, বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, স্ৰাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো. আযাম, দসবলং পস্সিস্সামা’’তি. সো ‘‘কিং ৰদেথ, তাতা’’তি তেপি ৰারেত্ৰা লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তিমেৰ তেসং দীপেসি. তে ‘‘অম্হাকং এৰরূপো অন্তেৰাসিকৰাসো নিচ্চমেৰ হোতু, তুম্হাকং পন গমনং ৰা অগমনং ৰা জানাথা’’তি আহংসু. সঞ্চযো ‘‘ইমে এত্তকং জানন্তা মম ৰচনং ন করিস্সন্তী’’তি ঞত্ৰা ‘‘গচ্ছথ তুম্হে, তাতা, অহং মহল্লককালে অন্তেৰাসিকৰাসং ৰসিতুং ন সক্কোমী’’তি আহ. তে অনেকেহিপি কারণেহি তং বোধেতুং অসক্কোন্তা অত্তনো ওৰাদে ৰত্তমানং জনং আদায ৰেল়ুৰনং অগমংসু. অথ তেসং পঞ্চসু অন্তেৰাসিকসতেসু অড্ঢতেয্যসতা নিৰত্তিংসু, অড্ঢতেয্যসতা তেহি সদ্ধিং অগমংসু.
সত্থা চতুপরিসমজ্ঝে ধম্মং দেসেন্তো তে দূরতোৰ দিস্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এতে, ভিক্খৰে, দ্ৰে সহাযা আগচ্ছন্তি কোলিতো চ উপতিস্সো চ, এতং মে সাৰকযুগং ভৰিস্সতি অগ্গং ভদ্দযুগ’’ন্তি. অথ তেসং পরিসায চরিযৰসেন ধম্মদেসনং ৰড্ঢেসি. ঠপেত্ৰা দ্ৰে অগ্গসাৰকে সব্বেপি তে অড্ঢতেয্যসতা পরিব্বাজকা অরহত্তং পাপুণিংসু. সত্থা ‘‘এথ ভিক্খৰো’’তি হত্থং পসারেসি. সব্বেসং কেসমস্সু অন্তরধাযি, ইদ্ধিমযং পত্তচীৰরং কাযপ্পটিবদ্ধং অহোসি. দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানম্পি ইদ্ধিমযপত্তচীৰরং আগতং, উপরিমগ্গত্তযকিচ্চং পন ন নিট্ঠাসি. কস্মা? সাৰকপারমিঞাণস্স মহন্ততায.
অথাযস্মা মহামোগ্গল্লানো পব্বজিতদিৰসতো সত্তমে দিৰসে মগধরট্ঠে কল্লৰালগামকং উপনিস্সায সমণধম্মং করোন্তো থিনমিদ্ধে ওক্কন্তে সত্থারা সংৰেজিতো থিনমিদ্ধং ৰিনোদেত্ৰা তথাগতেন দিন্নং ধাতুকম্মট্ঠানং সুণন্তোৰ উপরিমগ্গত্তযকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা সাৰকপারমিঞাণস্স মত্থকং পত্তো. সারিপুত্তত্থেরোপি পব্বজিতদিৰসতো অদ্ধমাসং অতিক্কমিত্ৰা সত্থারা সদ্ধিং তমেৰ রাজগহং উপনিস্সায সূকরখতলেণে ৰিহরন্তো অত্তনো ভাগিনেয্যস্স দীঘনখপরিব্বাজকস্স ৰেদনাপরিগ্গহসুত্তন্তে (ম. নি. ২.২০৫-২০৬) দেসিযমানে সুত্তানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা পরস্স ৰড্ঢিতভত্তং ভুঞ্জন্তো ৰিয সাৰকপারমিঞাণস্স মত্থকং পত্তো. ভাগিনেয্যো পনস্স দেসনাপরিযোসানে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো. ইতি দ্ৰিন্নম্পি মহাসাৰকানং তথাগতে রাজগহে ৰিহরন্তেযেৰ সাৰকপারমিঞাণকিচ্চং মত্থকং পত্তং. অপরভাগে পন সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো ‘‘মহাপঞ্ঞানং যদিদং সারিপুত্তো, ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মহামোগ্গল্লানো’’তি দ্ৰেপি মহাসাৰকে ঠানন্তরে ঠপেসীতি.